УЧЁНӦЙЛӦН ЮГЫД ДА ПАСЬКЫД ТУЙ


Илля Вась (Василий Ильич Лыткин) — тӧдчана поэт да став мир пасьтала нималана учёнӧй — коми литератураын да коми культураын аслас творчествоӧн, уна лыда да уна сикас уджъясӧн колис сэтшӧм озырлунъяс, кодъяс вӧчӧны быдса ыджыд кадколаст, рочӧн кӧ шуны, Илля Васьлысь эпоха. Сійӧ аслас мудзлытӧм уджӧн шымыртіс олӧмыслысь кузь кад, матӧ квайтымын во. Эз став воыс вӧв ӧткодь лышкыд шондіа лунъясӧн да лӧнь рытъясӧн, эз быд лун заводитчыв зарниа асъя кыаӧн, и эз быд рыт помасьлы бур удж бӧрын радлунӧн. Вӧліны чизыр тӧла, кок йывсьыд уськӧдан бушкола, лун югыдсӧ тупкысь кымӧръяса, син ни пель тыдавтӧм слӧта лунъяс, вежонъяс да весиг тӧлысьяс и вояс... Но нинӧм эз вермы торкны, кежӧдны ӧтчыд бӧрйӧм туй вывсьыс Сыктывкар бердса сиктысь гӧль дӧва пиӧс.

Водзӧ туйсӧ бӧрйыны отсаліс ачыс олӧмыс. Садьмӧдіс, ышӧдіс, син водзсӧ восьтіс уналысь, и эз сӧмын Сыктывкарысь да сы гӧгӧрса сиктъясысь, а став Коми му пасьтасьыс петӧм том йӧзлысь. Коми поэт бӧрынджык Венгрияын, ылі муясын велӧдчӧмсӧ помалігӧн гижас аслас медся тӧдчана поэмаын:


Кытчӧ нӧ мӧдӧдчид, том войтыр, челядьяс?

Чукӧрӧн-чукӧрӧн тэрыба мунанныд?

Мӧдӧдчид югдӧдны юр?

Мунӧй жӧ, удж тайӧ бур!..

Быдӧн ті уджалысь пи.

Югдігӧн быдманныд ті.

Туй тіян саридз кодь паськыд,

Удж тіян — енэж кодь кыпыд.


Уна сё татшӧмъяс лыдысь индам ним-овсӧ дас мортлысь, кодъяс йылысь висьталӧ поэт. Найӧ пуктісны тӧдчана пай Коми му сӧвмӧдӧмӧ, коми йӧзӧс югдӧдӧмӧ: Сыктыв йылысь В. П. Тебеньков да Емва вожысь В. М. Сенюков (геологъяс), Сыктывкарысь В. А. Молодцов да Эжва бердса Паль сиктысь А. С. Сидоров (лингвистъяс), Висер вожысь А. И. Мишарин да Луз ю дорысь И. Л. Вахнин (врачьяс), Изьва бердысь А. И. Бабушкин (экономист) да Сыктывкарысь Н. А. Фролов (поэт да математик), бара жӧ Сыктывкарысь А. А. Маегов (философ) да Нювчимысь П. А. Анисимов (композитор)... Найӧ вӧліны помтӧм-дортӧм парма пӧвстса пӧшти быд сиктысь. Эз дасӧн-дасӧн, а сёӧн-сёӧн мунісны велӧдчыны. И поэт тыр правоӧн шуӧ:


...Лӧзалан Сыктывным нюмъялӧ.

Гож водзӧ луд вылӧ водӧма Эжваным.

Видзӧдлы, став Коми му,

Шлывгӧ кыдз Печӧра ю,

Из вомӧн чеччалӧ Изьва,

Сӧдз выйӧн визувтӧ Емва,

Шуньгӧны ворсігтыр рама

Мезень, и Луза, и Кама.


Коляоз дзоридзӧн, сьӧлаоз синъясӧн, гӧрд лежнӧг чветъясӧн Коми мунымлӧн дзордзалӧм вӧсна оліс да уджаліс, сетіс аслас ыджыд да лышкыд сьӧлӧмыслысь быд тіпиктӧм поэт да учёнӧй Василий Ильич Лыткин.

Сылы локтан во тырӧ чужан лунсяньыс 100 во. Мед жӧ тайӧ книгаыс лоӧ сійӧс пӧся, сьӧлӧмсянь казьтыштан козинӧн налы, кодъяс пыдди пуктӧны сылысь творчествосӧ. Илля Васьлӧн гижӧдъясыс, кодъяс пырисны тайӧ книгаас, восьтасны син водзсӧ, кылӧдасны водзӧ мунан туйсӧ налысь, кодъяс лӧсьӧдчӧны вӧчны мыйкӧ бурӧс асланыс чужан мулы, найӧс вежысь выль йӧзлы, кодъяс лоӧны, дерт жӧ, вежӧраджыкӧсь, сюсьджыкӧсь да писькӧсджыкӧсь быдлаын и быдторйын. Тайӧ мӧвпсӧ пыр лелькуйтіс Илля Вась аслас ыджыд да ылӧдз судзысь, ылӧдз аддзысь вежӧрнас.


