«СӦВСЕМ»

 

Сикт кузя мунӧ Степан да таллянкаӧн гудӧкасьӧ. Юрдзиб йылас пуктӧма шапка, юрсинас ворсӧдчӧ тӧв, пуркйӧдлӧ вомсьыс тшын — куритӧ чигарка. Матысмӧ сельсӧвет дорӧ; видзӧдӧ — стенас ӧшӧдӧма ыджыд кабала да гырысь шыпасӧн сэтчӧ гижӧма: «Приказ».

Ёкмуні Степанлӧн сьӧлӧм.

Стен бердас матыстчис да лыддис. Гӧгӧрвоис Степан приказсьыд: куим лун мысти колӧ явитчыны карӧ призыв вылӧ, салдатӧ мунны.

— Ок... — шога нетшыштсис Степанлӧн сьӧлӧм и киыс уси таллянка бердсьыд.

Юрсӧ ӧшӧдӧмӧн локтіс гортӧ, уськӧдчис крӧвать вылӧ и зэв чорыд дум думайтны пондіс:

— Прӧщай, менам гудӧкӧй, прӧщайтӧ, гажа пемыд войясӧй, прӧщай, сьӧлӧм косьтысьӧй, менам муса Марьюшка. Эг этша ме тэ вӧсна пиньяс кисьт тэнад другъяслысь, эг этшаысь и ачым новлӧдлы лӧз ӧчки син дорын, но тэ век жӧ кольлін меным, мекӧд колльӧдлывлін пемыд войяссӧ. А ӧні лоӧ торйӧдчыны, оз кык-куим лун кежлӧ, а чӧлӧй кык во кежлӧ... Ылӧ нуасны менӧ аслам сиктысь, шогсьыштас, бӧрдыштас Марьюшка, а сэсся вунӧдас и аддзас аслыс мӧд мусукӧс.

Йирыштіс Степан пиньсӧ, бергӧдчис кымыньӧн да ещӧ чорыда думыштчис:

— Аттӧ, кутшӧм абу окота мунны служитнысӧ, кӧть сійӧ пӧра кежлӧ киӧй ли кокӧй мед чеглӧ. Мукӧдӧс ӧд кыдзкӧ и лэдзасны, видзӧд, колян во Митрей Ӧньӧ табак ва юӧма самӧкур сорӧн да чӧлӧй во кежлӧ колисны. Меным нӧ кыдзи мынтӧдчыны?

Тайӧ думыс чорыда пырис Степан юрӧ, войбыд думайтіс: меным кыдзи мынтӧдчыны?

Тӧдіс и Марья Степанлысь шогсьӧмсӧ. Юрсӧ ӧшӧдӧмӧн ӧшинь дорас пукалӧ, кутшӧмкӧ шыпасъяс вышивайтӧ еджыд чышъян вылӧ да корсюрӧ синвасӧ ӧвтыштлывлӧ синсьыс.

— Босьтасны, — думайтӧ Марья, — дзик босьтасьны. Видзӧд, колян во кутшӧм омӧльӧсь вӧліны Ичӧт Иван либӧ Арсинь, да со и найӧ шогмисны, а Степан — детина ыджыд, ён, видлавныс весиг оз кутны, шуасны сӧмын: дзоньвидза, шогман.

Марьялы оз нин син вылас усь Степан, а аддзӧ — кажитчӧ гӧрдармееч, руд шынеля, тасмаӧн вӧнясьӧма, а юрас пуктӧма ёсь йыла шапка, шӧрас ломзьӧ гӧрд звезда.

Сикт кузя ньӧжйӧник тувччалӧ Степан, аддзӧ Марьяӧс ӧшинь дорысь.

— Олан-вылан, югыд олӧм менам! Ме аддзӧдчыны локті тэкӧд!

Марьялӧн синваыс радысла тюльӧбтіс, кывъяссӧ шуавны оз вермы. Топӧдчӧ Степан бердӧ.

Вышивайтны помаліс медбӧръя шыпассӧ, видзӧдліс би кодь гижӧд вылӧ: артмӧма.

— Пондасны нуны, сета тэныд казьтылан пом...

 

ІІ.

 

Эз на удит шондіыс петны, сикт кузя сьылӧм паськалӧ. Тайӧ рекрутъяс призыв вылӧ мунӧны. Степан мунӧ медводзын, таллянкаӧн гудӧкалӧ сьыланкыв, пельыс кӧрталӧма, важ мозыс юрдзиб йылас пуктӧма шапка. Ёртъясыс сьылӧны; кодсюрӧ Степан вылын дурӧны:

— Видзӧд, пельсӧ кӧрталӧма, быттьӧ висьӧ мыйӧнкӧ.

— Мед оз жӧ кольны сӧвсемӧдз!

— Марьяыдкӧд жаль кӧнкӧ небось торйӧдчыныд...

Оз шыась Степан, быттьӧ пельтӧм, сӧмын муркӧдӧ, чорыда таллянкаӧн ворсӧ.

Бабаяс чукӧрӧн-чукӧрӧн сулалӧны, видзӧдӧны рекрутъяс вылӧ да синванысӧ чышъян помнаныс чышкӧны.

Марья видзӧдӧ ӧшиньӧдыс ассьыс муса другсӧ, морӧс вылас быттьӧ ыджыд из куйлӧ.

— Мыйла нӧ эськӧ пельсӧ кӧрталӧма? — думайтӧ Марья.

Саяліны рекрутъяс сикт сайӧ, сӧмын сьылӧм шы дыр на кыліс.

