БИПУР БЕРДЫН.

Шондібанӧй олӧмӧй! Югыд шонді олӧмӧй!

Комияслӧн сьылантор.

Вӧсньыдик небыд кымӧръяс кузь визьтаснас шывгӧны расъяс вывті, сёнъяс-юяс вомӧн. Тӧв туй йылысь куш сёрнитӧны-варовитӧны морткӧд, важысянь пуксьӧмъяс йылысь олӧм ногын.

Югыд, вералысь пӧсь шонді — ыджыд пӧдан — сотӧ кушинъяс, руӧдӧ ва, няйт гӧпъяс.

Дыр нин эз зэр. Турунъяс косьмӧны кок йылас, кок улын яла трачкакылӧ, кӧмтӧг тувччавны — кок пыдӧс чуткавны-дойдавны, бура вирсьӧдны, кок чуньяс санӧдны гӧрд яла юрӧ, лун-мӧд висьны, бура шойччыны яг кузя ветлӧдлӧмысь. Лӧдзьяс вежинь бордъяӧсь чорыда луннас курччасьӧны, веж лӧдз, гырысь лӧдз, пыста кодьӧсь, няйт лӧдз, вӧв лӧдз чужӧмӧ, киӧ чукӧрӧн сатшкысьӧ, лёкмӧм мысьт ёна кучкыссьӧ ки вылысь, чужӧмысь, мышкуысь, кувтӧдзныс. Корӧсь кор омӧля накӧд водзсасьӧ, швачӧдӧ-швачӧдӧ, повзьӧдлӧ, оз виав, инӧ ньӧръяснас вирӧдз киӧс гыжъялӧ, тшынысь лӧдзьяс оз повны, найӧ абу ном, абу геб, абу гут, дыр, асывсянь рытӧдз пель сьӧдмӧдтӧдз лунтыр лӧдзьяс ызгӧны, ловъялысь вир юны кӧсйӧны, вӧвлысь, мӧслысь, мортлысь. Шочиника лэбзьӧ содтӧд лӧдзьяслы малязі турунысь турунӧ. Посньыд лӧз бобувъяс ва бердын рама тірӧдӧны-лэбалӧны, черияс унаӧн чеччыштлӧмӧн ӧктӧны-сёйӧны. Ставыс жуӧ... Му вылас, ва пиын чери мӧда-мӧд бӧрся вӧтлысьӧ, вылӧдз чеччыштлӧ мукӧдыс, суӧдӧ ньылыштны-сёйны, шедлӧ тшӧтш ачыс, мича тасьті вылӧ мортлы волывлӧ. Шӧркоддьӧм ю рӧмпӧштан кодь шыльыд, тӧв зэв ичӧт, небыд, омӧля тӧдчӧ. Шонді, мӧд шӧнді тыдалӧ Сыктылын. Уна сюрс во нин визувтӧ миян Сыктыв, сьылӧ-зёльгӧ ассьыс гырысь-посньыд сьыланкывъяссӧ. Ёна нин ассьыс чукыльяссӧ Сыктыв веськӧдліс, уна ты, уна гӧп, уна ді ас нэмнас вӧчис. Уна пур, уна кер ас нэмнас кылӧдіс, ӧні на кылӧдӧ кӧрт пыжъяс. Бадь пуяс, ыв бадь, сьӧд бадь, лапкоръяс, шомкор ва бердӧдз лэччӧмаӧсь, азь чукӧр ва вылас быдмӧны, кузьӧсь визьяс. Чери кыйысь ботанӧн асывнас, луннас, рытнас зіля дзурскӧ, тывторйӧн ва пыдӧсысь няйтчысь чериясӧс повзьӧдлӧ. Гажа ва бердын овны-уджавны гожӧмнас, гажа ва бердын овны мича, кос, шоныд арын — гажтӧм ыркыд, пемыд зэра арын войнас. Гажтӧм овны полысьяслы, гажа овны повтӧмъяслы... Повзьӧдлӧ войвылын: локтӧ тӧв, миян