КЫДЗИ ВӦЧНЫ ВИДЗ-МУ ЮКЛЫСЬӦМ
Миян крестьяна видз-му юклысьӧм нуӧдӧны пыр на важ ногӧн. Пӧшти некод оз зільны юклысигӧн видз-муӧн вӧдитчӧм бурмӧдны. Быдӧн шуӧны, тайӧ пӧ муторсӧ уджавлӧмаӧсь миян дедъяс да батьяс — и ме пӧ понда уджавны, тайӧ виддзыс да муыс пӧ менам. Гежӧд крестьянинлысь кывлан, колӧ пӧ став видз-мусӧ босьтны фондӧ да юклысигӧн сетавны фондысь, посни торъяс ӧтлаӧдлӧмӧн да сорті-кост (чересполосность) бырӧдӧмӧн. Видз-му закон серти, юклысигӧн став видз-муысь лыддьыссьӧ фондын, ставыс босьтсьӧ выльысь, учёт вылӧ мерайтӧмӧн да бурлунсӧ тшупӧмӧн, сэсся выль ногӧн юклыссьӧ. Юклысигӧн важ муясыс да видзьясыс вермӧ быдӧнлы не веськавны. Важ видзьяс да муяс юклысигӧн бӧр вермӧ ас ордас кольны, сӧмын видз-мусӧ кӧ ёна крестьяниныс бурмӧдӧма да вӧдитӧ уна переменаӧн. Юклысигӧн общество вермӧ дажӧ и татшӧм видз-мусӧ вежны — важ уджалысь ордсьыс босьтны да сетны мӧдлы, кор важ уджалысь ордас кольӧмнас торксьӧ либӧ лоӧ лёк нога сорті-костіа. Кор та ногнас бурмӧдӧмӧн видз-мусӧ обществоыс воддза уджалысь ордсьыс босьтас да сетас мӧдлы, обществоыслы Видз-му Зак. Чук. 119 да 131-ӧд ст. ст. серти лоӧ воддза уджалысьыслы мынтыны мусӧ да видзсӧ бурмӧдӧмысь сы мында, мый мында воддза уджалысьыс эз удит босьтны пӧльзасӧ. Кыдзи артавны, уна-ӧ воддза уджалысьыс эз удит босьтны пӧльзасӧ да кыдзи сійӧс мынтыны, обществоыс лӧсьӧдӧ скод вылын. Скод вылас шуӧм серти, тайӧ арталӧ нарошнӧ бӧрйӧм комиссия. Став споръясыс видлавсьӧ вӧлӧсьтувса видз-му комиссияын.
Выль вӧчӧм видзьяс да муяс оз юксьыны юклысигӧн миян Коми обласьтын. Найӧ кольӧны вӧчысьясыслы уджавны да пӧльзуйтчыны мый дыра кежлӧ вӧлі сетӧма обществолӧн ас приговорнас. Обласьтувса Видз-му управленньӧӧн лӧсьӧдӧм правилӧ серти, выльысь вӧчӧм видзьяс да муяс оз юклыссьыны юклысигӧн вит восянь ветымын воӧдз, места серти: кутшӧм местаысь вӧчӧма да уна-ӧ труд пуктӧма. Весассьӧ кӧ, ёна бурмӧдӧма — мырсӧ перйӧма, да гӧрӧмӧн кӧдзӧма турун, да ньӧбӧм куйӧд сюйӧма, либӧ косьтӧма бӧрӧздаяс кодйӧмӧн, либӧ вутш вундӧмӧн да мукӧд ногӧн ещӧ бурмӧдӧма, общество вермӧ агроном да гидротехник видзӧдлӧм бӧрын первоя сетӧм сроксӧ нюжӧдны дас восянь да дас вит воӧдз.