* * *


Василий Ильич Лыткин (Илля Вась) чужліс Сыктывкар бердса Тентюков сиктын 1895 вося декабр 27 лунӧ. Бать-мамыс овлӧмаӧсь гӧля, видз-муыс семьясӧ абу вердлӧма, и батьыс быд тӧв вӧлӧма нажӧтка вылын, пырджык вӧр лэдзӧма. Илля Васьлы кык арӧс тыригӧн батьыс кер пӧрӧдігӧн доймас да кувсяс. Мамыс ки вылӧ кольӧны куим пи, медыджыдыслы вӧлӧма кӧкъямыс арӧс. Кыдзи и сиктса быд детинкалы, Илля Васьлы водз жӧ вичмӧма быд сикас уджыс: квайт арӧссянь агсасьны, ӧкмыс арӧссянь — пес пилитны, ытшкыны да куртны. Кутшӧм кӧть сьӧкыд эз вӧв, мамыс велӧдіс пиянсӧ. Медся ичӧтыс — Василей — Сыктывкарса училище помалӧм бӧрын муніс сійӧ кадӧ зэв тӧдчана учительскӧй семинарияӧ, коді вӧлі Тотьма карын. Сэні жӧ стрӧительнӧй училищеын велӧдчис и ыджыд вокыс. Ме чайта, эз сӧмын паракодъясӧн ветлыв Илля Вась Тотьмаӧдзыс — первой Эжва кузя Котласӧдз, а сэсянь Сухона кузя Тотьмаӧдз. Ковмыліс, колӧ чайтны, и подӧн восьлавны матӧ 800 верст Устюг, Луза да Лальск каръяс пыр Спаспорубӧ, а сэсянь нин Занулльӧ, Кебра, Визин да Ыб пыр гортӧдзыс — Сыктывкарӧ...

Учительскӧй семинариясӧ Илля Вась помалӧ 1916 воын. Сэки комияс велӧдчылӧмаӧсь унаӧн. Ачыс Илля Вась пасйӧ, мый сыкӧд тшӧтш велӧдчисны дас морт. Сэсся содтӧ, мый сы велӧдчигӧн «1905 вося гыясыс абу на вӧлі дзикӧдз лӧньӧмаӧсь, революциялӧн лов шыыс кылӧ на вӧлі Тотьмаса семинарияын, кӧні велӧдчӧны вӧлі уджалысь йӧз пӧвстысь петӧм гӧль йӧз. Ёна на вӧлі казьтылӧны 1905 вося вӧвлӧмторъяссӧ. (Висьталӧны вӧлі, шуам, татшӧмтор: ӧти лунӧ пӧ став велӧдчысьясыс локтӧмаӧсь гӧрд дӧрӧмаӧсь)».

Тайӧ, дерт жӧ, тӧдчис Илля Васьлӧн водзӧ олан туй вылӧ, олӧмсӧ гӧгӧрвоӧм вылӧ. Тотьмаын велӧдчигӧн жӧ заводитчӧ и литературнӧй творчествоыс. Сійӧ жӧ семинариясӧ водзджык помалысь А. А. Маегов Тотьмаын велӧдчысьяслы ыстас 1913 воын М. Н. Лебедевлысь «Гажаджык, коми йӧз, олӧй» да ассьыс «Выль туй вылӧ» коми кывбуръяс. «Тайӧ кывбуръясыс пырысь-пыр паськалісны коми семинаристъяс пӧвстын, — казьтылӧ Илля Вась. — Ми медводз аддзим, мый комиӧн позьӧ гижны зэв мича кывбуръяс. Миян синъясным воссис... Менӧ, шуам, тайӧ кывбуръясыс и чуйдӧдісны, ышӧдісны босьтчыны поэзияӧ».

Тотьмаын велӧдчӧм помалігӧн муніс первой мирӧвӧй война, и Илля Васьӧс 1916 вося гожӧмын мобилизуйтісны сарскӧй армияӧ. 1918 вося декабрын сійӧ локтӧ да ӧти во велӧдӧ Сыктывкарса ичӧт школаын, а сэсся сійӧс босьтӧны Краснӧй Армияӧ. Илля Вась воюйтӧ Войвыв да Польскӧй фронтъяс вылын. Войнаыс сылы помасис Германияын, кор М. Н. Тухачевскӧйлысь армиясӧ Польскӧй фронт киссьӧм вӧсна интернируйтісны немечьяс.

Гортас сійӧ бӧр воис сӧмын 1921 во помын да заводитіс уджавны «Коми книга лэдзанінын», тадзи сэки шуисны Коми издательствотӧ. Медводдза лунсяньыс Илля Вась тӧждысьӧ коми газет да журнал, унджык коми книга лэдзӧм вӧсна и не сӧмын власьт кутысьяскӧд, но и «Югыд туй» газетса сэкся редактор Нёбдінса Витторкӧд вензьӧ.

Со сійӧ медводдза ичӧтик коми журналын («Парма ёль», 1921 во) гижӧ: «Коми газетад ӧні печатайтӧны сӧмын вит кыв комиӧн: «Югыд туй» да «Мувыв коньӧръяс, ӧтувтчӧй!» Миян ногӧн кӧ эськӧ, дерт, сійӧ этша да, мый нӧ керан. Сы вылӧ аттьӧ! Ми огӧ сэтшӧма тӧждысьӧй («Югыд туй» моз) образованнӧй, рочӧн кужысь коми йӧз вӧсна. Миян ёнджыка сьӧлӧмным висьӧ омӧля велӧдчӧм сьӧд коми йӧз понда». Дыр ковмис виччысьны коми газет петӧмтӧ, «Югыд туй» дзик коми кыв вылын кутіс петны 1928 вося октябр 2 лунсянь. Сыӧдз газетыс роча-комиа вӧлі.