Лунтыр шӧйтіс Марья, быттьӧ мыйкӧ воштӧма да корсьӧ. Лунтыр вомгорулас сьыліс торйӧдчан сьыланкывъяс. А мыйӧн рӧмдыштіс, петіс ывла вылӧ, пуксис да пондіс виччысьны ассьыс сьӧлӧмшӧрсӧ призыв вылысь.

Пемдіс нин дзикӧдз. Марья век син лэдзлытӧг видзӧдӧ сикт сайӧ.

Кӧнкӧ пондіс дзивгыны гудӧк да зэв чорыда ӧтик мортлӧн сьылӧм, лёк гӧлӧсӧн.

— Коді нӧ тайӧ? Кодкӧ, кылӧ, коддзӧма! — аслыс думайтӧ Марья.

Матысмӧ век гудӧклӧн дзивгӧм, тыдовтчис ӧти мортлӧн вуджӧр. Кокъясыс гартчӧны, пасьыс пельпом вывсьыс лэччӧма. Тӧдіс Марья ассьыс муса другсӧ.

— Кутшӧм код, — думыштіс Марья да уськӧдчис паныд.

Сувтіс Степан, Марьяӧс малыштіс.

— Сӧвсем, сӧвсем лэдзисны!

— Кыдзи сӧвсем?

— Сӧвсем!

— Эз босьтны! Служба вылад ог мун.

— Но... Кыдзи нӧ сідз?

— Абу тэ рад менӧ сӧвсем лэдзӧм вылас?

Марья мыйкӧ кӧсйӧ шуны да немтор оз артмы.

— Эз босьтны, шуан? мыйла нӧ?

— Тэныд нӧ мыйла тӧдныс? Бара тэ да ме гуляйтны пондам! Кылан? Бара ӧтлаынӧсь!

— А Ӧльӧштӧ босьтісны?

— Босьтісны.

— Ош Миштӧ босьтісны жӧ?

— Босьтісны.

— А тэнӧ эз? — быттьӧ зэв повзьӧм мысьт горӧдіс Марья.

— Да висьталі нин тэныд, мися, сӧвсем колисны! Гӧгӧрвоан? Сӧвсем! — кӧсйӧ окавны Марьяӧс.

Бергӧдчис Марья Степан дінысь да ньӧжйӧникӧн муніс. Сулалӧ Степан таллянкасӧ ӧшӧдӧмӧн да видзӧдӧ Марья мунӧм вылӧ, шай-паймуніс быдӧн.

 

ІІІ.

 

Вӧскресенньӧ асыв. Мужикъяс чукӧрӧн сулалӧны керкаяс дорын, сёрнитӧны лоӧмторъяс-выльторъяс йылысь.

— Кывлід, ёртъяс, гудӧкасьысь Степан йылысь? — кайтӧ Митрей дядь.

— Мый нӧ? — юасьӧны чукӧрысь.

— Аддзанныд, сылы абу окота лоӧма салдатас мунны да, пельсӧ емӧн гурйӧма-сутшкӧма. Сы вӧсна сійӧс лыддьӧмаӧсь шогмытӧмӧн дай лэдзӧмаӧсь сӧвсем.

— Да мый нӧ тэ? — шензьӧны мужикъяс.

— Збыльысь, збыльысь, ог ылӧдлы! Тайӧ меным неважӧн Иван Марья висьталіс.

Зэв регыдӧн сикт пасьта разалі та йылысь, ставыслы кывсис Степанлӧн мудеритчӧмыс.

— Шогмытӧм, пельтӧм, емалысь!.. — Горзӧны челядьяс ӧшинь улас.

Степан пукалӧ гортын, оз лысьт ӧшинь дорӧ юрсӧ мыччыны. Пель видзӧ кӧртӧдӧн, омӧля пондіс кывны. Стенын ӧшалӧ таллянка, ставыс тырӧма бусӧн, оз нин ворс сійӧн сэсся Степан.

Висьӧ ёна пельыс; зык да звӧн сӧмын пеляс кылӧ, да быттьӧ кайтӧны: «Шогмытӧм».

Сьӧкыд думъяс дзикӧдз пондісны личкыны Степанӧс.

Тӧдасны, висьталасны, пуксьӧдасны — оз дум вывсьыс сылӧн вунлы.

 

ІV.

 

Кывсьӧма вӧлӧсьтӧдз. Коркӧ ӧтчыд рытын локтӧ милиционер. Ӧтик-мӧд мортлысь юасьӧ унатор йылысь. Ёнджыксӧ Степан йылысь. Йӧз регыд чукӧрмис. Некод оз соссьы Степан йылысь, висьталӧны емӧн пель сутшйӧдлӧм йылысь.

— Тадзи и колӧ ылӧдчысьлы! Этатшӧм дзоньвидза морт мудеритчӧ! Сӧмын асьсӧ портитіс! — ёна ызгӧны да видӧны Степанӧс.

Петіс милиционер керкасьыс, а сы бӧрся Степан. Ёна вежсьӧма, вижӧдӧма, омӧльтчӧма.

Мунӧны Марья керка дорті. Видзӧдіс ёна, сӧмын эз аддзыв тӧдса чужӧмсӧ. Майыштчис сьӧлӧмыс Степанлӧн:

— Век кежлӧ торъялім, муса нылӧй!..

Сӧмын мамыс Степанӧс шогсигтырйи колльӧдіс, да шутьляліс тӧв, пурга.

 

С. Шевелёв.