Выль вӧчӧм видзьяссӧ да муяссӧ юклысигӧн вермӧны, кыдзи и вота бурмӧдӧм видз‐муяс, вӧчысь ордысь босьтны, обществоыс кӧ бырӧдӧ посньыд муяс (чересполосица) да мукӧд омӧльторъяссӧ видз-му вӧдитчӧмын. Сэки обществоыс сетӧ сылы, кодлысь босьтас выль вӧчӧм видзсӧ либӧ мусӧ, мӧдлаысь босьтӧм сы ыджда жӧ видз либӧ му, сійӧ жӧ срок кежлӧ, мый дыра колӧ вӧлі пӧльзуйтчыны сылы босьтӧм выль видзнас либӧ мунас.
Та ногнадтӧ кӧ вӧлӧм закон серти юклысьӧм вӧчӧмысь нинӧм омӧльыс оз ло, а сӧмын вермӧ бурмыны видз-муӧн вӧдитчӧм.
Ме гижлі нин «Коми сиктын» воддза номерас, мый революция бӧрын уналаын нин мунӧма видз-му юклысьӧм, сӧмын быдлаын пӧшти мунӧма юклысьӧмыс важ ногӧн, видз-муӧн вӧдитчӧм ньӧти абу бурмӧма, а омӧльтчӧма. Му-видз поснялӧма ещӧ важ серти ёнджыка. Ме тӧда ӧтиклаысь юклысьӧм, кӧні му-видз гырсьӧдӧмаӧсь. Тадзи юклысьӧмсӧ вӧчӧмаӧсь Сыктыв Сёськаын. Таво бара зэв уналаын лӧсьӧдчӧны видз-му юклысьӧм нуӧдны, сӧмын быдлаын важ ног жӧ кӧсйӧны нуӧдны. Сӧмын ӧтик вӧлӧсьтысь (Сыктыв уездын, Ыбса вӧл.), ме тӧда, шуисны: видз-му юклысьӧм бӧрын мед быд сикт лоӧ торъя земельнӧй общество; юклысигӧн быд сиктлы сетны матысьджык муяс да видзьяс — деревня кост чересполосица кыдз-мый позьӧ бырӧдны; быд крестьянинлы сетны медунасӧ нёль му да нёль видз. Колӧ быдлаын тадзи юклысигад вӧчны.
Кыдзи колӧ вӧчны видз-му юклысьӧм йылысь приговор.
Видз-му юклысьӧм вӧчӧм йылысь колӧ сёрнисӧ пуктыны общӧй собранньӧ вылын (скод вылын) да войдӧр сэні сёрнитны. Скод вылын медэтшаыс колӧ лоны джын мында керкасьыс кӧть ӧти мортӧн. Та мындаыс кӧ лоӧ скод вылын йӧзыс, скодыс лоӧ законнӧй. Мукӧд гырысь обществоясын законнӧй скод чукӧртны, дерт, он вермы — оз чукӧрмы сымда йӧз. Сэтшӧм обществоясын колӧ водзвылысь бӧрйыны быд сиктысь уполномоченнӧйясӧс, найӧс чукӧртны исполкомӧ да накӧд тшӧтш сельскокӧзяйственнӧй секциякӧд исполкомлы вӧчны приговор проект. Сійӧс колӧ видлавны быд сиктса скодъяс вылын. Сёрнитӧм бӧрын бара колӧ чукӧртны уполномоченнӧйясӧс исполкомӧ да накӧд сёрнитны сиктъясса скодъяс вылын шуӧмъяс йылысь да вӧчны прамӧй приговор видз-му юклысьӧм йылысь. Сиктъясас кӧ скодъяс вӧлӧмаӧсь закон серти, быдлаын джын мында керкаысь вӧлӧмаӧсь представительяс да унджыкыс кӧ шуӧмаӧсь юклысьӧм вӧчны, тайӧ приговорсӧ колӧ регистрируйтны волисполкомын. Сы бӧрын сэсся позьӧ заводитны юклысьӧм удж нуӧдны. Волисполкомлы колӧ пырысь-пыр жӧ приговорсьыс да ас постановленньӧсьыс копияяссӧ ыстыны уездувса Видз-му Управленньӧӧ. Скод вылын видз-му юклысьӧм вӧсна приговор вӧчигӧн колӧ обсудитны да гижны постановленньӧӧ со кутшӧмторъяс:
1) Колӧ оз юклысьӧм вӧчны. Колӧ кӧ — кыдзи колӧ вӧчны: куш мусӧ, али видз и му ӧтпырйӧ; кыдзи вӧчны: выльысь мерайтчӧмӧн да оценивайтӧмӧн, али важ мера да оценка серти; кутшӧм му-видз юклыны да кыдзи.