1922 воын Илля Вась пырӧ велӧдчыны Москваса первой государственнӧй университетӧ, а 1926 воын сэні жӧ воссьӧм финно-угорскӧй языкознанньӧ кузя аспирантураӧ. Сійӧс помалӧм бӧрын мунӧ дыр кад кежлӧ научнӧй командировкаӧ Финляндияӧ, Германияӧ да Венгрияӧ. Кык во чӧж сійӧ велӧдчӧ тӧдса финно-угроведъяс ордын да экстернӧн сдайтӧ экзаменъяс Будапештса университетын. Сылы сетӧны философия кузя докторлысь званньӧ.

Со кыдзи донъялӧ «Югыд туй» газетса редактор Нёбдінса Виттор коми учёнӧй Илля Васьӧс: «Январ 29-ӧд лунӧ (1927 во) заграничаысь Ленинградӧ воис Лыткин Илля Вась. Сійӧ заграничаӧ ветліс велӧдчыны, оліс сэні кык во...

СССР пасьтала Илля Вась ӧні финно-угорскӧй кыв тӧдысь ӧти на, медводдза. Ӧні сійӧ кутас уджавны Москваса университетын.

Лыткин Илля Вась (коми поэт сійӧ тшӧтш) — крестьянин пи. Сійӧ ас вылас тӧдліс коми крестьяналысь сьӧкыд олӧмсӧ, важӧнсянь нин (революцияӧдз на) пондіс корсьны йӧзлы олӧм кокньӧдан туй, зэв ёна вермасис коми кыв понда. 1922–1925 воясӧ велӧдчис Москваса университетын, велӧдіс кывлысь законъяссӧ. Сы бӧрын ветліс велӧдчыны заграничаӧ. Ӧні воӧма бӧр СССР-ӧ ыджыд велӧдчӧм морт. Бур шуд коми учёнӧйлы!»

Тадзи сійӧ кадас донъялісны велӧдчӧм морттӧ. Эз повны пасйыны, мый сійӧ «СССР пасьтала ӧти на, медводдза».

Нёбдінса Витторлӧн бурсиӧмыс збыльмис. Велӧдчӧмсӧ помалӧм бӧрын учёнӧй нуӧдӧ зэв ыджыд удж коми да удмуртскӧй кывъяслысь диалектъяс тӧдмалӧм кузя. Тайӧ сетіс позянлун бӧрынджык гижны тӧдчана научнӧй удж коми кывлӧн история йылысь. Тайӧ жӧ воясӧ сӧвмӧ, заводитӧ дзирдавны став рӧмъяснас Илля Васьлӧн поэзияыс. Буретш сэки сійӧ гижӧ да йӧзӧдӧ газетын да журналын, сэкся уна лыда сборникъясын, а сэсся и аслас зэв тӧдчана «Кывбуръяс» нима книгаын (1929 во) медся тӧдчана кывбуръяссӧ да «Мунӧны» поэмасӧ.

Донъявны вермытӧм ыджыд пайыс Илля Васьлӧн коми литературнӧй кывлысь нормаяс лӧсьӧдӧмын, литературнӧй кыв сӧвмӧдӧмын, коми йӧз олӧмын сыӧн вӧдитчӧмсӧ паськӧдӧмын, школьнӧй грамматикаяс, вузовскӧй учебник и фундаментальнӧй словаръяс лӧсьӧдӧмын да редактируйтӧмын. Сылы унаысь ковмыліс перйыны пуртӧссьыс учёнӧй шпагасӧ, мед колана ногӧн венны да вермыны коми кыв увтыртысьясӧс да тшыкӧдлысь-дзугысьясӧс. Та йылысь висьталӧны коми литература да коми кыв йылысь тайӧ книгаас йӧзӧдӧм статьяяс.

Но ми шуим нин: эз пыр шондіа вӧвны лунъясыс, эз пыр ӧткодь лышкыдӧсь вӧвны и воясыс. 1929–1930 воясӧ писти висьӧм моз заводитіс паськавны, союзнӧй да автономнӧй республикаясын сідз шусяна латинизация. Пӧшти став тюркскӧй да финно-угорскӧй кывъя йӧз 1933 воын нин вуджӧдісны гижӧднысӧ латинскӧй алфавит вылӧ. Тайӧ пӧрӧсыс эз бокӧ коль и коми йӧзӧс. Латинизация зэв яра нуӧдіс миянын Илля Вась. Дай кыдзи мӧд ногыс, кор таӧ чуксаліс СССР ЦИК-са председатель М. И. Калинин ^М. И. Калининлысь письмӧсӧ йӧзӧдӧма «Ударник» журналын (1931 вося 10-ӧд номер) «Латинизируйтам коми гижӧд» нима статьяын./^.

Илля Вась весиг гижліс роч гижӧд латинскӧй алфавит вылӧ вуджӧдӧм йылысь. Тайӧс пропагандируйтіс сійӧ. Коми гижӧд латинскӧй шыпасъяс вылӧ вӧлі дзикӧдз вуджӧдӧма 1933 во помын. Но быд сикас пӧрӧс-висьӧмлы воӧ пом. Сійӧс венӧны ӧтувъя вынъясӧн. Дай быть вен — латинскӧй шрифта гижӧдтӧ дзикӧдз дугдісны лыддьыны. И 1936 воын газетъяс, журнал, книгаяс бӧр кутісны печатайтны молодцовскӧй шрифтӧн, а кык во мысти сэсся вуджисны, роч подув вылын лӧсьӧдӧм шыпасъясӧ.

