ТЯН


Ставыс туӧ-сьылӧ-олӧ


Неыджыд вӧр юӧд катіс пыжа.

Шыльыд набойяса, шӧрланьыс паськалӧм пелькиник пипу пыж шлывгис ю веркӧсӧд ӧдӧба, кӧть эськӧ и визув паныд. Сы вӧсна, мый катысьяс сьӧлӧмсяньыс сынісны. Водз пуклӧс вывсянь кокньыдик ӧключина пелысъясӧн сыніс ар дас нёля зонка, сійӧ вӧлі майка кежсьыс, сьӧдӧдз гожъялӧма, нюжалӧм сойясыс сылӧн сӧнӧдӧсь нин, бур вын нин наын тӧдчӧ, а ситеч дӧрӧма дзор уска-тошка, ёна нин лысӧм юра старик бӧжаліс-сыніс ӧти лопта пелысӧн бӧр пуклӧс вывсянь.

Коймӧд мунысьыс пукаліс пыж шӧрын, кузь гӧрд кывсӧ нюжӧдӧмӧн пошиктіс да лэчыда дзоргис воча локтысь берегъяс вылӧ, сійӧ дась вӧлі быд здукӧ чеччыштны пыжысь. Тайӧ коймӧдыс вӧлі ыджыд сьӧд пон, еджыд морӧса, паськыд ён морӧса, нимыс сылӧн вӧлі Татілок.

А кадыс вӧлі август пом, оняліс мича гожся лун, пыдӧстӧм лӧз енэжӧд кывтісны шочиник еджыд кымӧръяс, сӧстӧм быг ёкмыльяс кодь пушыд да кокни кымӧръяс, гожся моз на нялйис-пӧжис рытъядор катовтчӧм шонді. Вӧлі лӧнь, кушинъясын сӧмын ыркнитліс кыськӧ друг мынӧм вильыш тӧвру, и тайӧ лӧняс кыдзкӧ зэв нин ясыда кыліс быд шы: и гут-лӧдзлӧн сынысьяс гӧгӧр дзизгӧмыс, и вужляяс бердын югыд визлачлӧн сяльӧдчӧмыс, и пу ӧключинаясын пелысъяслӧн дзуртышталӧмыс, и пелыс лопъяслӧн сӧстӧм ваын тёльскӧдчӧмыс...

Юыс чукыля-мукыля визувтіс топыд берегъяс костын, ворйӧд моз. Воча волісны тшем вӧра козъяинъяс, и сэки ю весьтӧ и быдлаӧ кыдзисюрӧ нёрӧм пуяс весиг быттьӧ сайӧдлісны югыд лунсӧ, и весиг быттьӧ мӧд кодь дук пондыліс кывны гӧгӧр — кутшӧмкӧ ёсь, пӧдӧм, вужля нюйт дук. Но сэсся пыжа регыд бӧр петавліс восьсаинӧ, югыдінӧ, берегпӧлӧнса векньыдик видзьяс вылӧ, кӧні тшӧкыда быдмисны льӧм да пелысь, торйӧн нин уна льӧм, — и сэки ставыс бӧр вежсьыліс. Матыстчысь арыс чишкалыштӧма нин пушкыр льӧм кустъяссӧ вижа-гӧрдӧн, да синмад шыбитчанаджыка сярвидзӧны чим сьӧд тусьяса розъяс, и ловтӧ мавтыштысь чӧскыд льӧм пу кӧрыс быттьӧ сирзьысьӧма шоныд сынӧдас. Но торйӧн нин мичаӧсь сулалӧны видзторъяс вылын пелысьяс: сорс моз лэчыда вундалӧм коръяс пӧвстас пелысьыс быттьӧ ырзьӧ-ломалӧ би кинь тугъясӧн да личкӧмӧн личкӧ увъяссӧ.

Пыж ныр шарӧдчигтыр пырис тшема пуритысь сэтӧрӧн кыскӧм тыкӧла вомӧ, водз пелысъяс дзугсисны топыд куст пытшкын. Зонка гӧгӧрвотӧма бергӧдчыліс ӧтарӧ-мӧдарӧ, сэсся бӧжалысь вылӧ видзӧдліс: вугралан али мый пӧ сэні, ю визьсьыс вошин!.. А мӧдыс дӧрӧм сос помнас чышкалӧ чужӧм чукыръясӧдыс визлалысь ньылӧмсӧ да нюмъялӧ:

— Лолыштам тані, Ванюк...

И сэки зонка казялӧ, мыйла сійӧ нюмъялӧ.

— Дедуш, сэтӧрыс мыйта! Корӧга! Ой-ёй-ёй!

— Вай мыссьыштам да кокасьыштам неуна. Ёна, кӧнкӧ, мудзин?

— Эг, пӧсялі тӧлькӧ-а... Ноко, кутыштлы бара пыжтӧ. — Зонка пелька кымыньтчис пыж дорыш вылӧ да пельпомъясӧдзыс дзумгыліс юрсӧ ыркыд ваӧ. Дедушыс сэк кості став сьӧктанас личкысьліс пыж мӧдар дорышӧ. Ловсӧ вуджӧдӧм бӧрын зонка мӧдысь дай коймӧдысь на тадзи тюльскысьліс ваӧ, сэсся бӧр пуксис пуклӧс вылӧ, еджгов юрсиыс лясӧма юр гӧгӧрыс, ыркыд ваыс тюргӧ-визувтӧ быдлаті.

