МАКАР ПИЛЯ

Ӧнӧдз Макар Пиля оліс кыдз йӧзыс олӧны сиктын. Сідз жӧ вӧлі асывводзын чеччигас «бласлӧ кристос» шуас; сэсся чужӧм вылӧ ва койыштлӧм бӧрын сувтас ен водзӧ да юрбитас; сідз жӧ удж вылӧ мунтӧдз пуксяс пызан сайӧ да чорыд рудзӧг няньӧн сёркни ва панялас, а сэсся вӧлі мунас удж вылӧ. Праздникыд воас, чеччас узянінысь, став семьяӧс медводз чуксалас — «ӧбедня» мед оз узьны (ен грек суас!), а озджык кӧ чеччыны — матькыны сюрсӧн мӧдас. Эм дас кӧкъямыс арӧса пи, Гриш, да сы вылӧ быд лун лоӧ матькыны. Кытчӧдз «матьсӧ» свертӧк лыддьӧм моз (кыдз поп казьтылӧ вӧлтарын: Дарья, Ирина, Марина, Ивана, Матрена... Елико житие... яко...) он лэдз, сэтчӧдз сійӧс он садьмӧд.

— Кылӧ ӧд эськӧ, синмӧн аддзытӧмторйыд, да нарошнӧ оз чеччы... — мӧвпалӧ чуксалігас Пиля. — Ӧщӧпекасьныд абу окота-а, быть сэсся матькы... Грекӧ вӧян жӧ эськӧ помӧн миян челядьӧн да... — шогпырысь шулас Пиля гӧтырыслы.

Чӧвлӧ, ме помӧдз кежи висьталӧмсьыд. Дерт, гашкӧ, дӧзминныд нин ме вылӧ — «пондіс пӧ сэн мойдны, тайӧ ӧд быдӧн тӧдӧны».

Водзӧ. Ме висьталі, мися, праздникӧ Пиля чуксалас став семьясӧ, сэсся ен водзӧ сись ӧзтас, сувтасны став семья юрбитны. Медводз сідз-тадзджык скӧр йывсьыд (узянінсьыд чуксалігӧн скӧрмыліс!), а кор сьӧлӧмыс нормас, сэк пидзӧсчань йылӧн тшӧтш юрбитас, кымӧссӧ джоджӧ инмӧдлӧмӧн быдӧн (енмыд мед отсалас ыджыд милӧсьтнас сёркни ва бекарысь мынлыны кӧть праздникас!!), лыддяс мый кужӧ молитваяс, мыйкӧ «отче наш» да, «спаси господи» да; юрбитігас дум вылас усьлӧ Проньӧ Миколлӧн дас тув сю корӧм (водзӧс вӧлі воӧ) да этша ыджыда оз ёрччышт: «Морыд! — оз жӧ вермы виччысьны; сюыс варттӧм да, нинӧм сетныс... Да ӧд пинясьӧ да корӧ»... а сэсся ачыс повзяс ас мӧвпалӧмсьыс. — Повзьӧмпырысь пондас зэв тэрыба лыддьыны «помилуй мя боже», унджык кывсӧ соравлӧмӧн, дерт, ачыс оз вӧлі тӧд соравлӧмсӧ да.

Юрбитӧм бӧрын каллян ӧзтас да пуксяс лабичӧ коксӧ кресталӧмӧн. Медводз куритас нинӧм мӧвпавтӧг, сэсся друг дум вылас усьӧ пукавны Ыджыд Ӧнькаӧ ордӧ петавны — сэн быд лун мужик чукӧр пукавлӧны.

Сэн ёрта-ёртсӧ венасны сёрниӧн, унджык матьӧн-сорӧн; керка тырыс лӧзӧдз куритасны (кӧть чер ӧшӧд — оз усь!). Ваксьыштасны, важсӧ казьтыштласны: коді вӧралӧм, коді тышкасьӧм, коді ветлӧм-мунӧм. Сэсся потшӧс йывсьыд сёрниӧ воласны, олӧм йывсьыд, налог йывсьыд, а кор кык сусед видз-межа ытшкӧм йылысь спорӧ воасны — тӧкӧтьӧ оз тышкасьны, а пукалысьясыдлы сійӧ руж, пестасны на ӧтар и мӧдар, вермасны кӧ, тышкӧдасны.

Дерт, уна йылысь сёрнинад пукаланінад воласны да кысь нӧ быдӧнӧс висьталан. Ме чайта, неуна гӧгӧрвоанныд нин, кутшӧм пукаланінас овлӧ.

Сэсся, мыйӧн кӧлӧкӧльня вылын ставӧн бовгас, муналасны «по домам» ӧбедайтны. (Попыс миян абу, вичкоад оз сьывны, а бокӧтӧ Макар Пиля кодьыд оз зэв вӧлі ветлывлыны).

