КОМИ ЙӦЗКОСТСА СЬЫЛАНКЫВЪЯС

 

Висер вожса сьылӧмъяс.

 

Таво гожӧмнас ме да П. Ӧ. Анисимов ветлім Висер вожӧд нарошнӧ чукӧртны Коми йӧзкостса важ сьыланкывъяс. Ме кывъяссӧ гижалі, Анисимов «гласъяссӧ» (мелодии) ноті вылӧ гижаліс. Сюрис дзик коми сьыланкывъясыс — 11, сэсся куим пӧлӧс бӧрдӧдчанкывъяс да дасысь унджык роч сьыланкывъяс (кывъясыс «роч», толькӧ рочнас он нин нинӧм гӧгӧрво, сэтшӧма торклӧмаӧсь да дзуглӧмаӧсь, а «гласыс» налӧн дзик коми). Ме «рочсӧ» кымынӧскӧ гижи жӧ «интерес» понда, Анисимов ставыслысь «глассӧ» босьталіс. Колӧ шуны, весиг важ коми сьыланкывъясыс нин ёна торксялӧма, — ещӧ кӧ во дас кымын олам, дзикӧдз дзугсясны, либӧ нинӧм оз коль — ставыс вошӧ, вунӧ, вевттьысяс выльӧн. Унджык сьыланкывйыслӧн абу некутшӧм размер, сы вӧсна зэв сьӧкыд вӧлі гижавныс, дай сьывны абу зэв кокньыд.

 

Дас сизим арӧ вои да

 

Дас сизим арӧ вои да,

Гульба вылӧ петі;

Сэтшӧм-татшӧм гульба вылӧ да,

Нывъяс сьыланінӧ, зонъяс йӧктанінӧ.

Час жӧ лоӧ ва дорӧ лэччывны;

Ва вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні злӧдейка,

Менӧ тай нӧ вӧйтны кӧсйӧ.

— Зонмӧй, зонмӧй, молодечӧй,

Эн жӧ тэ менӧ вӧйтнысӧ лэдз!

— Нылӧй пӧ, нылӧй,

Веж кӧсаа нылӧй,

Кайлам жӧ Казаняс да гӧраас.

Гӧра йылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні сакар юр;

Гӧра бокас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні шӧвк платтьӧ;

Веж луг вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні шӧвк турун,

Гырысь шоръяс визувтӧны,

Гырысь шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні гӧрд вина;

Посньыд шоръяс визувтӧны,

Посньыд шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні сӧдз вина...

— Зонмӧй зонмӧй, молодечӧй,

Тэ тай менӧ ылӧдлан.

— Нылӧй пӧ, нылӧй,

Веж кӧсаа нылӧй,

Кайлам жӧ Казаняс да гӧраас.

Гӧра йылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат юр;

Гӧра бокас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат шынель;

Веж луд вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат юрси.

Гырысь шоръяс визувтӧны,

Гырысь шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат вир;

Посньыд шоръяс визувтӧны,

Посньыд шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні ай-мам синва...

Кама дорас кӧ лэччан,

Кама вылас кӧ видзӧдлан —

Трицеть караба катӧ;

Ӧтик дас карабас —

Быдсӧн сэні юртӧм салдат;

Мӧд дас карабас —

Быдсӧн сэні сой пӧла салдат;

Коймӧд дас карабас —

Быдсӧн сэні кок пӧла салдат.

Ӧтик дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян айныд да мамныд?

Миян пӧ айным да мамным

Не ньӧтчыд синмӧн аддзывны;

Недӧкмыштӧ синмӧн аддзывны —

Не ньӧтчыд пельӧн кывлыны.

Мӧд дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян чойныд да вокныд?

Миян пӧ чойным да вокным

Турецкӧй нянь пӧжалӧны.

Коймӧд дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян пӧльныд да пӧчныд?

Миян пӧ пӧльным да пӧчным

Море шӧрын плавайтчӧны.