войвывса кӧдзыд тӧв... Йӧткӧ ӧдйӧджык раскӧ: кыйсьыны, уль пу керавны, перъясьны. Сьӧкыд овны гожӧмын, чорыд уджъясӧн бура тырӧма войвывса гожӧм, олӧм восьсӧс. Шочмӧ йӧз юяс бердын арнас, ветлӧдлӧны мӧсъяс, вӧвъяс, ыжъяс, вӧв корсьысьяс, мӧс корсьысьяс, мӧс видзысьяс, гоз-мӧд карса сикас кыйсьысь аслас кыйсян понъяскӧд мунас, лыйсянсьыс дізьгас — чӧж уна-уна лэбзяс, кодыркӧ кык-ӧтик шедас, пон петкӧдас-вартчас. Кодсюрӧ видз вӧчӧ, шыльӧдӧ вужъясысь, водзӧ паськӧдчӧ — пуяс кералӧ, потшсьӧ-ньӧръясьӧ, бипур тшынӧдӧ, мыръяс сявкнитчӧмаӧсь, уна гӧгӧр зорӧд, ставыс бура потшӧма, зорӧдъяс гырысьӧсь, посньыдӧсь, веськыдӧсь, нёрӧмаӧсь, пасынӧкаӧсь, пасынӧктӧмӧсь, быдсямаыс сявкмунӧма. Абу важӧн волӧма тулыс, волӧма гожӧм, локтӧма ар, повзьӧдчӧ кузь, кӧдзыд тӧв. Олӧм гӧгӧр бергалӧ аслас гӧгыльӧн, мудзтӧ кияснымӧс, кокъяснымӧс, дойдалӧ сьӧлӧм воысь воӧ, велӧдӧ юр, велӧдӧ омӧля — ӧдйӧ лешмам, ӧдйӧ мудзам — чӧскыд узьӧм, ставсӧ вунӧдлӧм му бердӧ швачкӧ, юрӧн-бордйӧн кӧсйыссьӧ водзӧ, вылӧ лэбзьыны, лунысь лунӧ уджалан кӧлуй чорыда пельпом вылӧ водӧ, ас бердас яйнымӧс ляскӧ-кутӧ, коми мортӧн, коми олӧмӧн вежньӧдлӧ. Шондіысь шондіӧ визувтӧ сола пӧсь, вежнясьӧ кок, вежнясьӧ ки, тшынӧдчигӧн сюрыштӧ джынвыйӧ шойччыштны, муніг-ветлігӧн, бара кӧ подӧн, шоча вӧлӧн. Став ассьыс олӧмсӧ коми уджалысь ай, энь, гырысь-посньыд бура тӧдӧ, тӧдӧ быд керка, кыдзи олам-вылам, сёям-юам, уджалам. Важысянь... сёйӧм-юӧм вӧсна, кынӧмпӧт вӧсна, вывтыр вӧсна, кӧмкот-паськӧм вӧсна, оланін-чомтор вӧсна, керка-карта, му-видз вӧсна, содӧм вӧсна олӧм. Дженьыд олӧм лэбзьӧ, ставнымӧс ӧтарӧ лэбӧдӧ, мукӧддырйи выйӧдз оз водзӧ лэбӧд, лэбӧдӧ бӧрӧ. Мый вӧсна? Ӧткӧн на уджалам. Юрӧн-сьӧлӧмӧн, киӧн-кокӧн вылӧ качӧдчыны ӧткӧн вывті сьӧкыд, он вермы. Став важыс, унджык лёкыс, этша бурыс надзӧн ӧдйӧ кольӧ, ӧніяыс этша, унджыкыс-бурыс пыр водзын. Водзӧ олӧм йылысь унджыкысьсӧ колӧ гижны-сёрнитны, мӧвпавны. Вывті лёк удж мортӧс венӧ, ӧдйӧ, вӧтӧн моз тыдовтчылӧ олӧмлӧн шонді баныс, югыд шонді олӧмыс, ӧдйӧ сійӧ кусӧ. Шойччигӧн, гажӧдчигӧн горӧдчысьӧ сьывны чорыдджыка, — бурджыка, шоча, пондысьӧ — оз помась. Сьыланкывъяс шӧрас оръясьӧны сісьмӧм шӧртӧн.