— Ок, лӧсьы-ыд! — чиктылӧ зонка. — А тэ, Татілок, мый он купайтчы? — ки пыдӧснас чарснитӧ пыж бокысь васӧ, резыштӧ понмӧс, мӧдыс скӧравтӧг тявкнитӧ воча.

Деда-внука пондісны чӧсмасьны сэтӧрӧн, веськыда пыжсяньыс. Некодӧн вӧрзьӧдлытӧм, бура кисьмӧм сэтӧр розъясыс югъялісны-ӧшалісны сьӧд виноград кодьӧсь — пев пом гырся тусьясаӧсь ва весьтад да дзик сӧстӧмӧсь, сӧмын тай быдлаӧ сибалысь черань кутшӧмакӧ везйӧдлыштӧма аслас еджыд сунисӧн. Кисьмӧм тусьясыс кокниа нин чукталісны розъяссьыс, и деда-внука кабыр тырнас чӧвталісны воманыс нинӧмӧн ӧткодявны позьтӧм кӧра вотӧссӧ, коді быттьӧ мавтыштіс пӧсялӧм гыркнысӧ, ыркӧдіс и горшнысӧ веськӧдіс. Сэсся и вотісны сэтӧрсӧ неыджыд чуман тыр. Дедушыс шуис, рытнас пӧ чай юны бур лоӧ, сакар пызьӧн юммӧдыштӧм бӧрын позяс на панявны и...

Татілок завидьпырысь видзӧдіс йӧзлӧн акйӧдлӧм-чӧсмасьӧм вылӧ. Сійӧ эськӧ и видліс жӧ исавны пыжӧ усьӧм сэтӧр тусьяссӧ, а Ваньӧ весиг медтыра розсӧ матыстліс чуш дорӧдзыс, — но оз пыр, абу понлы вылӧ лӧсьӧдлӧма енмыс тайӧ чӧскыд сёянсӧ.

— Ошъясыд вот став пӧлӧс вотӧссӧ сёйӧны-а, — на вылӧ видзӧдігӧн шуис дедушыс.

— Сёйӧны? Ставсӧ?.. — юасьӧ Ваньӧ.

— Сэтӧртӧ и чӧдтӧ Микайлӧыд бура дзимлялӧ... Пелысьтӧ куснялӧ-судзӧдалӧ и... Ошкыдлы кӧть яй, кӧть вотӧс, ӧткодя пырӧ...

— Сы понда и сэтшӧм ён, кӧнкӧ, сійӧ? Ошкыс?

— Дашкӧ и, сы понда... — нюмъялӧ мӧдыс.

— Кылан, Татілок, велӧдчы, кыдзи колӧ овнысӧ. — Тадзсӧ шуигӧн Ваньӧ судзӧдӧ пыж нырса пестерысь нянь шӧрӧм да лы тор, мыччӧ Татілоклы, сійӧ ӧдйӧ и тратшкӧдӧ-ньылалӧ татшӧм сёянтӧ. А сэсся, голясӧ нюжӧдӧмӧн, судзӧдчӧ да лачкӧ пыж бокысь ва. Берегӧ лэдзны Татілокӧс оз позь — манитны пондас аслас увтчӧмӧн катӧмсьыс, ылавны на вермас на дінысь и, ва вылад ӧд кок туй дукыд оз коль.

Сэсся найӧ бара пондісны катны. Ӧні сыннысӧ босьтчис дедушыс, кӧть эськӧ и Ваньӧ оз вӧлі лэдз. Ваньӧ сьӧлӧмсяньыс чайтіс, мый ӧні сійӧ, ачыс, вынаджыкӧн нин лои пӧрысьмӧм дедуш дорсьыс, торйӧн нин кутны кӧ тӧд вылын ранитчӧм сойсӧ сылысь. Но мӧдыс тадзисӧ эз на чайт.

— Бӧжавнысӧ вед кужны жӧ колӧ, пиӧ, — тӧдчӧдӧмӧн шуис дедушыс. — Ичӧт юӧдыс.

Та бӧрын вӧлись Ваньӧ босьтіс шылялӧм калябеч пома ӧти лопта пелыс да пуксис бӧр пуклӧс вылӧ.

Катӧны и катӧны. Дедыс тэрмасьтӧг сынӧ, оз и гырысяӧн сыныштав, но ӧнтая серти водзӧ кылалӧны бурджыка, Ваньӧ казявтӧг оз ов тайӧс. Дедушыслӧн, кӧть и пӧрысьмис нин, быдтор на артмӧ бурджыка и кокньыдджыка...

Но Ваньӧ та йылысь ёнасӧ оз думайт, сійӧ дзоргӧ-видзӧдӧ водзӧ, джуджыдджыкинланьӧ пыж нырсӧ веськӧдӧ, вужляяс кытшовтӧдӧ, ляпкыд коськъясті чепсасьӧ. Мый вынсьыс тшӧтш отсалӧ дедушыслы. Бурджыка бӧжавны зільӧ. И долыд Ваньӧлы, сы вӧсна мый ӧні, водзланьтӧ видзӧдігӧн да и вылынджык пукалігӧн, быдтор аддзӧ да казялӧ сійӧ — сьӧд трундаӧн эрсвидзысь кыркӧтш и гежӧдіника паныдасьлысь, шонді водзын лӧсталысь лыа бӧж; ытшкытӧм видз вылысь невеста моз вӧччӧм пелысь пу, и тивзысь уркайяслысь лэбӧм, и быдтор, быдтор. И абу на ёна мудзӧма Ваньӧ, и рытъядорыс быттьӧ со ыркнитыштіс нин ва вылад, сын сӧмын да сын, да водзӧ видзӧд...