Тайӧ миянлы медвойдӧр сьыліс Тистын (ичӧтик деревня 1 верст сайын Одыбсянь) Петрӧ Пиля гӧтыр — Кузьма Вара да Степан Ирина, кымынкӧ нывбаба налы тшӧтш отсалісны. Ӧдвакӧ тайӧ сьыланкывйыс абу кутшӧмкӧ война йылысь. Гашкӧ, коркӧ, зэв нин важӧн, коми йӧз овлісны Казань кар гӧгӧрын. Пыдӧджыка кӧ думайтан да лючки гӧгӧрбок тӧдмалан тайӧ сьыланкыв йывсьыс, дерт, ми чайтам, вермас тыдовтчыны историяса сюрӧсыс талӧн. Сьывсьӧ зэв нора, нюжйӧдлӧмӧн.

 

Ныв вала лэччӧ.

Ныв вала лэччӧ да,

Тшай вала лэччӧ.

Зон вӧв юкталӧ да,

Вылас пукалӧ;

Лӧсьыда пукалӧ да,

Мичаа сёрнитӧ.

Ласков ӧд сійӧ да,

Мелі ӧд сійӧ;

Приметлив сійӧ да,

Ылӧ карӧ мӧдӧ;

Оз ылӧ карӧ мӧд да,

Казань карӧ мӧдӧ;

Оз Казань карӧ мӧд да,

Казань ю визувтӧ;

Оз Казань ю визувт да,

Гӧрд вина визувтӧ;

Оз гӧрд вина визувт да,

Сӧдз вина визувтӧ;

Оз сӧдз вина визувт да,

Маӧн визувтӧ;

Оз маӧн визувт да,

Бальзанӧн визывтӧ;

Оз бальзанӧн визувт да,

Салдат вир визувтӧ;

Оз салдат вир визувт да,

Мам синва визувтӧ.

 

Тайӧс Тистын жӧ сьылісны, сійӧ нывбабаяс жӧ и. Заводитӧны мыйлакӧ тадзи:

 

Как по питерской,

По дороженькой,

Едёт миленькой да

Юна троечкой, —

 

сэсся вӧлисти: «Ныв вала лэччӧ»... Тайӧ сьыланкывъяс бара жӧ казьтывсьӧ Казань кар и, вина и, салдат вир и, мам синва и; буракӧ, воддза сьыланкывъяскӧд сюрӧснас ёна матыстчӧны. Сьывсӧ сӧмын тайӧ гажаджык «гласӧн», «Как по Питерской» ногланьыс и мунӧ, толькӧ нюжйӧдлӧныджык комилань. Талӧн ичӧтика эм и размерыс.

 

Труба.

 

Труба, труба, му труба,

Трубасьыс пӧ тшын кайӧ.

Море вомӧн туман пуксьӧ,

Туманыс пӧ не туман;

Туманыс пӧ не туман —

Юсь-дзодзӧгъяс лэбӧны;

Юсь-дзодзӧгъясыс бӧрсянь

Пӧрысь-пӧрысь кутш вӧтчӧ;

Пӧрысь-пӧрысь кутшыс бӧрсянь

Том жӧ и чикыш вӧтчӧ;

Сійӧ чикыш думыштас

Пӧрысь кутшӧс пановтны.

— Кутшильӧй да чойильӧй,

Кытъясті ветлін-мунін?

— Ме ветлі да ме муні,

Сарапулӧ ветлі-муні.

— Сарапулсьыс, кутшильӧйӧй,

Кысь-мый кывлін, аддзылін?

— Ме кывлі да аддзылі:

Тикӧя му вылын

Куим еджыд яй куйлӧ;

Куим еджыд яйыс дінӧ

Куим жӧ чикыш волӧ;

Первоя чикышлӧн синваыс усьӧ

Тувсов ытваыс мында;

Торойя чикышлӧн синваыс усьӧ

Тувсов шор ваыс мында.

Треттьӧйя чикышыслӧн синваыс усьӧ

Арся лысваыс мында.

