КОМИ ЙӦЗКОСТСА СЬЫЛАНКЫВЪЯС

 

Висер вожса сьылӧмъяс.

 

Таво гожӧмнас ме да П. Ӧ. Анисимов ветлім Висер вожӧд нарошнӧ чукӧртны Коми йӧзкостса важ сьыланкывъяс. Ме кывъяссӧ гижалі, Анисимов «гласъяссӧ» (мелодии) ноті вылӧ гижаліс. Сюрис дзик коми сьыланкывъясыс — 11, сэсся куим пӧлӧс бӧрдӧдчанкывъяс да дасысь унджык роч сьыланкывъяс (кывъясыс «роч», толькӧ рочнас он нин нинӧм гӧгӧрво, сэтшӧма торклӧмаӧсь да дзуглӧмаӧсь, а «гласыс» налӧн дзик коми). Ме «рочсӧ» кымынӧскӧ гижи жӧ «интерес» понда, Анисимов ставыслысь «глассӧ» босьталіс. Колӧ шуны, весиг важ коми сьыланкывъясыс нин ёна торксялӧма, — ещӧ кӧ во дас кымын олам, дзикӧдз дзугсясны, либӧ нинӧм оз коль — ставыс вошӧ, вунӧ, вевттьысяс выльӧн. Унджык сьыланкывйыслӧн абу некутшӧм размер, сы вӧсна зэв сьӧкыд вӧлі гижавныс, дай сьывны абу зэв кокньыд.

 

Дас сизим арӧ вои да

 

Дас сизим арӧ вои да,

Гульба вылӧ петі;

Сэтшӧм-татшӧм гульба вылӧ да,

Нывъяс сьыланінӧ, зонъяс йӧктанінӧ.

Час жӧ лоӧ ва дорӧ лэччывны;

Ва вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні злӧдейка,

Менӧ тай нӧ вӧйтны кӧсйӧ.

— Зонмӧй, зонмӧй, молодечӧй,

Эн жӧ тэ менӧ вӧйтнысӧ лэдз!

— Нылӧй пӧ, нылӧй,

Веж кӧсаа нылӧй,

Кайлам жӧ Казаняс да гӧраас.

Гӧра йылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні сакар юр;

Гӧра бокас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні шӧвк платтьӧ;

Веж луг вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні шӧвк турун,

Гырысь шоръяс визувтӧны,

Гырысь шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні гӧрд вина;

Посньыд шоръяс визувтӧны,

Посньыд шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні сӧдз вина...

— Зонмӧй зонмӧй, молодечӧй,

Тэ тай менӧ ылӧдлан.

— Нылӧй пӧ, нылӧй,

Веж кӧсаа нылӧй,

Кайлам жӧ Казаняс да гӧраас.

Гӧра йылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат юр;

Гӧра бокас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат шынель;

Веж луд вылас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат юрси.

Гырысь шоръяс визувтӧны,

Гырысь шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні салдат вир;

Посньыд шоръяс визувтӧны,

Посньыд шорас кӧ видзӧдлан —

Быдсӧн сэні ай-мам синва...

Кама дорас кӧ лэччан,

Кама вылас кӧ видзӧдлан —

Трицеть караба катӧ;

Ӧтик дас карабас —

Быдсӧн сэні юртӧм салдат;

Мӧд дас карабас —

Быдсӧн сэні сой пӧла салдат;

Коймӧд дас карабас —

Быдсӧн сэні кок пӧла салдат.

Ӧтик дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян айныд да мамныд?

Миян пӧ айным да мамным

Не ньӧтчыд синмӧн аддзывны;

Недӧкмыштӧ синмӧн аддзывны —

Не ньӧтчыд пельӧн кывлыны.

Мӧд дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян чойныд да вокныд?

Миян пӧ чойным да вокным

Турецкӧй нянь пӧжалӧны.

