ВИДЗӦ КАРТУПЕЛЬНЫТӦ СІСЬМӦМЫСЬ

Тавося зэра гожӧм вӧсна картупель бара нин заводитӧ сісьмыны. Ӧні эськӧ коръясыс на сӧмын сісьмӧны, мӧдас сісьмыны сэсся и картупельыс. Огӧ кӧ пондӧ ӧнісянь картупель понда тӧждысьны, вермас унджык картупельным сісьмыны.

Картупель сісьмӧмыс — висьӧм сылӧн, дай ещӧ вуджана висьӧм. Медся ёна тайӧ висьӧмнас картупель висьӧ зэра гожӧмъясын. Та йылысь позьӧ висьтавны водзвыв. Сідзи, 1922 воӧ юль тӧлысьын на ещӧ, «Югыд туй» нима газетын вӧлі гижӧма рочӧн статья «Видзӧ сісьмӧмысь картупельнытӧ». Уна крестьяна тайӧ статьясӧ лыддьӧм бӧрын вӧлі шуӧны: «Вывті жӧ пӧ водз висьталанныд картупель сісьмӧм йывсьыд. Мыйӧн нӧ пӧ тӧдан, мый лоас». Сэсся арын картупельсӧ керигас и аддзисны, мый картупель сісьмӧм йывсьыд висьталысьясыд вӧлӧмаӧсь правӧсь.

Кыдзи нӧ, эськӧ, найӧ картупель сісьмӧм йывсьыд водзвывсӧ тӧдісны?

Тӧдны тайӧс абу зэв сьӧкыд. Велӧдчӧм йӧз картупель сісьмӧдан висьӧмтӧ важӧн нин тӧдмалӧмаӧсь. Найӧ висьталӧм серти, картупель сісьтысьыс — зэв посньыдик тшакъяс. Зэра гожӧмын, Илля лун гӧгӧр на ещӧ, картупель коръяс вылын тыдовтчас сьӧдов чутъяс. Лунысь лунӧ найӧ пондасны гырсявны да ёнджыка сьӧдӧдны. Сэсся вуджӧны мукӧд картупель коръяс вылӧ да сідзи жӧ паськалӧны. Лун дас-дас вит мысти чутъяс тыдовтчӧм бӧрас став картупель коръяс сьӧдасяс да сісьмас.

Видзӧдлан кӧ микроскоп пыр татшӧм сьӧдасьны пондӧм картупель корсӧ, аддзам, мый картупель кор пытшкӧсӧдыс быттьӧ сунис нуӧдӧма, чукӧрмӧмаӧсь тшакъясыд. Кор улысладорас найӧ мыччысьӧмаӧсь да гылӧдӧны зэв посньыдик кӧйдысъяс (спораяс). Тайӧ кӧйдысъясыс зэр ваӧн вуджӧны мукӧд картупель коръяс вылӧ либӧ муысь мыччысьӧм картупель вылӧ да сэні бара мӧдӧны овны, мӧдӧ быдмыны вӧсньыдик сунис кодь тшакъясӧ. Бурджыка кӧ картупельтӧ мудйӧма, спораяс, дерт, картупель вылӧ оз вермыны веськавны. Сы вӧсна бура мудйӧм картупельыд озджык жӧ и тӧвнад сісьмы гуад видзигӧн.

Картупель сісьман воӧ картупель керигас на аддзан сылысь сісьмӧмсӧ. Картупель сісьмӧм заводитчӧ ортсысяньыс. Медводз картупель вылын тыдовтчасны сьӧдов рӧма посньыдик небзьӧм гуранъяс, быттьӧ чуньӧн личкыштӧмъяс. Сэсся тайӧ небзьӧминъясыс мӧдасны ыдждыны, паськавны. Бӧрынджык став картупельыс пӧрӧ дуксьӧм кизьӧр рок кодь торйӧ.

Картупельтӧ керигӧн зэв бура колӧ бӧрйыны став сісьмӧм да сісьмыны заводитӧм картупельтӧ. Веськаласны кӧ найӧ ӧти гуӧ дзоньвидза картупельясыдкӧд, ставсӧ сісьтасны.

Ми тӧдам, мый картупель зэв ёна сісьмӧ шоныдінын да руаинын, картупель гуалӧм бӧрын кӧ пыр жӧ тупкам, пӧдлалам картупель видзаніннымӧс, сэки сісьман воӧ водзджык позьӧ шуны, мый тулыс кежлӧ дзоньвидза картупель оз зэв уна коль.