«Ёна жӧ бур, мый мӧдӧдчи дедушкӧд! — бӧжалӧ и мӧвпалӧ зонка. — Бур, мый сійӧ босьтіс менӧ тайӧ кузь туяс...»

Но Ваньӧлысь лӧсьыд мӧвпъяссӧ торкис сьӧла позтыр: сьӧлаясыс ӧтпырйысьӧн жбыркнитісны дзик орччӧн, шуйга берег рӧч йылысь, виччысьтӧмысла Ваньӧ весиг чеччыштліс пуклӧс вылас. Татілок ув-увӧстӧмӧн песовтчис, бур, мый сійӧс дженьыда домалӧма пыж мегыр дінӧ. Нёль-ӧ-вит сьӧла уйкнитісны вӧр пытшкӧ, а кыкӧн, муртса лэбыштӧм бӧрын, пуксисны берегдорса кос козъясӧ да и пондісны пытьӧдчыны-дзӧрны сэні мича бурыся юрнаныс гоньйӧдлігтыр. Дедушыс видзӧдласнас индіс Ваньӧлы: лый пӧ, а ачыс кутчысис вадорса вужляӧ. Ваньӧ тірзьыштысь киясӧн судзӧдіс пыж бӧжысь ассьыс пищальсӧ, кызьӧд калибр, да кузя метитчытӧг шковгис матысаджык сьӧлалы. Ёна шызьӧмысла эз и казяв, мый сэсся сьӧлаыскӧд лои. Эз тай ло ув вылас-а. Лэбзьӧм шыыс быттьӧ эз кыв ни. Лыйӧм шысьыд Татілок бара ув-увкерис да мӧд сьӧласӧ сӧмын повзьӧдіс. Деда-внука петісны пыжысь, Ваньӧ, киас пищаля, ур моз пелька тювӧдіс-кайис рӧч йылӧ. Лыйӧм сьӧла, бордъяссӧ паськӧдӧмӧн, вӧрзьывтӧг, куйліс коз улын. Ваньӧ видзчысьӧмӧн босьтіс сійӧс — киясыс, мыйлакӧ, век на тірзисны, — да югъялысь синъясӧн видзӧдліс сылань тшӧтш локтысь дедушыс вылӧ. Киас руд ёкмыльыс вӧлі пӧсь на, небыд, ичӧт тавосяыд, но век жӧ тайӧ вӧлі сьӧла, эз катша либӧ рака. Тайӧ вӧлі вӧрысь кыйӧм пӧтка.

— Бура тай инмин, молодеч! — ошкыштіс дедушыс. Тэрмасьтӧг видзӧдліс гӧгӧр да содтіс: — Толькӧ ӧти сьӧласьыд кизьӧр на лоӧ шыдыд, видлам кӧть мӧдӧс кыйны.

Неуна муныштӧм бӧрын сук козйысь найӧ бара на повзьӧдісны сьӧлаӧс. Дедушыс лажыньтчыштіс, дзоргӧ-видзӧдӧ сылӧн лэбӧм бӧрся, пельяссӧ чошкӧдӧмӧн кывзӧ. Мыйкӧ дыра мысти ылынкодь нин кылӧ бордъяслӧн кыдзисюрӧ шпачӧдчӧм.

— Аддзан он эськӧ сійӧс, мунан кӧ шы вылас? — юасьӧ Ваньӧлысь дедушыс.

— Кутшӧм шы вылӧ? — эз гӧгӧрво мӧдыс.

— Эн ӧмӧй кыв борд шысӧ? Сэтчӧ и пуксис.

Зонка видзӧдліс шочиник пожӧмъяса сук козъя вӧр вылӧ да пыркӧдыштіс юрнас: кысь пӧ ме сэсь аддза.

— Вайлы инӧ меным пищальтӧ, — корис дедушыс, а сэсся, вӧсни пӧтшваа ас кӧтіа кокъяснас кыдзкӧ зэв небыда тувччалігтыр, пондіс кыньксьӧдны-мунны, весиг ув оз тричнит кок улас. Регыд мысти школӧбтіс лыйӧм. Ваньӧ уськӧдчис сылань, видзӧдӧ: дедушыс кутӧ киас сьӧлаӧс.

— Кыдзи нӧ тэ сійӧс казялін татшӧм тшем вӧрсьыс? — шензьӧ зонка.

— Сьӧкыдпырысь жӧ нин, пиӧй, — ышловзьӧмӧн вочавидзӧ мӧдыс. — Кольӧма кадыс... Ныжмӧма нин син и пель, абу нин томдырся кодьӧсь. Водзті вот ми сьӧлаястӧ кыйлім! Сё морӧ... Ар чӧжнад вӧлі куимсё гозйӧдз тадзи лыян. Пуксьӧм шы вылас веськыда вӧлі локтан. Весиг писӧктӧм сертиыс тӧдан вӧлі, кутшӧмджык пуын пукалӧ.

— Збы-ыль?

— А мый нӧ абуыс? Тэ тай со сочиненньӧястӧ «пять» вылӧ гижан. Ми воклы вӧралӧмыс тэныд сочиненньӧ гижӧм кодь жӧ и вӧвлі.

— Дедуш, а кытчӧ нӧ сымда сьӧласӧ воштылінныд? — пыжлань восьлалігмоз юасьӧ Ваньӧ.

— Купеч вӧлі ньӧбӧ, а сэсся Питирӧ нуӧ. Царыд пӧ сьӧла яйтӧ ёна радейтлӧма. Парижӧ на нулӧмаӧсь и... Кывлі ме: витсё сюрс гозйӧдз пӧ сэки сьӧлатӧ кыйлӧмаӧсь Коми муын, быд во...