Коймӧд дас карабас юасьӧны да висьтасьӧны:

Кӧн пӧ тіян пӧльныд да пӧчныд?

Миян пӧ пӧльным да пӧчным

Море шӧрын плавайтчӧны.

Тайӧ миянлы медвойдӧр сьыліс Тистын (ичӧтик деревня 1 верст сайын Одыбсянь) Петрӧ Пиля гӧтыр — Кузьма Вара да Степан Ирина, кымынкӧ нывбаба налы тшӧтш отсалісны. Ӧдвакӧ тайӧ сьыланкывйыс абу кутшӧмкӧ война йылысь. Гашкӧ, коркӧ, зэв нин важӧн, коми йӧз овлісны Казань кар гӧгӧрын. Пыдӧджыка кӧ думайтан да лючки гӧгӧрбок тӧдмалан тайӧ сьыланкыв йывсьыс, дерт, ми чайтам, вермас тыдовтчыны историяса сюрӧсыс талӧн. Сьывсьӧ зэв нора, нюжйӧдлӧмӧн.

 

Ныв вала лэччӧ.

Ныв вала лэччӧ да,

Тшай вала лэччӧ.

Зон вӧв юкталӧ да,

Вылас пукалӧ;

Лӧсьыда пукалӧ да,

Мичаа сёрнитӧ.

Ласков ӧд сійӧ да,

Мелі ӧд сійӧ;

Приметлив сійӧ да,

Ылӧ карӧ мӧдӧ;

Оз ылӧ карӧ мӧд да,

Казань карӧ мӧдӧ;

Оз Казань карӧ мӧд да,

Казань ю визувтӧ;

Оз Казань ю визувт да,

Гӧрд вина визувтӧ;

Оз гӧрд вина визувт да,

Сӧдз вина визувтӧ;

Оз сӧдз вина визувт да,

Маӧн визувтӧ;

Оз маӧн визувт да,

Бальзанӧн визывтӧ;

Оз бальзанӧн визувт да,

Салдат вир визувтӧ;

Оз салдат вир визувт да,

Мам синва визувтӧ.

 

Тайӧс Тистын жӧ сьылісны, сійӧ нывбабаяс жӧ и. Заводитӧны мыйлакӧ тадзи:

 

Как по питерской,

По дороженькой,

Едёт миленькой да

Юна троечкой, —

 

сэсся вӧлисти: «Ныв вала лэччӧ»... Тайӧ сьыланкывъяс бара жӧ казьтывсьӧ Казань кар и, вина и, салдат вир и, мам синва и; буракӧ, воддза сьыланкывъяскӧд сюрӧснас ёна матыстчӧны. Сьывсӧ сӧмын тайӧ гажаджык «гласӧн», «Как по Питерской» ногланьыс и мунӧ, толькӧ нюжйӧдлӧныджык комилань. Талӧн ичӧтика эм и размерыс.

 

Труба.

 

Труба, труба, му труба,

Трубасьыс пӧ тшын кайӧ.

Море вомӧн туман пуксьӧ,

Туманыс пӧ не туман;

Туманыс пӧ не туман —

Юсь-дзодзӧгъяс лэбӧны;

Юсь-дзодзӧгъясыс бӧрсянь

Пӧрысь-пӧрысь кутш вӧтчӧ;

Пӧрысь-пӧрысь кутшыс бӧрсянь

Том жӧ и чикыш вӧтчӧ;

Сійӧ чикыш думыштас

Пӧрысь кутшӧс пановтны.

— Кутшильӧй да чойильӧй,

Кытъясті ветлін-мунін?

— Ме ветлі да ме муні,

Сарапулӧ ветлі-муні.

— Сарапулсьыс, кутшильӧйӧй,

Кысь-мый кывлін, аддзылін?

