ВИДЗ-МУ ЮКЛӦМ
Таво зэв уналаын кӧсйӧны видз-му юклысьӧм вӧчны. Мукӧдлаас тулыссяньыс нин заводитісны муяс вылын мерайтчыны, а мукӧдлаас скодъяс вылын сёрнитӧмаӧсь да кӧсйӧны страдна бӧрын заводитны муяс-видзьяс вывті ветлыны да юклысьны. Революция бӧрын видз-му юклысьӧм зэв нин уна земельнӧй обществоын мунӧма. Уездувса Видз-му Управленньӧяс висьталӧм серти, миян обласьтын революция бӧрын видз-му юклысьӧм вӧлӧма 115 земельнӧй обществоын. Тайӧ лыдыс ещӧ сӧмын 79 вӧлӧсьтысь на, мукӧдласьыс юӧръясыс абуӧсь на. Тайӧ 79 вӧлӧсьтас абу на быдлаын вӧлӧма юклысьӧмыс. Уналаын на юклысьӧмыс абу вӧлӧма революция бӧрас, видз-му уджалӧны важ ногӧн на. Мукӧдлаас весиг абу вӧлӧма некутшӧм вештасьӧм. Гӧльджык, этша видз‐муа крестьянаяс ёна пессьӧны юклысьӧм вӧсна, сӧмын некыдз оз вермыны юклысьныс: кодлӧн уна видз‐муыс, оз сетчыны юклысьӧмсӧ вӧчныс. Революция бӧрын 1920 воӧдз пӧшти мукӧдлаас юклысьӧм да видз‐му вештасьӧм вӧлі вӧчӧны быд во. 1920 воын Сӧвет власьт лэдзис декрет, быд во видз‐му вештасьӧмысь да юклысьӧмысь дугӧдіс да сувтӧдіс срокъяс — мый дыра мысти позьӧ вӧчны юклысьӧм да вештасьӧм. Сійӧ срокъясыс бӧрынджык пырисны Видз‐му Закон Чукӧрӧ (В. М. 3. Ч. ст. 121 да 130-ӧд). Тайӧ законъяс петӧм бӧрын юклысьӧмъясыд да вештасьӧмыд шочмис. Кӧні тайӧ декрет петтӧдз юклысьӧмсӧ эз вермыны нуӧдны, гӧль, этша видз‐муа крестьяна пондісны матӧ воны. Видз‐му Закон серти, юклысьӧм нуӧдӧм йылысь приговор вӧчигӧн колӧ, мед скод вылас вӧлі джын обществоса керка юрсьыс йӧзыс дай мед скод вылас унджыкыс шуасны юклысьныс. Земельнӧй обществояс миян обласьтын гырысьӧсь. Сы вӧсна уналаын закон серти колан лыд йӧзыс скод вылӧ некор оз чукӧрмы. Мукӧд гырысьджык обществоясас колӧ чукӧртны 400–500 морт да верст 15–20 пасьтаысь. Сэсся кодлӧн уна видз-муыс да кодлы юксьӧмыс оз ков, найӧ либӧ локтасны скод вылад унджык дай гӧлӧсуйтӧны паныд.
Та вӧсна 1925ʼ воын Видз-му Комиссариат май тӧлысьын лэдзліс циркуляр. Сійӧ циркуляр сертиыс, кӧні видз-му юклысьӧм революция бӧрын абу на вӧлӧма да видз-муӧн пӧльзуйтчӧны важ права серти на, земельнӧй обществоясын юклысьӧм позьӧ вӧчны, кӧть юклысьӧмсӧ корӧны и этшаджык крестьянаыс, либӧ сельсӧвет, волисполком, либӧ видз-му управленньӧяс тшӧктӧм серти.