— Витсё сюрс! — шензьытӧг оз ов Ваньӧ. — Сымда сьӧла вӧлӧма...

Пыжӧ домалӧм Татілок скӧр синъясӧн видзӧдіс на вылӧ, быттьӧ кӧсйис шуны: асьныд пӧ вӧраланныд, а менӧ он лэдзӧй!..

— Эн дӧзмы, пӧрысьӧ, — меліа шылькнитӧмӧн такӧдіс сійӧс дедушыс. — Водзӧ тэныд уджыс уна на лоӧ. А сьӧлаястӧ тэ вед и ачыд он увт, повзьӧдлан сӧмын.

Сэсся найӧ бара пондісны катны Льӧм-ю паныд. Сьӧла кыйигӧн Ваньӧлӧн ырзис лолыс и быттьӧ содыштісны вынъясыс, да весиг быттьӧ друг верстьӧджыкӧн сійӧ лои. Ӧд со кыдзи, ки вывсяньыс, пӧшти метитчытӧг пезьгӧдіс сійӧ сьӧласӧ. Мед кодкӧ мӧд, зонкаяс пиысь, видлас тадзисӧ... Рытнас пуасны сьӧлаяссӧ. Сэтӧр со вотӧма и. Бура и пируйтасны.

Югыд бордъя юрсигусьяс чиркъялӧны ва весьтӧд, дедушыслысь медбӧръя дзор юрсисӧ кыйкъялӧны гусявны. Идравтӧм видзьяс вылын гӧг вӧрзьытӧдзныс мыйкӧ ассьыныс сьылӧны и сьылӧны чиркъяс, гашкӧ, аттьӧалӧны йӧзӧс, мый дугдісны таті ытшкынысӧ, дугдісны вӧрӧдны, да вӧля налы колис овны. А гашкӧ, дивитӧны йӧзӧс. А со гӧрд юра, еджыд сера-сьӧд сера кузнеч — сизь колскӧ-тотшкӧдчӧ кырссьыс джынвыйӧ кушалӧм ыджыд конда вылын, татшӧм ногӧн корсьӧ аслыс кынӧмпӧт, сёян перйӧ, гашкӧ и, свет пасьталаын став ловъя лов пиас медсьӧкыда шедысь сёян. Лӧньтасысь, быттьӧ команда серти, чарснитіс-чеччис жыдач позтыр; тэрыб лэбачьяс уна рӧмӧн дзирдыштісны рытъя шонді водзын да пырысь-пыр и вошины вӧр-пу сайӧ.

— Кӧнкӧ, мамыс велӧдӧ уткапиянсӧ лунвылӧ кузь туй водзвылын, — шоныда шуис дедушыс.

— Сэсся найӧ бӧр локтасны миян Льӧм-юӧ, да ӧд, шу, дедуш?

— Сыын вед и делаыс, Ванюк. Тӧвъясны кӧнкӧ шоныдінын, дашкӧ, медгажаинас. И бӧр локтӧны татчӧ.

— Небось тай аддзӧны?

— Чужан-быдманінсяыд мусаджыкыс, тыдалӧ, немтор абу, сы вӧсна и аддзӧны, — сынігмозыс лабутнӧя вочавидзис старик.

А вылын-вылын, буракӧ, дзик нин сӧстӧм быг ёкмыль кодь кымӧр дінын, лэбалӧ гӧгрӧс бӧжа кеня варыш; оз лэбав, а ыджыд бордъяссӧ шевкнитӧмӧн шлывгӧ-кывтӧ-гӧгралӧ, оз небось ков сылы сыннытӧ, шлывъялӧ выліас да нораа тюньйӧдлӧ...

— Аслыд тэд «тюнь», мисьтӧм вомлы! — горӧдӧ варышлы бӧжалысь Ваньӧ. Ӧд зонка тӧдтӧг оз ов, мый кор, вотчыны мунігӧн, тадзи тюньйӧдлӧ кеня варышыс, сэки наберушкаыд некор оз тыр. А ӧні со налӧн и сьӧлаяс нин эмӧсь, и чуман тыр сэтӧр.

Сідзкӧ, нинӧмла тюньйӧдлынысӧ!


Киссьӧм позйын


Кор рытъя шондіыс пондіс лажыньтчыны вӧр-пу йывлань, катысьяс воисны паськыда тыдалысь кушинӧ.

— Тані узьмӧдчам, — шуис дедушыс да веськӧдіс пыж нырсӧ кыркӧтш улын еджвидзысь лыа дорӧсӧ.

Ваньӧ долыдпырысь петіс пыжысь, нюжмасьыштіс, веськӧдіс мудзӧм лысьӧмсӧ, видзӧдліс гӧгӧр. Вылынджык визув паныдыс юыс тӧдчанаа ызгыштіс, быттьӧ тшупӧдсянь усис.

— Тані водзті сулавліс мельнича, — шуис дедушыс, Ваньӧлысь юасяна видзӧдлассӧ казяліс да. — Плӧтина керъясыс, видзӧд со, кольӧмаӧсь на.

Ваньӧ, дерт, и ачыс казявтӧг эз ов, кыдзи тыасьӧм, нюдз-вежӧн турунзьӧм кер-плака вывті варова исковтіс сӧдз ва.

— Со тай изкиыс ӧти кольӧма на и! — водзӧ муныштігмоз виччысьтӧг казяліс зонка да индіс дедушыслы. Вылынджык берегын, сук турун пӧвстын, и збыльысь сьӧкыда куйліс сімӧм кӧрт асыка, шӧрас нёль пельӧса розя ыджыд изки.