— Ме кывлі да аддзылі:

Тикӧя му вылын

Куим еджыд яй куйлӧ;

Куим еджыд яйыс дінӧ

Куим жӧ чикыш волӧ;

Первоя чикышлӧн синваыс усьӧ

Тувсов ытваыс мында;

Торойя чикышлӧн синваыс усьӧ

Тувсов шор ваыс мында.

Треттьӧйя чикышыслӧн синваыс усьӧ

Арся лысваыс мында.

Первойя чикышыслӧн

Рӧдимӧйя мамыс вӧлӧма;

Торойя чикышлӧн

Рӧдимӧйя батьыс вӧлӧма;

Треттьӧйя чикышлӧн

Рӧдимӧя чойыс вӧлӧма.

 

Сьылісны сэні жӧ, сійӧ нывбабаяс и. Сьывсьӧ бара аслыспӧлӧс «гласӧн», нораника. Миян думысь, тайӧ сьыланкывйыс зев жӧ нин важся, кор коми йӧз овлӧмаӧсь гуясын на (пещеры), кор «му трубаысь» на тшын кайлывлӧма. Тані мыйлакӧ Сарапул казьтывсьӧ. Сӧмын учёнӧйяс вермасны корсьны помсӧ, кытісянь петӧма (лоӧма) тайӧ сьыланкывйыс.

 

Козйӧ, козйӧ, мый сулалан.

 

Козйӧ, козйӧ, мый сулалан?

Ме ӧд тэнӧ пӧрӧда;

Пескӧ керала,

Пачӧ ломта;

Кыз ӧгырӧ уськӧда да,

Сё блин пӧжала;

Вӧсньыд ӧгырӧ уськӧда да,

Сё печенча пӧжала.

Ок маманӧй, маманӧй да,

Чужтін да рӧдитін;

Кӧмӧдін да пасьтӧдін да,

Поле вылӧ тойыштін.

 

Тайӧ сьывсьӧ бура мича кокньыдик «гласӧн», гажакодя. Сьылісны Тистын жӧ. Колӧ шуны, пӧшти став сьыланкывсӧ, мый сьылісны Тистын, сьылӧны Одыбын и, Типӧсиктын и, Висерын и, сӧмын «гласыс» Тистын кодь бур да мича некӧн абу: сэні (медпом деревняад) ёнджыка на кольӧма важ «гласыд», мукӧдлаас ёна нин торъялӧ, уна переливъяс (вариации) дзикӧдз колялӧны, дай кывъяссӧ кыдзсюрӧ гудралӧны, либӧ колялӧны жӧ, — вунласьӧма нин.

 

Арся войӧ, сьӧд войӧ.

 

Арся войӧ, сьӧд войӧ да

Сулалі да пукалі;

Сулалі да, пукалі да,

Виччыси да видзӧді;

Виччыси да видзӧді да,

Аслам тӧварыш (мусукӧй) эз во.

(Водзӧ пыр тадзи кык пӧв сьывсьӧ)

Вӧрӧ кая — воштыся,

Пуӧ кая — уськӧдча,

Ваӧ лэчча — шыбитча...

Аслам тӧварыш локтӧ;

Веськыд кинас макайтчӧ,

Шуйга кинас мигайтчӧ;

Шуйга киас гӧрд чышъян,

Веськыд киас гӧрд кепысь.

Сулав, сулав, молодеч,

Тэкӧд менам сёрни эм.

— Нылӧй, нылӧй, мый сёрни?

— Этійӧ васӧ вуджӧд!

— Дорасас пыжыс абу...

Пыжтӧ найӧ лэдзасны;

Пыжас найӧ сӧласны,

Мӧдар дорас воасны,

Пыжсӧ найӧ кыскасны.

— Прӧщай, прӧщай, мича ныв!

— Прӧщай, прӧщай, муса зон!