Картупель гуалӧм бӧрын картупель гуяс колӧ видзны восьсӧн. Сӧмын зэр ва пырӧмысь колӧ вевттьыштны. Кор сэсся кӧдздӧдыштны пондас, 2−3 градус лоӧ кӧдзыдыс, сэки нин гутӧ колӧ вевттьыны бурджыка.

Картупель сісьман воясӧ картупельтӧ гуалігад колӧ вӧсньыдика пӧимӧн киськыштны. Босьтны сійӧс быд пудовня картупель вылӧ тув 3−4. Пӧимӧн киськалӧм видзӧ дзоньвидза картупельяс вылӧ висьӧм вуджӧмысь.

Картупель сісьмана воясӧ колӧ картупельтӧ бӧрйыны и тӧлын. Сэтшӧм воясас картупель видзанінад колӧ кольны кушин, медым тӧлын бӧрйигӧн позьӧ пуктыны сэтчӧ дзоньвидза картупель.

Картупель сісьмӧдан висьӧмыд ӧд вуджан висьӧм. Сы вӧсна сісьмӧм картупельтӧ колӧ гусьыд ӧтитӧг идравны.

Картупель видзанінын кӧ тӧлын кӧдзыда-шоныдасӧ кутан видзны кыксянь да нёль градусӧдз кымын шоныд, сэки картупельыд дугдас сісьмыны.

Картупель видзанінтӧ колӧ тӧвбыд видлавны, мед вывті шоныд ни вывті кӧдзыд сэні эз вӧв. Вывті кӧ шоныд кутас лоны гуын картупель видзигӧн, колӧ пыр жӧ гу вомсӧ ичӧтика восьтыштлыны, вылын кӧ видзаніныд, шоныд петан трубасӧ восьтывны. Кӧдздӧдас кӧ ёна, картупель видзанінсьыд шоныд петанінъяссӧ пыр жӧ колӧ ёнджыка пӧдлавны.

Тулысын кӧйдыс вылӧ колӧ бӧрйыны медбур, медсӧстӧм да медмича картупель. Сьӧдов вылысаяссӧ колӧ торйӧдны сёян вылӧ.

Картупель сісьман вояс петкӧдлісны миянлы, мый картупель ёнджыка сісьмӧ, ӧти-кӧ, сёй мусинӧ пуктӧмӧн, мӧд-кӧ, тшӧкыда пуктӧмӧн, коймӧд-кӧ, мудйытӧг эновтӧмӧн либӧ омӧля мудйӧмӧн. Гӧрд картупель еджыд дорысь ёнджыка сісьмӧ. Сёрӧн пуктӧм картупель озджык сісьмы.

Сёр пуктӧм картупель медбур кӧйдыс вылӧ. Дзоньвидза картупель кӧ пуктан, дзоньвидзаӧс и урожайтӧ босьтан. Колӧ сӧмын видзны, мед картупель вылад бокисянь мукӧд картупельсянь либӧ мусянь висьӧм эз вудж.

Ми ӧні тӧдам нин, мый картупель висьӧм паськалӧ медсясӧ арын, картупель коръяс вывсянь. Сэтысь зэр ваӧн воӧ муысь мыччысьӧм картупельяс вылӧ. Бура кӧ мудйӧма картупельтӧ, бура вевттьӧма сійӧс муӧн, картупель висьӧм сылы оз кӧлась: пыдӧ муӧ пырны картупель висьӧмлӧн спораясыс оз вермыны. Сэсся муын олігӧн найӧ ӧдйӧ кулӧны.

Мед картупель висьмӧдан спораяс эз кӧласьны дзоньвидза картупельлы, вежон кымын водзджык картупель кертӧдзыд колӧ сісьмӧм картупель корсӧ идравны бокӧ да, верман кӧ, сотны сійӧс. Тадзи вӧчӧмӧн му вылӧ кольӧм картупель висьӧмӧн спораяс вошӧны — кулӧны.

Ӧні ми тӧдам, мый вӧсна сісьмӧ картупель, кыдзи да корджык сылӧн сісьмӧмыс паськалӧ медсясӧ. Тайӧ тӧдмалӧм бӧрад, дерт, пондам кужны картупель сісьмӧмкӧд вермасьны.

Картупель оз сісьмы:

1) кор кӧйдыс вылӧ босьтам еджыд сикаса дзоньвидза картупель;

2) пуктам сійӧс лыа мусинаинӧ, гежӧдджыка, сёрӧнджык;

3) бурджыка кыкысь мудъям (окучивайтам);

4) гожӧмбыд мусӧ ёгӧссьӧмысь видзам.

Сідзкӧ, быд крестьянинлы колӧ тӧдны: тайӧ гижӧд серти кӧ картупель кутан вӧдитны, картупель сісьмӧмысь повны немтор.

В. Исаков.