Илля Вась таӧ эз нин вермы кисӧ пуктыны. 1929–1933 воясӧ Московскӧй университетса да Коми пединститутса доцент, СССР-са ЦИК бердын войвывса национальносьтъяслӧн научно-исследовательскӧй институтса научнӧй сотрудник В. И. Лыткин друг, нем виччысьтӧг лоис «народлӧн врагӧн», «финскӧй фашистъяслӧн шпионӧн», «буржуазнӧй националистӧн» да куим во кежлӧ веськаліс Хабаровскӧй крайса лагерӧ.

Мыжалӧмыс заводитчис поэтлӧн творчество вылӧ лёк ногӧн усьласьӧмсянь. 1927 воын Илля Васьлӧн торъя книгаӧн петіс «Мунӧны» поэмаыс. Книгасӧ зэв вылӧ донъяліс литературнӧй критик Сан Антус (А. С. Забоев) 1929 вося «Ордым» журналлӧн 12-ӧд номерын.

Но тайӧ вӧлі дзик ӧти бур кыв Илля Васьлӧн поэма йылысь. Кык тӧлысь мысти нин заводитчис пон увтчӧм нога лёк видчӧм. «Увтчӧмсӧ» заводитіс Пармазон (А. П. Тимушев). Кӧть и эз ёна грамотнӧй вӧв мортыд, а смелмӧдчыліс унатор донъявны и пырджык резіс няйтӧн, видіс лёк ногӧн том коми литературалысь медбур петасъяссӧ, на лыдын и Тима Веньлысь «Трипан Вась» висьтсӧ да Илля Васьлысь «Мунӧны» поэмасӧ. «Ордым» журналлӧн февраль тӧлысся (1930 во) номерын Пармазон йӧзӧдіс статья «Сан Антус шӧр туй визь корсьӧ». Медводз Пармазон «пӧрччӧдӧ» критик Сан Антусӧс да шуӧ: «Классъяс кось дырйи вермас оз лоны «шӧр туйӧд» мунан литература? Оз. Зарни шӧр корсьны нинӧм. Либӧ мырсьысьяс дор сувтны, либӧ нартитчысьяс дор. Тадзи колӧ критиклы дорышӧн сёрнисӧ сувтӧдны. «Зарни шӧртӧ» корсь кӧть эн, сійӧ олӧмысь оз сюр... Тайӧс Сан Антус зэв лӧсьыда тӧдӧ, сӧмын оз кӧсйы корсьны, медым грекъясыс авторлӧн йӧз син водзӧ эз петны». Та бӧрын Пармазон зіля корсьӧ Илля Вась гижӧдысь грекъяссӧ да аддзӧ ӧкмыс грек. Найӧс бура нумеруйтӧ да дженьыдика восьтӧ: «Абу петкӧдлӧма Коми муын еджыдъяскӧд вермасьӧмсӧ да налысь лёклуннысӧ»; «мӧд — абу петкӧдлӧма сиктысь вермасьӧмсӧ гӧля олысьяслысь озыръяскӧд»; «коймӧд — абу йитӧма вермасьӧмсӧ роч мырсьысь йӧзкӧд да Октябр революциякӧд»; «нёльӧд — абу весиг сылӧн казьтылӧма озыръяс йылысь»; «витӧд — оз ёсьты выль олӧм тэчӧм вылас гижӧдсӧ»; «квайтӧд — ӧтувъя овмӧс лӧсьӧдӧм йылысь сідзжӧ кыв ни джын абу»; «сизимӧд — абу торйӧдӧма социаль ни индивидуаль боксянь вит лыйсьысь пиысь некодӧс»; «кӧкъямысӧд — еджыдъясӧс абу янсӧдӧма: рочьяс али комияс»; «ӧкмысӧд — абу петкӧдлӧма тшыг нисьӧ пӧт, кӧм нисьӧ пась гӧрд армеечьясӧс да налысь вермасьӧмсӧ».

Со татшӧм вӧлі Пармазон «критикалӧн» уровеньыс. Но сійӧ вӧлі ышӧдан сигнал кодь. Сійӧ жӧ воас «Ордым» журнал печатайтіс нӧшта дас куим статья, а сідзжӧ ВКП(б) обком пленумлысь резолюция «Нуӧдам чорыд тыш национал-шовинизмкӧд» да ВКП(б) обком бюролысь шуӧмъяс: «Коми художественнӧй литература йылысь» да «Национальнӧй политика олӧмӧ пӧртӧм йылысь». Татшӧм жӧ интенсивнӧя нуӧдіс буржуазнӧй национализм бырӧдӧм вӧсна тыш «Ордым» журнал (мартсянь сійӧ лои «Ударник») и 1931 воын — аслас лист бокъясын печатайтіс дас статья да ВКП(б) обком бюролысь нӧшта ӧти шуӧм — «Ордым» журнал йылысь».