Дедушыс мездіс дом йылысь Татілокӧс да тшӧтш матыстчис Ваньӧ дінӧ.

— Татшӧм изкиыс нёль вӧлі мельничаас. Уна и пызь изӧдлісны тані. — Дедушыс чужйыштіс сапӧг нырнас изкиӧ, ышловзис. — Но та йылысь вай ми бӧрынджык сёрнитам... Тайӧ мельнича йывсьыс уна позьӧ висьтавлыны... Вед не сӧмын нянь тусь тані изсьыліс... Но тшӧтш и кодсюрӧлӧн олӧмыс...

— Олӧмыс? — Ваньӧ чуймӧмӧн чӧвтліс ясыд лӧз синъяссӧ дедыс вылӧ.

— Да, пиӧ, сідзи... тшӧтш и олӧмыс...

— Кыдзи нӧ, дедуш, висьталышт!..

— Быдтор тэныд окота тӧдны, — старик шоныда нюммуніс. — Вай бӧртиджык та йылысь, узьны водігӧн. А ӧні вай ужын лӧсьӧдыштам да мый да... Битор пестыштлам татчӧ, ва дорас, шыд пуам... А узьнысӧ каям выліас, сэні сулалӧ на киссьӧм керкашой...

Деда-внука пестысисны ва дорӧ, куштісны этша на гӧна том сьӧлаясӧс, чишкалісны би вылын. Ваньӧ гӧгӧрвоны зільысь синъясӧн видзӧдіс, кыдзи дедушыс керӧ сьӧлаяссӧ. Лэчыд пуртнас, коді дыр вӧдитчӧмысла джынвыйӧ бырӧма нин, орйӧдліс сьӧлаяслысь гыжъяссӧ да нырнысӧ, перъяліс голя помсьыныс гадьяс. Зонкалы найӧс мыччигмоз шуис: со пӧ, видзӧдлы, мый сьӧлаыд сёйӧ. Гадь пытшкас вӧлі пожӧм лыс, няклялӧм пув да посньыдик гальки.

— Татшӧм лёк сёянысь артмӧ сэтшӧм чӧскыд яй! — шензис зонка, кодӧс дедушыс неӧтчыдысь нин чӧсмӧдліс сьӧла шыднад.

— Артмӧ тай со, — нюмъяліс мӧдыс. — Быдтыны сійӧс оз ков ни. Он кӧ вӧртӧ кушӧдз пазӧд, ачыс рӧдмӧ-быдмӧ. — Тадзи сёрнитігмоз дедушыс кыскис сьӧлалысь сювъяссӧ, петкӧдліс внукыслы: — Со, видзӧд, этайӧ пемыдгӧрдыс — мус, тайӧс ми тшӧтш рачӧ пуктам, сӧмын этайӧ веж больсӧ вундам, сӧпсӧ, он кӧ шыбит сійӧс, ёна курзьӧдас шыдтӧ... А со этайӧ нёнь пом кодь гӧрд ёкмыльыс — сьӧлӧмыс. Видзӧд, мый ыдждышта и эм, а сы ӧдйӧ лэбӧдӧ сьӧлатӧ. Сійӧс рачӧ жӧ пуктам... Этайӧ со сьӧлаыдлӧн чулльыс, кынӧмыс либӧ. Но сійӧс колӧ на жӧ керны: видзӧд со, пуртнад чилснитан да, кыдзи вылісьыс кызкодь яйыс кыртӧ, сійӧс и босьтам, а из тыра да сёян тыра пытшкӧссӧ шыбитам... Татшӧм жӧ пытшкӧсыс и мукӧд пӧткалӧн-дозмӧрлӧн, кӧть уткалӧн... — став колясъяссӧ, керигмозыс, дедушыс мыччаліс Татілоклы: мӧдыс чӧскыдпырысь нювсис-сёйис.

Сэсся старик пондіс би пестыны, а Ваньӧ мыськис сьӧлаяссӧ ва дорын. Небыд яйныс налӧн вӧлі путӧгыс нин еджыд, неуна гӧрдовъеджыд. Кӧмтӧм, пуджӧм гач кок помъяса кокнас зонка пидзӧсӧдзыс пыраліс юӧ, мед сӧстӧмджык ва гумовтны рачас, а петігас бурджыка видзӧдліс берегдорса лыа вылӧ да горӧдіс:

— Дедуш, видзӧдлы жӧ, кутшӧм мича чышъян татчӧ вольсалӧмаӧсь!

Дедушыс веськӧдчис азыма ловзьысь би весьтысь, видзӧдӧ — кодкӧ быттьӧ чышъян и эм вунӧдӧма лыа вылас! Эстшӧм гӧгрӧсіник югыдвеж чышъян, кодӧс кыӧмаӧсь лыдтӧм-тшӧттӧм посньыдик веж корйысь... Ваньӧ кӧсйыліс тувччыны тайӧ ловъя чышъяныс вылӧ да чышкыштны коксӧ, но друг сылы жаль лои нямравны-пазӧдны татшӧм мичсӧ, да эз и тувччы. А дедушыс шоналӧм сьӧлӧмӧн шуис:

— Вӧр-ваад тай, Ванюк, быдтор мича... Быдлаті шыльыд и гӧгрӧс, куж сӧмын казявны...

Эжаӧ сатшкӧм мӧтыръяс йылӧ ӧшӧдісны сьӧлаяс тыра рач, саӧсь чайник. Сэсся дедушыс босьтіс черсӧ да уна кокъясӧн талялӧм ордымӧд мӧдӧдчис вывлань.