Ӧбедайтігӧн медводз яя шыд чорыд ид нянь крӧшитӧмӧн паняласны, а сы бӧрын мӧд бекар яй сорӧн. Сэсся картупеля рач, медбӧрын улльӧв бекар. Улльӧв бекарӧн помасьӧ сёйӧм. Дерт, коркӧясӧ овлӧ и выйсука рач, дай йӧв пытшкын кисель, да зэв этшаысь вонас овлӧ да, ме эг нин сёян «свертӧкас» пасйы.

Ӧбед бӧрын водыштлас Пиля узьны. Унмовсьтӧдзыс мӧвпалас ассьыс олӧмсӧ, уджйӧзъяссӧ, водзӧсъяссӧ, уна-ӧ колӧ нянь таво ньӧбны, кутшӧм сабри (зорӧд) йӧр ковмас потшны... Унатор на сідзи мӧвпалас, кытчӧдз оз унмовсь.

Узяс дыркодь. Чеччас узьӧм бӧрын да бара мужик чукӧрӧ пукавны петалас пажынӧдз. Пукаланінад бара жӧ сёрниыд ёна оз вежлась. Бара жӧ гӧр-агас гӧгӧр, потшӧс гӧгӧр, сабри гӧгӧр, сортовка лэдзӧм гӧгӧр, шпал лӧсьӧм гӧгӧр, видз-межа ытшкӧм гӧгӧр бергалас. Колӧкӧ и власьтӧ тшӧтш казьтыштласны, коммунисттӧ кулитасны-ошкасны, исполкомтӧ, аскур пуӧмсьыд сёрнитлывласны, кодалӧмъяссьыд...

Пажын бӧрын бара сійӧ жӧ пукалӧм... Сэк нин тшӧтш война вылысь олӧмъяс висьтавласны ветлӧм-мунӧм-вӧвлӧм йӧз.

Выльтортӧ кӧ кодкӧ мӧдлас висьтавны олӧм-вылӧм йывсьыс — сійӧ мойд моз кывзасны, а пондасны кӧ висьтавны выль ногӧн олӧм миян дорын лӧсьӧдӧм, вежӧм йылысь — сэтчӧ ставныс, быттьӧ тшакӧ моз, кутчысясны, лёк вомӧн мӧдасны тыртны висьталысьсӧ.

— Миян тані сы йылысь нинӧм и сёрнитны. Машинанад миян тані оз позь уджавны. Батьяс абу уджавлӧмаӧсь дай миян оз лоны сэтшӧмӧсь, дай сэсся некӧн тан сідз уджалысьыс абу. Мый Ерманиясьыд висьталанныд. Сэн Ермания, а тан миян коми вӧр да: кысь нӧ сійӧ ӧтлаалан. А бара жӧ литовка-косанад ытшкӧмыд. Кысь нӧ сійӧн вутшкӧсь-мырйӧсь инсӧ ытшкан... Некыдз миян машинанад он вермы уджавны...

— Ті юаланныд: «Ӧнӧдз сідз оліс», — висьталан, а ӧні нӧ Пиляыс вежсис?... Дерт, буракӧ, вежсис, шуи кӧ «ӧнӧдз». Сэтчӧ помсӧ и дзебӧма. Ме тай шулі, мися, колӧ висьтавны, кыдз овліс водзын Пиляыс, а пыр кӧ висьталі, кыті вежсис, ті вежсьӧм ногсӧ, выль ногсӧ шуинныд, сійӧ пӧ татшӧм век и вӧвлӧма, кутшӧм ӧні.

Ыждалӧ кӧть энӧ, а ещӧ мем тӧкӧтьӧ сетлӧ висьталыштны. Ме эг на помав.

Пажын бӧрын, ме висьталі нин, мися, пукавны мунас, сідзи пукаласны ужынӧдз. Ужнайтны локтас Пиля да медводз каллян ӧзтас, сэсся ыстас писӧ корсьны мукӧдсӧ ужнайтавны. Том йӧзыд ветлӧны, абуӧсь, а абу кӧ кодкӧ семьясьыд — оз ужнайтны. «Законыс» эськӧ вӧлі чорыдкодь, да том йӧзыд оз зэв закон улад сетчыны. Мый сійӧ матькӧмыд — веськодь. Оз и пыдди пуктывны.

— «Аслад жӧ пӧ вомыд мудзас-а, ми ӧд ог доймӧ» — мӧвпыштласны дай. Нӧйтны кинад воны Пиля оз вӧлі радейт. Абу кокни киа, а сэсся кыдз ачыс вӧлі шулас — «бара жӧ век он тышкась, ковмас быд лун тадзкӧ тышкасьныд».

Виччысяс, кытчӧдз ставныс оз чукӧрмыны, пукалас чӧла ӧтнас ассьыс олӧм-вылӧмсӧ мӧвпалігтыр.