Петкӧдлам, кыдзи донъялісны Илля Васьлысь поэмасӧ медся нималана критикъяс Михаил Доронин (Шыладорса Миш) да Иван Оботуров. Со И. Оботуровлӧн статья «Чорзьӧдны тыш кык фронт вылӧ». Уна гижысьӧс лёк ногӧн сакӧ критик — Тима Веньӧс и Лебедевӧс, Выль Пашӧс и Нёбдінса Витторӧс, Педь Геньӧс и Иван Титовӧс. Но медчорыд да ыджыд изсӧ «козьналӧ» Илля Васьлы. Сы йылысь гижӧ татшӧм кывъясӧн: «Национал-шовинистъясӧс литература пытшкысь ӧнӧдз на прамӧя абу разоблачитӧма. Национал-шовинистъяс ӧнӧдз на пыр дорйӧны ассьыныс мелкобуржуазнӧй идеологиясӧ. Разоблачитім «Мунӧны» Илля Васьлысь дай сійӧ на абу тырмымӧн разоблачитӧма. Вужъясыс пыдынджыкӧсь на. Илля Васьлӧн унджык гижӧдыс пысалӧма мелкобуржуазнӧй идеологияӧн».

Таысь на миритчытӧма «донъялӧ» Илля Васьлысь гижӧдсӧ Шыладорса Миш. «Большевизируйтчан туй вылын» статьяын сійӧ веськыда гижӧ: «Мунӧныын» артмӧма коми йӧзлы асланыс государство перъян война, а абу гражданскӧй война, классӧвӧй война... «Мунӧны» — буржуазнӧй националистъяслы программа».

Та йылысь жӧ висьталӧны и «Ордым» журналлӧн редакционнӧй статьяын, кодӧс нимтӧма «Кыскам коми художествоа литература национал-шовинизм нюрысь». Тані нин сёрниыс мунӧ пӧшти став коми гижысьяс йылысь. Со сэні кутшӧмӧсь обобщенньӧясыс: «Коми национал-шовинизмӧн увлекайтчисны Дереваннӧйса попсянь ^Дереваннӧйса поп — Д. Я. Попов, 4-ӧд Государственнӧй думаын эсеровскӧй партиясянь депутат. Революция бӧрын Сыктывкарса уисполкомын председательӧс вежысь, уисполком отделъясса юралысь, совнархозса председатель. Медбӧрын «Зырянская жизнь» газетса редактор. Кувсис 1921 воын./^ Селивановӧдз ^Д. И. Селиванов — 1921–1922 воясӧ Коми обласьтса ревкомын председатель, 1924–1927 воясӧ ВКП(б) обкомса первой секретар./^. А сэтчӧ костас сюри уна и коми гижысь. Коми йӧз, коми олӧм, Коми му, коми парма, коми кыв да с. в. — тайӧ кывъяссӧ унджык гижӧдъясын шӧтӧма кытчӧ колӧ и кытчӧ оз ков». Та бӧрын критик вайӧдӧма «Мунӧны» поэмаысь зэв мича кывъяс — «Видза ов, Коми му, видза ов, чужан му...» И помалӧма сэтысь жӧ босьтӧм кывъясӧн:


Олан жӧ вылан,

Енэжлӧн лӧз,

Коми му вылын

Став коми йӧз!


«И вывод: «Став коми йӧз!» — эз случайнӧ пет Илля Вась перӧ йылысь... А став мувывса революцияяс миянлы оз ковны, классӧвӧй тышъяс миян абуӧсь, ӧд «став коми йӧзыс ӧткодь!» Коми му став коми йӧзлы ӧткодя! Коми кыв став коми йӧзлы сідзжӧ ӧткодя!»

Пармазонлысь да И. Оботуровлысь статьяяссӧ лыддьӧм бӧрын Илля Вась заводитліс вочавидзны, правдайтчыны. 1930 вося «Ордым» журналлӧн 23–24-ӧд номерын сійӧ йӧзӧдіс «критика» вылӧ воча кыв «Этшандзи менам гижӧдын нелючкиторъяс йылысь». Критикаысь мыйсюрӧкӧд Илля Вась кӧть и оз сӧгласитчы, сылы быть вӧлі шуны: «Ыджыд аттьӧ критикъяслы, найӧ меным восьтісны уна нелючки». Сэсся индӧ нелючкияссӧ да весиг шуӧ: «менам «Мунӧны» абу поэма ни абу кывбур, мыйкӧ шӧрӧвыйӧ вошӧм, «кос бока», кыдз шуас Пармазон».

Но та вылӧ видзӧдтӧг, Илля Васьӧс «пурӧмыс» эз лӧнь, ӧд журналлӧн редакция Илля Вась статья помӧ пасйис: «Илля Вась дорйӧ мелкобуржуазнӧй идеологиясӧ оз сӧмын аслас гижӧдъясысь, а и сэтшӧм гижысьясӧс, кыдзи Жаков К. Ф., Лебедев да с. в. «Ордым» редакция корӧ лыддьысьясӧс, гижысьясӧс петкӧдны эрд вылӧ буржуазнӧй идеологиясӧ Илля Вась гижӧдъясысь, а сідз жӧ и мукӧд гижысьяслысь. Колӧ сетны чорыд отпор мелкобуржуазнӧй и национал-шовинистическӧй идеологиялы да сыкӧд тышкасьӧм пыр ёнмӧдны пролетариат нога идеологиясӧ коми художествоа литератураын».