— Тэ пусьы тані, Ванюк, а ме кая да керкасьыс пачсӧ ломтышта. Мед кокниджык сынӧдыс лоӧ узьнытӧ миянлы.

Татілок тшӧтш котӧртіс-муніс дедушыскӧд.

Пусьӧ Ваньӧ, бисӧ лӧсьӧдышталӧ, мед рач пыдӧсас жарыс ёнджыка жайгис. Регыд и ключӧн булькнитіс шыдыс, рудов быгтор лыбис, вытьтӧ гильӧдысь кӧрӧн пондіс паркйыны. Сэсся Ваньӧ тавося зумыд картупель весаліс да шырис шыд пытшкӧ, мыйкӧ дыра тадзи пуыштӧм бӧрын лавр кор тшӧтш чӧвтіс, паньыштіс да видліс дубыд-соласӧ, сэсся и кежӧдыштіс мӧтырнас боквыв песовтӧмӧн лёк жар вывсьыс — мед пӧжсьӧ. Чайник тшӧтш пондіс таркӧдны кӧрт вевтнас — пузи пӧ ме. Ваньӧ кежӧдыштіс жӧ сійӧс да бура заваритіс.

Быттьӧ прамӧй пӧвар Ваньӧыс. Дедушыскӧд ветлігъясӧ велалыштӧма нин ӧттор-мӧдтор вӧчны, кӧть эськӧ и дас нёль арӧс на и эм аслыс. Кутшӧмакӧ пищальысь лыйсьыны нин кужӧ, и видзӧд со — пусьыны, гӧрд лыс да важ кор улӧ дзебсьӧм тшактӧ аддзас да тӧдмалас ельдӧг али гоб, вуграсигад сынпитӧ мыккӧд оз сор ни...

Сэсся, дедушсӧ виччысигмоз, Ваньӧ бара матыстчис изки дінӧ, воськовтіс-кайис выліас, зымкнитіс кокнас. Ён!.. Кыськӧ тай перйылӧмаӧсь сійӧс и сизьдылӧмаӧсь... И со кытчӧдз вайлӧмаӧсь...

А шонді саялӧма нин вӧр-пу костӧ, ыджыд бипур моз ыпъялӧ вӧр пытшкас. Варова ызгӧ усьысь ва. Коркӧ сійӧ, Льӧм-юлӧн сӧдз ваыс, тані бергӧдлӧма со татшӧм сьӧкыд изкияссӧ, нянь тусьысь жулльылӧма-излӧма йӧзлы пызь. Мед сэсся тайӧ пызьсьыс небыд шаньгаяс да тупӧсьяс пӧжавны. Ӧні со немтор абу кольӧма. Ни мельничаыс. Ни йӧзыс некод абу. Сӧмын коркӧя потшлӧминӧдыс юыс бузгӧ, быттьӧ висьталӧ Ваньӧлы важӧн вӧлӧмаыс да кольӧмаыс йылысь...

Сэсся изкисӧ и бӧрйис Ваньӧ пызаныс пыдди. Вольсаліс газет, лэпталіс нянь, кружка-пань. Пуксьынысӧ кыз кодь важ кер пом тішкис-быгыльтіс. Дедуш воигкежлас сылӧн ставыс нин вӧлі дась, и мӧдыс ошкытӧг эз ов бура зільӧмсьыс. Ваньӧ вайис би вылысь шыд тыра рачсӧ, шырис пӧсьвылас лук турун, перечаліс, сэсся и деда-внука пуксисны изки сайӧ.

Зонка паньыштіс пӧсь шыдсӧ — асласӧн кыйӧмасӧ и пуӧмасӧ — и весиг ружӧктыштіс чӧскыдысла. Дедушыс тшӧтш ружӧктіс да ошкис: «Добра, бура пуӧмыд...» Шыдыс, дерт, пӧсьджык на вӧлі, гортас кӧ, мамыс, кӧнкӧ, эз на лэдз татшӧм пӧсьтӧ сёйны, но тані верман ӧмӧй виччысьны лунтыръя мудзӧм бӧрын, да нӧшта нин, кор со сійӧ тадзи мавтыштӧ ловтӧ. Абу ӧд тайӧ лавкаысь ньӧбӧм лӧз чипан шыдыд!.. Гӧгрӧс рачыс вӧлі ыджыдкодь, да Ваньӧ первойсӧ мӧвпыштіс, мый шыдсӧ сёйӧм бӧрын кынӧмас оз нин коль некутшӧм тыртӧм пельӧс, но сьӧла яйыс вӧлі сэтшӧм еджыд да сэтшӧм чӧскыд кӧра, сэтшӧм окотапырысь кроджакылісны пинь улас нюдз лы помъясыс, мый зонка эз и казявлы, кыдзи быри сьӧлаыс.

— Дедуш, а царыд абу йӧй вӧлӧма, — пӧтӧса шуис Ваньӧ, Татілоклы медбӧръя борд вечик лы мыччигмоз. — Ачыд тай шуин ӧнтай: уна сьӧла пӧ сылы нулӧмаӧсь.

— Да-а... — ылӧсас нюжӧдіс мӧдыс, эз виччысь татшӧм шуӧмтӧ да. Стариклӧн сёйсис жӧ нин, неуна кольыштӧм шыд пыдӧссӧ нянь крӧшки сорӧн, пон бекарын, сійӧ мыччис Татілоклы да ӧні лӧня пукалӧ, чай юӧм водзвылын сылы окота чигарка куритны. — Чӧскыд сёян-юан вылад тай йӧзыд, Ванюк, век ӧддьӧн горшӧсь... Сё морӧясыд... Та понда мукӧдыс дасьӧсь пурны и джагӧдны мӧд мортӧс...