 

Тайӧ сьылісны Одыбса нывбабаяс (пӧрыськодьяс нин): Рӧдь Ольга, Закар Елюк да Микита Улляна. Помасьӧ тадзи эськӧ: «Прӧщай, прӧщай, Таттяна!» — «Прӧщай, прӧщай, Ӧндреян!» — да ми вежим, мед оз ло сьылӧдчанкыв кодь, а мед вӧлі сьыланкыв. Одыбысь сӧмын ӧтик тайӧ коми сьыланкыв и сюрис, сэсся сьылӧны сэтшӧмъясӧс жӧ, кодъясӧс миянлы сьылісны нин Тистын. Сьылісны ещӧ гоз-мӧд «роч» сьыланкывъяс, «Юнимала» да мый да...

 

КУИМ ЧОЙ СЭТӦР ВОТНЫ МУНІСНЫ.

Куим чой сэтӧр вотны мунісны.

Мунасны дай, мунасны дай —

Меддзоля чойыс вошӧ.

Шӧркост чойыс корсьны мунас;

Мунас дай, мунас дай —

Куим туйвеж воас.

Шӧр туйвежӧдыс мунас;

Мунас дай, мунас дай —

Море дорӧ воас.

Море дорас видзӧдлас дай —

Ыджыд дуб сулалӧ;

Дуб вылас кӧ видзӧдлас —

Эзысь кока крӧвать выйим;

Эзысь кока крӧвать вылас

Зарни шепта идзас выйим;

Зарни шепта идзас вылас

Пукӧвӧя перина выйим;

Пукӧвӧя перина вылас

Шӧлкӧвӧя пӧдушка выйим;

Шӧлкӧвӧя пӧдушка вылас

Низь ку эшкын выйим;

Низь ку эшкын вылас

Ситцевӧя вон ӧшалӧ.

«Час жӧ лоӧ сэтчӧ кайлыны».

Каяс дай, водас дай,

Узяс дай, куйлас дай:

«Час жӧ ва дорӧ лоӧ лэччывны,

Оз-ӧ кодкӧ пыжа лок?»

Лэччас дай, мыссяс дай,

Белитчас дай, руманитчас дай.

Рум-белянсӧ босьтас дай.

Кӧть нин пӧ эськӧ меӧй лои

Поп пиыс сайӧ,

Не жӧ пӧ менсьым яйӧс

Гумъя ныраяслы.

Каяс дай, водас дай,

Узяс дай, куйлас дай:

«Час жӧ ва дорӧ лоӧ лэччывны,

Оз-ӧ кодкӧ пыжа лок?»

Лэччас дай, мыссяс дай

Белитчас дай, руманитчас дай,

Рум-белянсӧ босьтас дай.

Кӧть нин пӧ эськӧ меӧй лои

Купеч пиыс сайӧ,

Не жӧ пӧ менсьым яйӧс

Колода моз сісьмыны.

Каяс дай, водас дай,

Узяс дай, куйлас дай:

«Час жӧ ва дорӧ лоӧ лэччывны,

Оз-ӧ кодкӧ пыжа лок?»

Лэччас дай, мыссяс дай,

Белитчас дай, руманитчас дай,

Рум-белянсӧ босьтас дай.

Кӧть нин пӧ эськӧ меӧй лои

Корысь пиыс сайӧ,

Не жӧ пӧ менсьым яйӧс

Ыджыд сирлы сам вылӧ.

Каяс дай, водас дай:

Узяс дай, куйлас дай:

«Час жӧ ва дорӧ лоӧ лэччывны,

Оз-ӧ кодкӧ пыжа лок?»

Лэччас дай, мыссяс дай,

Белитчас дай, руманитчас дай,

Рум-белянсӧ босьтас дай,

Видзӧдас дай — пыжа локтӧ:

Дядьӧй пӧ, муса дядюшкаӧй,

Босьт жӧ пӧ менӧ пыжад!

Ачыд пӧ, колӧ кӧ, вартчы.

Вартчас дай, вартчас дай —

Море шӧрӧ воас,

Море шӧрын ыджыд сир ньылыштас.