Со Куръя ты, васа-позь кузя пыжӧн кывтӧ-мунӧ вуграсьысь, пелыснас ворсігтырйи сынӧ Тылаюлань, шонді паныд, рытыв-лунлань, ва быгъяс югйыштлӧны шонді югӧрӧн. Лолавны сьӧкыд, вывті пӧсь, пӧсь выйӧдз ва вылас. Гӧгӧр тшын, сёйӧ син, пырӧ нырӧ, шонді югъялӧ тшын пырыс. Позьӧ веськыда видзӧдны, син оз ёр. Небыда аслыс сьылыштӧ вуграсьысь, пӧськодь медгажа олӧм, васаяс-кульсаяс, енъяс-вӧрсаяс ру моз, тшын моз разаліны-вошины, морт сувтіс аслас кок вылӧ, киас босьтӧ олӧм йылысь тӧдӧм. Гажа Сыктыв бердъяс уналаті. Гажа таті, гажа вӧвлі, гажа ӧні, гажа лоӧ водзӧ, вӧр жугӧдӧмӧн кӧ шорӧ оз пӧр. Гажа, гашкӧ, лоӧ выйӧдз сэки, шорӧ Сыктыв кор пӧрас.

Ӧтарӧ-кӧ — Тылаю, Разъю парма, ӧні сійӧ важӧн нин ёна сотчӧ, ёна нин кусӧдчисны... Оз зэр... Тӧлӧдз пыр сотчас: «видз вӧчӧ» — шуӧны му уджалысьяс, кодъяслӧн виддзыс тайӧ вожын абу.

— Уна турун сотчис, — шуӧны найӧ, кодъяслӧн видзьясыс паськыда нин водӧмаӧсь. — Ытшкантор пуктыны мукӧдыслӧн оз ковмы, би тай ытшкис... Пуктан видзтӧ, сотасны ӧд зорӧдтӧ...

— Уна лои кос пу...

— Уна лои гӧп.

— Зэр кусӧдас.

Уна ног вожаліс сёрни коми котырлӧн. Быдсӧн ас ногыс видзӧдӧ вӧлі олӧм вылӧ, удж вылӧ, парма сотчӧм вылӧ, пӧрыссянь посниӧдз.

Бипур, тшын кымӧр вежньӧдліс олӧмсӧ, сёрнисӧ, эскӧмсӧ.

— Ӧзйис кӧ парма, бурӧн он кусӧд. Лымъя дырйи, тӧвнас на выль вояс гӧгӧрӧдз бура сотчас, пессьӧй, энӧй пессьӧй — ставыс ворсӧм, абу удж, — варовитісны сюсьджыкъяс.

Радӧгас, Куръясай Сыктыв бердті шылькмунӧма. Кӧнкӧ ылынджык саяс эм Радӧгас ді, Чурак вад — зэв важся олӧм йылысь сьылысь-висьталысь, кор мортыс на выйӧдз тані эз вӧв, катласисны гырысь йи чукӧръяс, волывлісны Киевӧдз. Тшын тыртӧ, оз ков вӧчны-керны ньыв пу лыскысь мӧс видзысьяслы-посньыдлы. Сотчан парма шӧрӧ, гырысь вутшъяс вывті, мукӧдлаӧдыс морӧсӧдз, чорыд мыръяс пырті тшынлы паныд пырнысӧ выйӧдз он вермы, синтӧ курӧдӧ-дойдӧ, сявкйӧ ӧгыр, сявкйӧ би, вылӧ кайӧ кӧні сьӧд тшын, кӧні улльӧв кодь еджыд кыссьӧ му бердті. Бипур бердын этша олысь, этша морт. Ставӧн нин эновтӧмаӧсь, мудзӧмаӧсь косясьнысӧ. Гуранъяс кодйӧм, кузь визь гуранъяс нинӧм эз отсавны. Зэра кымӧръяс кунӧраӧсь... Татчӧ колӧ кузь чорыд зэр. Сійӧ, гашкӧ, ланьтӧдас. Трунда зэв джуджыд, лӧп уна, няркӧдӧ-сотчӧ морт судта, кык морт судта... Став озырлунсӧ комилысь сотӧ... Уна пес, уна кер, уна видз сотчис... Трундаыс но вӧрным серти донаджык... Коми олӧмлӧн зарни пыдӧсыс сійӧ... Огӧ на ставӧн гӧгӧрвоӧ, огӧ тӧдӧ, пыдди огӧ пуктӧ.

Ӧнӧдз ог тӧд: уна-ӧ бурсӧ, уна-ӧ лёксӧ вӧчысь Разъю парма, Тылаю парма сотчӧмӧн... Важӧнкодь нин ставыс вӧлі, аддзылісны унаӧн, эг ӧтчыд аддзыв ме. Чорыда мӧвпалі... Олӧмсьыс нинӧм дзик эг гӧгӧрво... Гудыртас олӧмсьыс... Кодкӧ чери кыйысь номйысь биасис, инӧ видз весалысь ӧзтіс — уна номъяс сотіс, уна видз весаліс... Сідз-тадзсӧ воысь воӧ мыйта миян Коми муын вӧрыс сотчӧ, сісьмӧ, сылӧ, вомӧ пыр на — оз веськав. «Вӧрным миян олӧмным! сьӧд вӧр шӧрын олӧмным!» — омӧля на сьылам, омӧльджыка видзам... Бипур бердын олам... Олӧм уна дай дырӧн бурмӧдӧ, ва волӧминӧ ваыс пыр на волывлӧ, воас кад — дугдас волӧмысь... рас бырӧ, ю косьмас, кӧрт туй, лэбачьяс пондасны дзизъявны, важ олӧмсӧ тыртны асланыс шыясӧн, сёрниӧн... Бипурбердса сёрнияс дыр на, дерт, лоасны, ногыс куш вежсяс.