Ваньӧ гӧгӧрвоӧ, мый дедушыслӧн кыткӧ вӧрзис сьӧлӧм вылас — дерт, эз на вунӧд сылысь, Ваньӧлысь, ӧнтая юасьӧмсӧ, да выльысь корӧ:

— Дедуш, тэ ӧнтай шуин: тані пӧ, няньыскӧд тшӧтш, йӧз олӧм изсис...

Старик нинӧм шутӧг ружӧктыштӧ воча. Сэсся перйӧ зепсьыс волявтӧдз нин шылялӧм табак кӧшель, тэрмасьтӧг разьӧ-веськӧдӧ сійӧс, зеп кодьсьыс перйӧ лӧсьыда куснялӧм кабала пачка, косьыштӧ ӧти лист, лабутнӧя кусыньтӧ бокӧдыс, чепӧльнас судзӧдӧ табак да чӧвтӧ кабалаын лоӧм вор кодьӧ, шӧрланьыс кызджыка, сэсся и, бара жӧ зэв лабутнӧя, бура дуллялӧмӧн, гартовтӧ чигарка. Шӧрвыяс гӧрба чигарка, век сэтшӧм артмӧ дедушыслӧн. Сэсся истӧг тув тэрмасьтӧг судзӧдӧ, бура витӧмӧн чирснитӧ кӧрӧбкаӧ да ӧзтӧ чигаркасӧ, и сэки чужӧмыс дзоньнас вошлӧ еджыдлӧз табак тшын пытшкын, а гӧгӧр разалӧ махоркалӧн чорыд кӧрыс. Сэсся вӧлись дедушыс шуӧ:

— Меся тай, водзті татӧні, мельнича кутысьясыс, чӧскыда жӧ сёйлісны да юлісны... Кыдзи колӧ и оз ков жӧ горшасьлісны та понда... — ыджыда нёньыштіс табак тшынсӧ. — Бисин чукӧрлӧн мельничаыс и ставыс тані вӧвлі...

— А-а... — пыр жӧ гӧгӧрвоис Ваньӧ. — Сиктад тай медыджыд керкаыс, но, кӧні ӧні больничаыд, налӧн жӧ вӧвлӧма...

— Бисинъясыслӧн... И татӧні ыджыд жӧ да бур керка сулавліс, дача пыдди. Ӧні кольӧма сӧмын рӧбӧтникъясыслӧн керка пӧлыс... Час, пукалыштам да каям ми сэтчӧ узьны... А эстчаньын со ыджыд картаяс вӧліны, скӧт тыраӧсь, — мӧс и ыж. А орччӧн кожӧвня вӧлі...

— Кутшӧм кожӧвня? — эз гӧгӧрво зонка.

— Но, кучик песанін либӧ.

— Найӧ асьныс вӧчлісны кучиксӧ?

— Мыйла асьныс, — рӧбӧтникъяс. Но делӧыс, дерт, найӧлӧн вӧлі... Усьысь ва отсӧгнас жӧ и вӧлі песӧны кучиксӧ, нарошнӧ керӧм ыджыд пу майканъясӧн...

— Оз ки помысь?

— Медсьӧкыдсӧ вӧлі Льӧм-ю ва отсалӧ-керӧ... Мӧс комынӧдз вӧлі видзӧны тані, а ыжтӧ, буракӧ, сё-мӧдӧдз. А сэсся и бокысь на вӧлі ньӧбӧны скӧттӧ. Яйсӧ лэччӧдӧны ярманка вылӧ, а кучиксӧ асьныс вӧчӧдӧны. Сэсся и кӧмкот пондісны вурӧдны...

— И ставыс налӧн, дедуш?

— Да-а... Льӧм-ю пӧлӧнӧдыс став виддзыс найӧлӧн жӧ и... Ок, кутшӧм турун татӧні пуритліс-быдмыліс... Ӧні тай эндӧдны пондісны видзьяссӧ-а...

— Да найӧ тай, Бисинъясыс, бур помещикъяс вӧлӧмаӧсь! — весиг горӧдісмоз история бура тӧдысь Ваньӧ.

— Ёна озырмылісны... Не кӧ революцияыд, код тӧдас на, кутшӧма эськӧ озырмӧдчисны... Семья ыджыд... Ёнӧсь и тӧлкаӧсь ставныс... Быдтор сяммӧны керны, немторысь оз повны... Мый эм — сійӧ эм, та понда немтор найӧӧс омӧльтны... Сэсся и гӧлюловыд мыйта колӧ, сы мында и локтӧ вӧлі найӧ дінӧ нажӧвитчыштны... Революцияыд бура песовтіс найӧӧс...

— Ставсӧ мырддисны? — радлӧ Ваньӧ, сылӧн, дерт, ёна лӧгыс петӧ став озыръясыс вылӧ.

— Мырддисны... Сэтшӧм вӧлі сэки кадыс, бур пи...

— Сідзи и колӧ! Мед гӧль йӧзыслысь вирсӧ эз юны дай.

Дедушыс чӧвтліс синъяссӧ Ваньӧ вылӧ, син лапъясыс сылӧн, абу кӧ тшӧтш и синкымъясыс, казялӧ Ваньӧ, бӧръя вояснас быттьӧ кызыштісны, сьӧктаммисны, дзескӧдӧны синъяссӧ... А ӧні дедушыслӧн векняммӧм синъясыс быттьӧ ойдӧмӧн ойдӧмаӧсь важ казьтылӧмъяснас.