Зэв ёна тайӧ сьыланкывйыс мунӧ мойдкывлань. Сьылісны Висерса (Богородские) нывбабаяс. «Гласыс» нора, уналаті (кузьджык строкаяссӧ) сьылӧны прӧста шуалігмоз (речитатив).

КАЗАК.

Руч ку да кӧч ку,

Коймӧдыс соболь ку,

Базар вылӧ петас

Казакӧс медавны.

Казак сылы сюрӧ;

Казак и гӧтыртӧм,

Казак и веж юра.

Сарай дорӧ петас

Нывъясӧс мигайтны.

Кӧзяиныс видчӧ,

Море вала ыстӧ,

Лӧз море вала ыстӧ.

«Море шӧрас из изӧ,

Менсьым изсӧ эн вӧрзьӧд.

Менсьым вӧвсӧ эн юктав,

Домсӧ менсьым эн кӧтӧд;

Домӧй менам шӧлкӧвӧй,

Шлияӧй менам кӧльчужнӧй,

Гужиӧй менам моржӧвӧй,

Стременаӧй зарниа».

Вӧв вылас чеччыштас,

Море пӧлӧн рӧдтас.

Горничаӧ пырас —

Катерина куйлӧ,

Колода моз куйлӧ, —

Мый колода моз куйлӧ —

Мӧс моз здыкайтӧ,

Вӧв лолӧн лолалӧ;

Пачас няньыс сотчӧ,

Джоджыс сылӧн чышкытӧм,

Юрыс сылӧн зуавтӧм, —

Нинӧм оз и уджав.

Ме чайта, тайӧ сьыланкывйыс гудрасьӧма кутшӧмкӧ мӧд сьыланкывкӧд, — «Горничаӧ пырас» кывъяссяньыс помӧдзыс тӧдчӧмӧн оз ляскысь воддза кывъясыскӧд, торъялӧ.

ИЧӦТИКСЯНЬ БЫДТӦМАӦСЬ.

Ичӧтиксянь быдтӧма-сь,

Дзоляникӧн шуӧны;

Быд завод заводита,

Быд прӧмысӧ кватитча,

«Батюшӧй да матушӧй,

Лэдзтӧ менӧ гуляйтны!»

«Нылӧй, нылӧй, мун ветлы,

Вой шӧр кадӧ гортӧ лок,

Ме сэсь тэнӧ ог дивит —

Ме ачым сэтшӧм вӧлі:

Гырысь лугсӧ гуляйтлі,

Посньыд луг вылас волі,

Ӧмидз сарайӧ кайлі.

Гӧра пондіс гӧруйтны,

Тӧска пондіс тӧскуйтны,

Дума пондіс думайтны —

Чем жӧ тьӧт ордӧ мунны,

Лучшӧ друг ордӧ мунны»...

Другыскӧд паныд лоас;

Сьӧд шляпаыс бок вылас,

Табак-калляныс вомас,

Кӧлач кӧласыс сьывъяс,

Преник штопыс питшӧгас,

Карт штопыс зептас,

Вина штопыс мӧд зептас;

Сафьянӧвӧй сапӧга,

Алӧй лентаыс улас,

Прӧгументыс вылас.

Тыдалӧ, тайӧ лоӧ радейтчана (любовнӧй) сьыланкыв. Позьӧ та серти аддзыны, кутшӧма войдӧр тшапитчылӧмаӧсь мусук-зонъяс мусук-нывъяс водзын. Дерт, эм нин тані мыйкӧ мында и «роч дук». Сьывсьӧ бура гажа «гласӧн». Сьылісны Тистын.

САРЪЯ-САРЪЯ ТАТТЯНА.