Эз на важся ногыс вӧв со кутшӧм: Выльгортсаяс унаӧн Лӧкчим вожын кусӧдчӧны, уна лун нин, дӧзмытӧдз. Роч кывъя вӧр лӧсьӧдысь, ачыс югыд кизя, тшапа-дыша индалӧ, кыті, кодлы кусӧдавны. Выльгортса Габӧ Опонь, менам пӧльлӧн вокыс, киас босьтас кабала, чеччыштас мыр вылӧ, пондас лыддьыны: ...«Роч сарсянь воис гижӧд коми крестьяналы... вот оз ков, вӧр-му ставыс налӧн, кусӧдчыны оз жӧ ков». Унатор сійӧ коми крестьяналы кокньӧд йылысь лыддис. Кусӧдчысьяс надзӧникӧн разӧдчисны. Роч кывъя вӧр лӧсьӧдысь коли ӧтнас, чуймис: оз гӧгӧрво, мый тайӧ лои. Габӧ Опонь тшӧтш гортас лэччис.. — дыр эськӧ полі, пӧрысь нин вӧлі висьтавлігас. «Кульышті пемыд коми морт манифест, эг ӧд том дырйи повлывлы эськӧ, пӧрысьми-пӧрысьми»...

Коми кыв-сёрни эз ӧтчыд водзсасьлыны пондыв роч кывкӧд коми олӧмын. Ассьыс уджсӧ пыр на вӧчис. Коми йӧзӧс водзӧ на пыр туйдіс-нуис. Комияс асьныс мӧвпалӧм кыв-сёрниӧн пыр на водзӧ тувччалӧны, мукӧддырйиыс вывті чорыда, Мурмансянь, Харбинсянь, Мӧскуасянь Изьваӧдз, Кардорӧдз, кӧні абу комияс, кӧні оз кыв коми кывным, посньыд ёльяссянь гырысь юӧдз, ыджыд ваӧдз, ставыс ӧтувтчӧ, вӧчӧ ассьыс ыджыд-посньыд уджсӧ. Киӧн-кокӧн, кӧлуйӧн, машинаӧн уджалӧмӧн, ӧнія кадъясын, бурджык кадъясын, вӧчам выль сикас уджъяс. Свинечӧн киссьӧ коми мӧвпалӧм кыв сёрни Сыктывдінкарсянь... Ёна водзӧ тувччим. Кабала вылӧ водӧ, разалӧ сиктъясӧ, грездъясӧ, юрӧ-сьӧлӧмӧ чутӧдӧ, индалӧ туйяс, велӧдӧ, ачыс мӧвпалӧм-сёрнитӧм шылялӧ-чорзьӧ, чукӧрмӧ йӧзлӧн олӧм-озырлун водзӧ олысьяслы. Чукӧртӧ гижысьясӧс, лыддьысьясӧс, уджалысьясӧс выль ног овны, тӧдӧмӧн: мый вӧвлӧма, эм, мый водзӧ вермас лоны, мый водзӧ дзик лоас.

Водзӧ на лоас сійӧ: коми йӧз сюсьмас бипур бердын олӧмӧн, водзӧ тувччас надзӧн-чорыда. Уна важся олӧм вылын серӧктас, быд морт ачыс пондас тӧдны, мыйӧс колӧ вӧчны талун, аски, мед эськӧ бурджыка, гажаджыка, кокньыдджыка му вылын овсяс, сюсьджыка. Ӧнія кадъяс корӧны миянлысь гырысь-чорыд уджъяс. Бипур бердын на, вӧрын, вӧр вылын олам, мӧда-мӧдкӧд пыр на косясям, му вылын дзескыд на: озыр вильӧдӧ гӧльӧс, ён нырӧ омӧльӧс. Ён роч кыв ӧнӧдз на нырис — нырӧ миянлысь коми гижӧднымӧс, сёрнинымӧс — этшаӧнӧсь на гижысьяс, небыдӧсь. Лунысь лунӧ, воысь воӧ, тӧдӧмысь, чорзяс, тӧдӧмысь, содас. Бипур бердті сявкйӧ нин ӧгыръяс, сэрапомъяс, мукӧддырйиыс чорыда. Сотчӧ — артмӧ выль коми олӧм ног, выль йӧзъяс, выль сьыланкывъяс, гижӧдъяс, сёрнияс. Кыпӧдчис олӧм, кыпӧдчис удж...

Чорыда свинечӧн киссялӧ коми мӧвпалӧм-сёрни, чорыда машинаӧн нуӧдалӧй коми удж!

Г. П. Ӧ.-пи.