Выль мыжалӧмъяс вылӧ Илля Вась вочавидзис журнал редакцияӧ письмӧӧн («Ордым», № 2, 1931 во). Сэні быть ковмис гижны: «Ӧні ме идеология боксянь «Мунӧныӧс» Пармазон донъялӧмкӧд ӧти кывйӧ воа. Ӧти кывйӧ тшӧтш воа Оботуров ёрт да Шыладорса Миш донъялӧмкӧд. Сӧгласитча тшӧтш «Ордым» редакциякӧд да Шыладорса Мишкӧд, кодъяс шуӧны, ме пӧ доръя статьяам «Мунӧнылысь» мелкобуржуазносьтсӧ. Менам збыль сайӧдчыссьӧ Пармазонӧс критикаалігӧн ассьым нелючкиясӧс».

Ассьыс гижӧдсӧ тадзи донъялӧм бӧрын Илля Вась век жӧ пасйӧ, мый И. А. Куратов, Г. С. Лыткин, К. Ф. Жаков «коми литература историяын, дерт, кольӧны кыдзи мелкобуржуазнӧй гижысьяс, идеалистъяс — та йылысь менам гижӧма и «Этшандзи...» статьяын. Кӧть и налӧн кутшӧмсюрӧ гижӧдъяс ас дырся обстановкаас кутшӧмкӧ боксянь вӧліны революционнӧйӧсь, найӧ пролетарскӧй литература историяӧ оз пырны, ӧд тӧдам ми — революцияыд эм и буржуазнӧй, и буржуазнӧй революция вӧчысь гижӧдыд аслас пӧраас революционнӧй жӧ. Ме, дерт, вӧлі подразумевайта буржуазно-национальнӧй революционносьт, кор сёрниыс муніс Г. С. Лыткин йылысь, «Гажаджык, коми йӧз, олӧй» йылысь да с.в.»

И бара каитчӧм: «Идеологияыс тайӧ гижӧдъяслӧн ӧні социализм тэчигӧн миянлы оз шогмы. Колӧ тышкасьны сэтшӧм идеологияыскӧд. Тышкасьны колӧ быд мелкобуржуазнӧй петкӧдчӧмкӧд. Тайӧ шӧр мог критикалӧн, асланыс коми гижысьяслӧн, медся нин ёна менам».

Илля Васьӧс мыжалӧмъяслы, позьӧ кӧ сідз шуны, медбӧръя точкаяссӧ пуктісны Жугыль (Н. И. Попов) да Нёбдінса Виттор. 1934 вося «Ударник» журналлӧн 1–2 номерын Жугыль йӧзӧдіс ставсӧ гугӧдан, мӧдпуткыль путкыльтан, еджыдсӧ сьӧдӧн шуан статья «Илля Вась — коми буржуазнӧй националист», ӧдвакӧ сэсь колӧ мыйкӧ цитируйтны. Сійӧ ставнас, первой кывсяньыс медбӧръя точкаӧдзыс тырӧма лӧглунӧн да нинӧмӧн подулавтӧм мыжалӧмъясӧн. Татшӧм сійӧ статьяыс, кӧть сэки ӧдвакӧ нин вӧлі колӧ: Илля Вась 1933 вося январсянь пукаліс нин тюрмаын. Эз отсав статьяыс и гижысьыслы. Куим во да джын мысти Жугыльӧс асьсӧ мыждісны кыдзи «буржуазнӧй националистӧс» да пуксьӧдісны тюрмаӧ, а сэсся и мӧдӧдісны Илля Вась туй кузя Сибырӧ ссылкаӧ...

Эз вермы чӧв овны «буржуазнӧй националист» Илля Вась йылысь и Нёбдінса Виттор коми сӧветскӧй писательяслӧн медводдза областнӧй конференция вылын аслас докладын, кодӧс вӧлі зэв гораа нимтӧма «Поэзия — социализм стрӧитӧмлы отсасьӧм вылӧ» да йӧзӧдӧма «Вӧрлэдзысь» газетлӧн кык номерын (1934 вося апрель 18 да 20 лунъясӧ). Докладсӧ Нёбдінса Виттор заводитӧ Тима Веньӧс критикуйтӧмсянь, а сэсся шуӧ: «Илля Вась йылысь татчӧ ми огӧ дыр кежлӧ сувтлӧй. Сійӧс эрдӧдӧма нин тырмымӧнъя, кыдзи национал-буржуазнӧй гижысьӧс, коді исковтіс контрреволюционнӧй лагерӧ, коді вермасис Финляндияса фашистъяскӧд ӧтвылысь лӧсьӧдны буржуазнӧй государство — «Биармия». Сувтіс коммунист партиялы да Сӧвет власьтлы паныд, ылӧдіс найӧс. Сӧвет власьт сійӧс велӧдіс, воӧдіс ыджыд учёнӧй мортӧдз, и став тӧждысьӧмсӧ сылысь Илля Вась вузаліс фашистъяслы, буржуазиялы.

Тані миянлы ковмас нӧшта ӧтчыд клеймитны Илля Васьӧс, кыдзи контрреволюциялы отсасьысьӧс, эрдӧдны помӧдз сылысь мисьтӧм уджсӧ. И сыысь ӧтдор, тайӧс босьтны аслыным тӧд вылӧ да ёнджыка ёсьтыны сюсьлуннымӧс сы вылӧ, кыдзи мукӧдъяс вермӧны художествоа литератураӧн мудера вевттьыны, маскируйтны антипролетарскӧй пытшкӧснысӧ».