Кор ставӧн чукӧрмасны, пуксясны ужнайтны...

Ужын бӧрын Пиля водас. Водӧм мысти зэв на дыр оз унмовсь.

Казьтылас став олӧмсӧ... — Важӧн пӧ вӧлі, том дырйи, мыйӧн водан пыри сільк-солькмунан-унмовсян, дай сэк эз вӧв дивӧ унмовсьыныд: ветлан асывводзӧдз, воан гортад — йӧзлӧн пачьясыс ломтысялӧны, а сэсся ӧд коркӧ узьны... Ӧні кӧть тіян вылӧ и матька-а, важӧн ачым эг жӧ вӧв бурджык... Ме вылӧ доза жӧ вӧлі тиньгыласны... Мыйла эськӧ матькыныс... — мӧвпыштлас Пиля. Да ӧд бара жӧ уджавны колӧ — быть чуксав.

Важӧн нин кольӧма том олӧмыд. Том йӧзыдлысь олӧмтӧ ӧні он нин гӧгӧрво, дай ӧні мыйкӧ том йӧзыс аслыс ногӧн мӧдісны лоны.

Оз нин ми кок туйӧ талявны... Вежласьӧ жӧ олӧмыд... Ми вӧлі ай-мамсьыд ёна на полам, а полам-ӧ вӧлі? Гашкӧ и огӧ жӧ вӧлі полӧ? Гашкӧ и ӧні найӧ полӧны жӧ ай-мамсьыныс? Полӧмыд полӧмӧн, а том сьӧлӧмыд корӧ мӧдӧс — пӧвтӧм олӧм.

Важӧн миян вӧлі став олӧмыс, став гажыс рыт пукалӧмын, картіӧн ворсӧмын, вина юӧмын да тышкасьӧмын, а ӧні кутшӧмкӧ клуб лӧсьӧдісны, сэн лыддьысьӧны, сёрнитӧны, велӧдчӧны, спектак вӧчӧны (кикимеритчӧны), олӧм выль ног зільӧны лӧсьӧдны. Кысь нӧ сійӧ выль ног лӧсьӧдан ен сеттӧг. (Мор чукӧр!) Ентӧ оз веритны (Антихристъяс!), поптӧ вӧтлыны кӧсйӧны.

Да ӧд нин миян Гриш на дорын тшӧтш смущайтчӧ. Лоӧ, тыдалӧ, бурджыка киӧдз босьтлыны....

Тадз вӧлі Пиля мӧвпавлывлӧ ӧнӧдз.

А вот ӧні вежсис. Кыдзи вежсис, часлы висьтала.

Помнитаныд, коркӧ неважӧн воліс Сыктывкарса уджалысь, служак, да клубын тай висьтавліс быдсямасӧ: йӧз пемыдлун йылысь, уджалӧм йылысь, олӧм йылысь, кыдз колӧ овнытӧ, кыдз оз ков овны.

Сэтісянь и вежсис Макар Пиля.

Тшӧкыдакодь пондіс волывлыны лыддьысян керкаӧ, пондіс видлавны газетъяс, нигаяс, збыльысьджык пондіс кывзыны висьталысьясӧс.

Быттьӧ синмыс воссис, мӧд пӧлӧс олӧм пондіс аддзыны. Мун дай видзӧд. Пӧрысь мӧрт. Ӧні лыддьысьӧ век нига вылысь да газет вылысь. Кодкӧлун пукалім ӧтилаын да быдсямасӧ висьтавлӧ. Выль ногӧн кӧсйӧ лӧсьӧдны олӧмсӧ.

— Тырмас пӧ нин, няйтад дыр нин олім. Колӧ петны сэсь. Важӧн пӧ огӧ вӧлі аддзӧ ассьыным олӧмнымӧс да сідз олім, а ӧні ме аддзи нин да бӧр ог кос (бергӧдчы.) Колӧ пӧ медводз быдлаӧ лыддьысян керка восьтыны, сійӧ медъёна колӧ. Сэсся видз-му выль ногӧн уджавны велӧдчан чукӧр.

Ассьыс писӧ, Гришсӧ, кӧсйӧ мӧд во велӧдчыны ыстыны. Важӧн вӧлі нинӧм велӧдчӧм йывсьыд эн шу, оз мӧд и кывзыны, а ӧні ачыс кӧсйӧ ыстыны.

Буракӧ мыйсюрӧ гӧгӧрвоис жӧ нин и Макар Пиляыд. Вот вокъяс! Колӧ эськӧ миянлы ставнымлы Макар Пиля моз вежсьыны. Сэк, гашкӧ, мыйкӧ и олӧмтӧ ньӧжйӧндзик кокньӧдам, бурмӧдам ставным ӧтвылысь. Колӧ быдӧнлы Макар Пиляӧн лоны.

Шыладорса Миш.