Саръя-саръя Таттяна;

Выбӧрнӧя Ӧлена;

Коропись Ӧкулина;

Мӧскун-говор Катерина;

Вина-куръя штоп Пекла;

Белӧй вогруш Педӧсся;

Краснӧй шуба Улляна;

Пирӧг чуня Парасковья;

Пирӧг моздоръя Сӧпъя;

Посчитала Ӧдӧття;

Кондраттея-то Домна;

Чистӧй кваста Василиса;

Чистӧй баквал Ӧксиння;

Нылӧ-бринньӧ Лукерья;

Нылӧ-бринньӧ Настасся;

Повод-коди Наталля;

Сызмайылла Степанида;

Стареча Маура.

Тайӧ лоӧ «шуточнӧй» сьыланкыв. Кодӧс татчӧ абу гудралӧма толькӧ!.. Быдсяма ногыс нимтӧмаӧсь тані уна пӧлӧс нима нывбабаясӧс. Сьывсьӧ тэрыба, гажаа.

ЫЛЫН, ЫЛЫН, ВА САЙЫН.

Ылын, ылын ва сайын

Выль слӧбӧда тыдалӧ.

Выль слӧбӧдаас том дӧва олӧ;

Том дӧваыслӧн том жӧ ныв выйим.

Сэтшӧм мича нылыс нинӧкытӧн абу:

Быдсӧн сьӧд синтасъяса, гӧгрӧс чужӧма,

Чужӧм вылас алӧй вир ворсӧ,

Синъяснас тшӧтш жӧ ворсӧдчӧ.

Веж луг вылас гуляйтны мунас —

Быдсӧн сэні пуясыс нюклясьӧны.

«Тайӧ пуясыс кыдзи нюклясьӧ(ны) —

Сідз жӧ меным весьтӧм слава локтӧ,

Тайӧ слава кузя

Старик сайӧ лои мунны»...

Ӧграда дорас пуксяс да,

Бӧрдас дай, бӧрдас дай —

Чӧлӧй чышъян кӧтӧдас;

Важ другыс воас да

Чышъянсӧ зептас сюяс.

Старик сійӧ казялас да

Куим вожа роч плеть босьтас,

Нӧйтас да, нӧйтас да,

Улич-ывлаӧ тойыштас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ ӧграда водзад.

— Недӧкмыштӧ ӧграда водзӧ —

Он тэ шогмы улича вылас.

— Старикӧй да, муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ ӧграда пытшкад.

— Недӧкмыштӧ ӧграда пытшкӧ —

Он тэ шогмы ӧграда водзас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ кильчӧ вылад.

— Недӧкмыштӧ кильчӧ вылӧ —

Он тэ шогмы ӧграда пытшкас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ порог улад.

— Недӧкмыштӧ порог улӧ —

Он тэ шогмы кильчӧ вылас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ гӧбӧч вылад.

— Недӧкмыштӧ гӧбӧч вылӧ —

Он тэ шогмы порог улас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ пӧлать сэрӧгад.

— Недӧкмыштӧ пӧлать сэрӧгӧ —

Он тэ шогмы гӧбӧч вылас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ паччӧр сэрӧгад.

— Недӧкмыштӧ паччӧр сэрӧгӧ —

Он тэ шогмы пӧлать сэрӧгас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ вольпась дор йылад.

— Недӧкмыштӧ вольпась дор йылӧ —

Он тэ шогмы паччӧр сэрӧгас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ шуйга сой вылад.

— Недӧкмыштӧ шуйга сой вылӧ —

Он тэ шогмы вольпась дор йылас.

— Старикӧй да муса старикӧй,

Лэдзтӧ менӧ веськыд сой вылад.

— Недӧкмыштӧ веськыд сой вылӧ —

Он тэ шогмы шуйга сой вылас...

Со и пом, толькӧ быттьӧ оз на помась. Тайӧ сьыланкывйыс эм нин эськӧ гижӧма да (печатайтӧма), сӧмын Висерсалӧн лоӧ, ме ногӧн, «сполнӧйджык». Ёна жӧ лолывлӧма том ичмоньыдлы «донъясьлыны» пӧрысь «муса старикыдкӧд»!...

(Водзӧ лоӧ на).