2) Корсянь заводитны мерайтчыны му вылын да видз вылын.
3) Кыдзи мерайтны да оценивайтны му-видзсӧ: кымын сортӧ да кутшӧм мераӧн (му мерайтігӧн колӧ босьтны метр, видз позьӧ турун сертиыс — пуд лыдӧ. Метрическӧй мераас бӧрын вуджӧдны).
4) Кыдзи юклыны му-видзсӧ: едок лыдӧ либӧ кыдзкӧ мӧд ногӧн. Кутшӧм кадсянь семья содӧм либӧ чинӧм тшӧтӧ оз босьтсьы.
5) Дыр кежлӧ-ӧ вӧчсьӧ юклысьӧмыс, кымын во мысти вӧчны вештасьӧм.
6) Кутшӧм сетсьӧ льготаяс (кокньӧдъяс) бура кӧзяйство нуӧдысьяслы (уна переменаӧн му вӧдитысьяслы да выль пӧлӧс культура вӧдитысьяслы).
7) Кыдзи босьтны учёт вылӧ му-видз: общӧй фондӧ ставсӧ либӧ мӧд ногӧн. (юклысигӧн колӧ босьтны ставсӧ фондӧ).
8) Кыдзи юклыссьӧ му-видз деревняяс кост да торъя кӧзяйствояс кост.
9) Кыдзи юклыссьӧ да кутшӧм нормаӧн усадебнӧй му (керка местаяс да градъяс).
10) Кольсьӧ оз юклысигӧн выльысь стрӧитчысьяслы местаяс сетавны фонд да ыджыда-ӧ кольсьӧ (кольны колӧ обязательнӧ).
11) Ыджыда-ӧ сетсьӧ школаяслы участок, абу кӧ школаясыслӧн участокыс (школаяслы участок сетны юклысигӧн ЦИК тшӧктӧ обязательнӧ).
12) Ыджыда-ӧ сетсьӧ да кытысь, кутшӧм му либӧ видз, мӧда-мӧдлы отсасян комитетлы.
13) Кольсьӧ оз видз-му обществоса фондӧ; кольсьӧ кӧ, уна-ӧ.
14) Кыдзи юклыссьӧ пӧскӧтинаяс.
15) Кыдзи да кытысь сетсьӧ му-видз юклысигӧн обществоысь торйӧдчысьяслы Видз-му Зак. чукӧрса 134 да 135-ӧд статяяс серти.
16) Кымын пельӧ, медунасӧ, сетны быд кӧзяйстволы му-видз.
17) Дыр-ӧ вермӧны обществоса видз-муӧн пӧльзуйтчыны выль местаӧ овмӧдчыны мунысьяс.
18) Кыдзи босьтсьӧ учёт вылӧ выль весас видз да муяс; кымын вося весасъяс юклыссьӧны, кымын вося кольсьӧ да кымын во кежлӧ кутшӧм местаысь (учёт вылӧ выль весас видз да му юклысигӧн босьтны быть).
19) Кыдзи юклыссьӧ важ оброчнӧй видзьяс — вота видз‐муяскӧд ӧтмоз али выль весас видз‐муясӧс моз (оброчнӧй видзьяс позьӧ юкны вота видз‐му моз).