Первойя чикышыслӧн

Рӧдимӧйя мамыс вӧлӧма;

Торойя чикышлӧн

Рӧдимӧйя батьыс вӧлӧма;

Треттьӧйя чикышлӧн

Рӧдимӧя чойыс вӧлӧма.

 

Сьылісны сэні жӧ, сійӧ нывбабаяс и. Сьывсьӧ бара аслыспӧлӧс «гласӧн», нораника. Миян думысь, тайӧ сьыланкывйыс зев жӧ нин важся, кор коми йӧз овлӧмаӧсь гуясын на (пещеры), кор «му трубаысь» на тшын кайлывлӧма. Тані мыйлакӧ Сарапул казьтывсьӧ. Сӧмын учёнӧйяс вермасны корсьны помсӧ, кытісянь петӧма (лоӧма) тайӧ сьыланкывйыс.

 

Козйӧ, козйӧ, мый сулалан.

 

Козйӧ, козйӧ, мый сулалан?

Ме ӧд тэнӧ пӧрӧда;

Пескӧ керала,

Пачӧ ломта;

Кыз ӧгырӧ уськӧда да,

Сё блин пӧжала;

Вӧсньыд ӧгырӧ уськӧда да,

Сё печенча пӧжала.

Ок маманӧй, маманӧй да,

Чужтін да рӧдитін;

Кӧмӧдін да пасьтӧдін да,

Поле вылӧ тойыштін.

 

Тайӧ сьывсьӧ бура мича кокньыдик «гласӧн», гажакодя. Сьылісны Тистын жӧ. Колӧ шуны, пӧшти став сьыланкывсӧ, мый сьылісны Тистын, сьылӧны Одыбын и, Типӧсиктын и, Висерын и, сӧмын «гласыс» Тистын кодь бур да мича некӧн абу: сэні (медпом деревняад) ёнджыка на кольӧма важ «гласыд», мукӧдлаас ёна нин торъялӧ, уна переливъяс (вариации) дзикӧдз колялӧны, дай кывъяссӧ кыдзсюрӧ гудралӧны, либӧ колялӧны жӧ, — вунласьӧма нин.

 

Арся войӧ, сьӧд войӧ.

 

Арся войӧ, сьӧд войӧ да

Сулалі да пукалі;

Сулалі да, пукалі да,

Виччыси да видзӧді;

Виччыси да видзӧді да,

Аслам тӧварыш (мусукӧй) эз во.

(Водзӧ пыр тадзи кык пӧв сьывсьӧ)

Вӧрӧ кая — воштыся,

Пуӧ кая — уськӧдча,

Ваӧ лэчча — шыбитча...

Аслам тӧварыш локтӧ;

Веськыд кинас макайтчӧ,

Шуйга кинас мигайтчӧ;

Шуйга киас гӧрд чышъян,

Веськыд киас гӧрд кепысь.

Сулав, сулав, молодеч,

Тэкӧд менам сёрни эм.

— Нылӧй, нылӧй, мый сёрни?

— Этійӧ васӧ вуджӧд!

— Дорасас пыжыс абу...

Пыжтӧ найӧ лэдзасны;

Пыжас найӧ сӧласны,

Мӧдар дорас воасны,

Пыжсӧ найӧ кыскасны.

— Прӧщай, прӧщай, мича ныв!

— Прӧщай, прӧщай, муса зон!

 

Тайӧ сьылісны Одыбса нывбабаяс (пӧрыськодьяс нин): Рӧдь Ольга, Закар Елюк да Микита Улляна. Помасьӧ тадзи эськӧ: «Прӧщай, прӧщай, Таттяна!» — «Прӧщай, прӧщай, Ӧндреян!» — да ми вежим, мед оз ло сьылӧдчанкыв кодь, а мед вӧлі сьыланкыв. Одыбысь сӧмын ӧтик тайӧ коми сьыланкыв и сюрис, сэсся сьылӧны сэтшӧмъясӧс жӧ, кодъясӧс миянлы сьылісны нин Тистын. Сьылісны ещӧ гоз-мӧд «роч» сьыланкывъяс, «Юнимала» да мый да...

 

(Водзӧ лоӧ на).