Тайӧ циркуляр сертиыс Обласьтувса Видз-му Управленньӧ лӧсьӧдіс правилӧяс (обисполком вынсьӧдӧм бӧрти вӧлі сійӧс печатайтӧма «Югыд туй» газетӧ). Кытӧнкӧ кӧ крестьянаыс юклысьӧмсӧ асьныс оз вӧчны да юклысьӧмыс налӧн революция бӧрын абу на вӧвлӧма, пӧльзуйтчӧны важ праванас на — тайӧ правилӧяс сертиыс волисполком вермас вӧчны юклысьӧм аслас шуӧм серти. Видз-му вывті ветлысьясӧс, йӧзыс кӧ асьныс оз бӧрйыны, вӧлӧсьтувса исполком ачыс жӧ пуктӧ. Рӧскод вылас сьӧмыс перйыссьӧ крестьяналысь жӧ. Уджыс нуӧдсьӧ Обласьтувса Видз-му Управленньӧӧн лӧсьӧдӧм туйдӧд серти. Сійӧ туйдӧдсӧ 1925ʼ воын вӧлі ысталӧма быд волисполкомӧ.
Таво февраль тӧлысьын Ставроссияса Центральнӧй Исполнительнӧй Комитет да Народнӧй Комиссаръяслӧн Сӧвет шуисны Видз-му Закон Чукӧрӧ 116-ӧд статьяӧ та йылысь сюйны содтӧд (вӧлі гижӧма «Коми сикт» газетӧ 13-ӧд №), Видз-му Комиссариат май тӧлысьын выль циркулярын индаліс, кыдзи колӧ вӧчны юклысьӧмсӧ 116-ӧд статьяас содтас сертиыс.
Тайӧ циркуляр сертиыс, юклысьны либӧ вештасьны корысь крестьянаяслы колӧ шыӧдчыны уездувса Видз-му Управленньӧӧ. Уездувса Видз-му Управленньӧ шыӧдчӧм кузя ыстӧ землемерӧс тӧдмавны: кыдзи уджавсьӧ видз-му; збыльысь абу вӧлӧма юклысьӧмыс да вештасьӧмыс революция бӧрын да мукӧдторъяс. Землемерыс кӧ аддзас, мый юклысьӧмыс да вештысьӧмыс революция бӧрын абу на вӧлӧма, видз-му абу быдӧнлӧн ӧтмында — юклысьны збыль колӧ, чукӧртӧ скод. Скод вылас кӧ унджыкыс шуасны, юклысьӧмыс пӧ колӧ, вӧчӧны приговор юклысьӧм йылысь. Сійӧ приговорыс регистрируйтчӧ сӧмын волисполкомын.
Унджыкыс кӧ скод вылас ӧткажитчисны юклысьӧмысь, землемерыс став тӧдмалӧм йывсьыс гижӧдъяссӧ ыстӧ уездувса Видз-му Управленньӧӧ. А сійӧ аслас шуӧмнас (заключенньӧнас) ыстӧ Обласьтувса Видз-му Управленньӧӧ. Обласьтувса Видз-му Управленньӧ видлалӧ Землеустроительнӧй Сӧвещанньӧ вылын да ас шуӧмнас ыстӧ Видз-му Комиссариатӧ. Видз-му Комиссариатыс шуас — позьӧ оз нуӧдны юклысьӧмсӧ. Уджсӧ сэки нуӧдӧ землемер. Рӧскод вылас сьӧмыс перйыссьӧ крестьянаыслысь, кыдзи землеустройство дырйи.
Та ног видз-му юклысьӧм миян Обласьтын ми нуӧдны огӧ вермӧ. Землемеръяс миян обласьтын зэв этша, а революция бӧрын юклысьӧм зэв на уналаын абу вӧлӧма да ковмас зэв уна землемер. Сэсся землемернад юклысьӧмтӧ нуӧдӧмыд, дерт, вылӧджык сувтас. Кӧні революция бӧрын эз на вӧв юклысьӧмыс, крестьяналы колӧ чукӧртчывны скод вылӧ да сёрнитыштны та йылысь да ас костын вӧчны юклысьӧм ӧтвылысь, бурӧн.
С. Д. Куклин.