Со татшӧм вӧлі сійӧ кадыс. 1927 воын Нёбдінса Виттор сиӧ «бур шуд коми учёнӧйлы», а сизим во мысти лёкысь сакӧ сійӧс да чуксалӧ «нӧшта ӧтчыд клеймитны Илля Васьӧс, кыдзи контрреволюциялы отсасьысьӧс, эрдӧдны помӧдз сылысь мисьтӧм уджсӧ». Бара пасъям: эз отсав тайӧ и Нёбдінса Витторлы. Жугылькӧд ӧтлаын сійӧс асьсӧ мыждісны кыдзи «народлысь врагӧс», пуксьӧдісны Воркутлагӧ, а срок помасьӧм бӧрас сэсянь мӧдӧдісны Сибырса ссылкаӧ, кӧні и кувсис...

Став та бӧрын Илля Васьлӧн дыр кежлӧ ори чужан муыскӧд йитӧдыс. Матӧ 25 во сійӧ эз вермы активнӧя участвуйтны коми литература да культура сӧвмӧдӧмын, весиг эз лэдзны волыны гортас. Сылӧн сійӧ кадся медбӧръя кывбурыс («Саридз сайын») петаліс «Ударник» журналлӧн 1932 вося март-апрель тӧлысьясса номерын. Сэсся та бӧрын Илля Васьлӧн нимыс петкӧдчис сӧмын 1956 воын — «Войвыв кодзув» сійӧ вося аслас 10-ӧд номерын печатайтіс К. Чуковскӧйлысь Илля Васьӧн комиӧдӧм гижӧд «Дарья тьӧтлӧн шог». 1957 воын петісны и аслас Илля Васьлӧн кывбуръяс — «Шойччӧ тувсов вой» да «Сьывнысӧ кӧ горӧдлам» («Войвыв кодзув», 1957 во, № 1). Тайӧ жӧ воас, февраль 3 лунӧ, куим кывбур печатайтіс и сэкся «Коми колхозник» газет. Сэсся пӧшти быд во петісны торъя книгаяс, газетъясын да журналъясын уна лыда статьяяс, кывбуръяс, мойдъяс, висьтъяс.

Но татчӧдз кузь да сьӧкыд вӧлі туйыс. Судитӧм бӧрын Илля Васьӧс нуисны ылі Хабаровскӧй крайса лагерӧ куим во кежлӧ. Срок помасьӧм бӧрас сылы ковмис уджавны сэн жӧ экономистӧн. Сӧмын 1939 воын Василий Ильич бӧр вермис босьтчыны преподавательскӧй да научнӧй уджӧ Оренбургса пединститутын. Страналӧн европейскӧй юкӧнӧ сійӧс эз лэдзны. Оренбургын уджалігӧн В. И. Лыткин лоис 1943 воын филологияса кандидатӧн, а 1946 воын и филологическӧй наукаясса докторӧн. Докторскӧй диссертацияыс — «Древнепермскӧй кыв да пермскӧй кывъяслӧн историческӧй грамматика». Дивуйтчигтыр ковмас пасйыны: таӧдз 21 во водзджык (1925 воын) Илля Вась гижис да лэдзис медводдза книга «Ичӧт школалы коми грамматика». Нӧшта ӧтчыд мӧвпыштлам да артыштам, мый лэдзис аслас сьӧлӧм пыр кык грамматика костас Илля Вась кольӧм кызь ӧти во чӧжнас!

Профессор сэсся кык во (1948–1949) веськӧдліс роч кыв кафедраӧн Московскӧй обласьтса пединститутын. Но сэтысь ковмис бӧр мунны кӧть и матӧ, но провинцияӧ — сійӧ жӧ уджсӧ нуӧдны Рязаньса пединститутын. Ӧти государственнӧй органын шуисны, мый В. И. Лыткинлы, кӧть сійӧ и профессор, оз позь овны Москваын. Рязаньса пединститутын кафедраӧн веськӧдлӧмкӧд тшӧтш В. И. Лыткин уджалӧ СССР-са наукаяс академиялӧн языкознанньӧ институтын и дас во чӧж быд вежон овмӧдчылӧ Москваса «Якорь» гӧстиничаын и быд вежон жӧ быть колӧ вӧлі бӧр мунлыны сэтысь Рязаньӧ: «народлысь вӧвлӧм врагӧс» милиция эз вермы пропишитны Москваын. Татшӧм позянлуныс лои сӧмын 1959 воын, сідз шусяна реабилитация бӧрын куим во мысти.

Реабилитацияӧдзыс и Сыктывкарӧ вӧлі пӧдса туйыс. Кор 1952 воын Сыктывкарын муніс финно-угроведъяслӧн ставсоюзса научнӧй конференция, став мирын тӧдса угро-финноведлы, академическӧй институтын секторӧн веськӧдлысьлы, Василий Ильич Лыткинлы тупкисны Коми муӧ граничасӧ — эз лэдзны локны конференция вылӧ. Коді тупкис граничасӧ? Миян асланым сэкся чиновникъяс. Налы нинӧм эз имит — наукаясса докторлӧн ним, ни академическӧй институтлӧн корӧм.

Но сійӧ шуштӧм кадыс коли бӧрӧ. И Василий Ильич бӧръя кызь вит во чӧжӧн вӧчис, гашкӧ, кык пӧв унджык Будапештса университет помалӧм бӧрын комын во чӧжӧн дорысь. Тайӧ и гӧгӧрвоана — эз ёна ышӧд «Дальлагын» пукалӧм да сэні уджалӧм — квайт во, чужан мусянь ылі Оренбургын ӧкмыс во уджалӧм, а сэсся ещӧ дас во Рязаньсянь Москваӧ ветлӧм...