20) Учёт да оценка дырйи кыдзи споръяс видлавсьӧ, оценочнӧй комиссияыс кӧ оз лючки мерайт да оценит му-видз либӧ выль весасъяс, либӧ выль весасъяслы оз лючки тшупны сроксӧ (татшӧм споръяс видлавны юклысигӧн колӧ бӧрйыны торъя контрольнӧй комиссия, мед сійӧ вермӧ крестьяна шыӧдчӧм серти выльысь мерайтны да оценитны му-видзсӧ вӧлӧсьтувса видз-му комиссияӧ мунтӧдз. Найӧ видлалӧм бӧрын, оз кӧ ло ещӧ на лючки, вӧлись та вӧсна спорыс мунӧ видз-му комиссияӧ).
21) Кыдзи потшӧсъяс юклысьӧм бӧрын потшлыны (код му да видз дорын потшӧссӧ сійӧ потшӧ, али му-видз серти юклыссьӧ быдӧнлы ӧтмында).
22) Юклысигӧн кӧ, посни муяс бырӧдӧм вӧсна либӧ мукӧд омӧльторъяс му-виддзӧн вӧдитчӧмын бырӧдӧм вӧсна, лоӧ крестьянинлысь босьтны да мӧдлы сетны ёна бурмӧдӧм му-видз — кыдзи мынтыны бурмӧдӧмсьыс донсӧ да кыдзи тӧдмавны, збыль-ӧ сійӧ ёна бурмӧдӧма да уна-ӧ абу удитӧма босьтны пӧльзасӧ.
23) Кодъяс бӧрйыссьӧны видз-му вывті ветлыны да кутшӧм налы сетсьӧ праваяс обществосянь.
24) Кодъяс бӧрйыссьӧны Контрольнӧй комиссияӧ да кутшӧм налы сетсьӧ праваяс обществосянь.
25) Кыдзи чукӧртсьӧ сьӧм видз-му юклысьӧмысь рӧскод вылӧ: сёйысь лыдысь либӧ му-видз серти.
26) Сетсьӧ али оз видз-му вылын ветлысьяслы дон; сетсьӧ кӧ — ыджыд-ӧ.
27) Кыдзи да кодӧс общество бӧрйӧ либӧ медалӧ гижысьӧ юклысьӧм нуӧдігӧн.
Таысь ӧтдор кӧ обществоын эмӧсь ещӧ кутшӧмкӧ юклысьӧм йылысь вопросъяс, на йылысь колӧ тшӧтш сёрнитны да приговорӧ сюйны. Юклысьӧм вӧсна приговор колӧ кырымавны став скод вылын вӧлысь йӧзлы. Войдӧр кырымалӧны кодъяс юклысьӧм дорыс, на бӧрын паныд юклысьӧмыслы мунысьяс. Председатель да секретар кырымалӧны медбӧрын.
Юклысьӧмлы паныд мунысьяс, лыддьӧны кӧ найӧ обществонас приговорсӧ нелючки вӧчиг юклысьӧм йывсьыс, вермӧны норасьны вӧлӧсьтувса видз-му комиссияӧ приговор вӧчан лунсяньыс дас нёль лун тыртӧдз.
Волисполкомъяслы колӧ ёна видзӧдны юклысьӧм нуӧдігӧн, мед юклысьӧм бура мунас. Колӧ крестьяналы отсавны юклысьӧм нуӧдны. Юклысьӧм нуӧдысь гижысьяслысь колӧ тшӧкыдджыка видлавны нигаяссӧ, мед нигаяс пыр чистӧйӧсь вӧліны. Видз-му вылын ветлан тетрадьяс да книгаяс волисполкомлы колӧ водзвыв нумеруйтны, прошнуруйтны да сургучӧн печатайтны, мед листъяссӧ эз вермыны вежлавны.
Мыйяскӧ кӧ лоӧны юклысигӧн, колӧ пырысь-пыр жӧ шыасьны уездувса либӧ обласьтувса видз-му управленньӧӧ.
С. Д. Куклин.