Дерт, уна, вывті уна и сэки вӧчӧма. Но бӧръя воясыс, пӧрысьлун да висьӧмъяс вылӧ видзӧдтӧг, сэки вӧчӧм уджъясыс шемӧсмӧдӧны быдӧнӧс. Тайӧ воясас сійӧ шуис-висьталіс ассьыс кыв наукалӧн сійӧ юкӧнъясын, кодъяс тӧдмалӧны-велӧдӧны торъя йӧзлысь зэв важ, весиг медся важ историясӧ, налысь ӧтувъя пракывъяс артмӧмсӧ да вочасӧн торъялӧмсӧ, а сэсся литературнӧй кывъяслысь артмӧм да ӧта-мӧдсӧ озырмӧдӧм.

Та йылысь висьталӧны Илля Васьлӧн статьяяс: «Коми йӧзлӧн зэв важся история», «Коми йӧзлӧн мукӧд йӧзкӧд важся йитӧдъяс», «Тадзи артмӧны выль кывъяс», «50 во коми литературнӧй кывлы». Ӧдвакӧ колӧ сёрнитны тайӧ статьяяс йывсьыс. Найӧс колӧ лыддьыны. Тайӧс жӧ колӧ шуны интереснӧй, аслысногӧн гижӧм статьяяс йылысь, кӧні зэв тӧдчана, ыджыд коми поэт да учёнӧй мӧвпалӧ коми литература йылысь, мӧвпалӧ выль коми поэзия йылысь. Висьталӧ коми поэзиялӧн сӧвман туй йылысь сылӧн медводдза воськовъяссянь поэтлӧн да учёнӧйлӧн олан медбӧръя лунъясӧдзыс.

Коми поэзиялысь ышӧдан, мукӧддырйиыс шемӧсӧ вайӧдан воськовъяссӧ казявны да донъявны отсалӧ коми литературалы, медводз коми поэзиялы подув пуктысь Иван Алексеевич Куратовлысь поэтическӧй творчествосӧ, сылысь некодӧн венны вермытӧм мастерствосӧ пыдісянь тӧдмалӧм. Тайӧ зэв колана, быд коми мортлы зэв дона уджсӧ вӧчӧм вылӧ Илля Вась сетіс матӧ дас вит во. Сійӧ мыджсис мукӧд исследовательяслӧн уджъяс вылӧ да ёна пыдісяньджык, джуджыдджыка восьтіс миянлы И. А. Куратовӧс, сылысь дивӧ кодь сӧстӧм да ясыд поэтикасӧ. А. С. Пушкин, Г. Гейне, Ф. Шиллер — мирӧвӧй поэзияын тайӧ корифейясыслысь дзирдалысь поэзиясӧ повтӧг босьтчис комиӧдны И. А. Куратов да петкӧдліс таын классическӧй пример коми поэтъяслӧн пӧкӧленньӧяслы. Илля Вась восьтіс Куратовлысь комиӧдчан мастерствосӧ. Илля Васьлӧн кывйыс и тані абу сӧмын медводдза, но и меддона.

Поэтлӧн да учёнӧйлӧн книгаыс помасьӧ сылӧн другъяс да ёртъяс йылысь пӧсь кывъясӧн. Илля Вась висьталӧ на йылысь, кодъяскӧд ӧтвылысь вӧчис медводдза воськовъяс коми поэзиялӧн сьӧкыд да югыд туй кузя. Кадыслӧн лов шыыс кылӧ быд статьяын, очеркын, кывбур йылысь пасйӧдын. Висьталӧ-сёрнитӧ збыль матыса ёртъяс да радейтана другъяс йылысь. Тайӧ — Нёбдінса Виттор и Тима Вень, Жан Морӧс и Вась Педӧр, Михаил Лебедев и Афанасий Маегов да Сандрик Микол. Накӧд ӧтлаын, кыдзи томджык поэтъяслӧн бур ёрт да наставник, Илля Вась нуӧдӧ сёрни Иван Вавилинлӧн, Владимир Поповлӧн, Александр Мальцевлӧн да Владимир Безносиковлӧн творчество йылысь, пасйӧ налысь мастерство кыптӧмсӧ, индӧ гижӧдъяссьыс вутшъяссӧ да шыбӧльяссӧ, ышӧдӧ выль вермӧмъяс вылӧ.

Татшӧм тайӧ книгаыс, коді петас бур козин туйӧ коми литература радейтысьяслы Илля Васьлӧн чужан лунсянь 100 во тыригкежлӧ. Зэв жаль, мый тайӧ книгаас эз вермыны пырны пӧшти мӧд та мында гижӧд роч кыв вылын. Воас кад, дзик быть воас, и петас книга, кытчӧ лоӧ чукӧртӧма поэт да учёнӧй В. И. Лыткинлысь роч публицистикасӧ, коми история, коми кыв да литература йылысь роч гижӧдъяссӧ. Ме чуксала лыддьысьысьясӧс кутны лача та вылӧ. Лачаыд ӧд некор оз кув, — шулӧмаӧсь важ йӧз. Мед лоӧ сідз!

Гижысь: 
Гижӧд
Учёнӧйлӧн югыд да паськыд туй
Йӧзӧдан во: 

lkejrlkelkrgner klrjnelknfrkl ekjnrjkenfrej

1