— А мӧдарсянь кӧ видзӧдлыны, кӧнкӧ, ёна и жаль вӧлі ставсӧ тайӧс воштыны... — старик ӧвтыштіс ранитчӧм веськыд кинас. — Ӧні нин ме сідзисӧ шуа... А сэки, том дырйи, ме сідзисӧ эг чайт... Сэки ме, позьӧ шуны, ачым тшӧтш вӧлі озыръяссӧ пыркӧдысьнас...

— Тэ меным эн на и висьтавлы, дедуш!

— Да вед тэ, бур пи, век на ичӧт вӧлін... Ӧні со быдмыштін... Ӧні тэкӧд быдтор йылысь нин позьӧ байтны...

Ваньӧ ёна нимкодьмӧ тадзисӧ ыдждӧдлӧмысь, а дедушыс казьтылӧ:

— Ме локті ранитчӧмӧн Германскӧй фронт вылысь...

— Кор тай первой мирӧвӧй война вылад вӧлін? — стӧчмӧдӧ Ваньӧ.

— Сэки... Нарошнӧ Петроград пыр петі... Видзӧдла, меся, кыдзи да мый керсьӧ столицаас... Кыдзи цартӧгыс олӧны... А сэні не сӧмын царӧс, а тшӧтш и Керенскийӧс нин путкыльтӧмаӧсь. Сӧветскӧй власьт нин лоӧма... Ме сэні ачым тшӧтш, позьӧ шуны, революциянас туӧмӧн туи, кыдзи тувсов кыдз зараваӧн... А гортӧ вои — дивӧнад он тырмы! Немысь-немтор абу на и вежсьылӧма... Сё морӧ!.. Быдлаын, Россия пасьталаын, путкылялӧны озыръясӧс, помещикъясӧс да купечьясӧс, весигтӧ фронт вылын миян пезьгӧдалісны лёк офицеръясӧс, а тані, гортын, Бисинъяс век на жыкруйтӧны-олӧны важ моз, быттьӧ немтор абу и вӧвлӧма. Йӧз тшыгъялӧны, торйӧн нин — вердысьястӧг кольӧм семьяясын, а найӧяс, важ моз, вый да нӧк пытшкын туплясьӧны... Комбедса предӧ менӧ бӧрйисны, «смит-вессон» наган сетісны... Но мийӧ сэсся регыдӧн пыркӧдім Бисинъястӧ... Выль власьтыс вед миян дор лои, гӧльяс дор...

— Ставсӧ, мый вӧліс, мырддинныд? — ӧзъян синъяса юасьӧ зонка.

— Мырддим...

— А асьнысӧ мый керинныд?

— Асьнысӧ?.. — старик чӧв ланьтліс, видзӧдыштіс бузгысь ва вылӧ, сэсся шуис: — Висьталі нин тай, меся, кодсюрӧлӧн олӧмыс тшӧтш изсис тані... Кык ыджыд пияныс найӧлӧн белӧйяс дорӧ сетчисны, кӧнкӧ не этша ми воксӧ кералісны... А сэсся, код тӧдас, кытчӧ лоисны — гашкӧ, згинитісны, гашкӧ, заграницаӧ англичанъяскӧд утьыштісны... Кык нылыс эз жӧ нин сэсся волыны миянланьӧ, найӧ кӧнкӧ Питеръясын велӧдчӧны вӧлі... А ачыс старикыс, главнӧй Бисиныс, лыйсьӧма...

— Лыйсьӧма? Ачыс? — повзьӧ Ваньӧ.

— Да, пиӧ, кӧсичаас пуляӧн дзенгӧма... Помӧдз, буракӧ, матӧ воис...

— Либӧ сэсся некод эз и коль налӧн?

— Мыйла нӧ, колис... Эшшӧ на ӧти пи вӧліс, медічӧтыс...

— А сійӧ нӧ? Сійӧ кытчӧ лои? — пӧсь сьӧлӧма зонка чепӧсйӧ дедыслань.

— Сія найӧлӧн медся крессянскӧй руа вӧлі. Буретш став татчӧс овмӧссӧ зэлыд кабырын кутіс. Ме кодь жӧ лют вӧралны вӧлі и, урыдлы инмӧ жӧ вӧлі кык син костас пистонка пищальысь ичӧлик пуляӧн...

— Вӧрӧ либӧ пышйис? — ызъялӧ зонка.

— Эз, мыйла нӧ... Мийӧ воим татчӧ комбедсаяскӧд няньсӧ да мый да босьтны сылысь. А сія оз сет. Асьныд пӧ быдтӧ да изӧ. Шонді улас пӧ тай муыс паськыд... Но мийӧ сы кадас эг ёна тшӧкӧлдывайтӧ татшӧмъясыскӧд... Пызь мешӧкъяс пондім мырдысьӧн петкӧдавны телегаясӧ... Сэки Бисиныс вӧралан кузь пуртнас ырыштчис ме вылӧ...

— Пуртнас? — ырсмунӧ Ваньӧ. — Эз удит сутшкыны?

— Ме удиті нетшыштны «смит-вессонӧс»... Кобурыс менам водзвыв восьтӧма вӧлі... Дзенги пурта сояс... Ме, пиӧ, томысянь бура жӧ лыйсьылі...

— Коліс морӧсас пезьгыны, гадлы!

— Эг тай-а... Кӧть эськӧ сія меным таӧдз на уна лёксӧ керис... Сэтшӧм лёктор керис...

— Кутшӧм лёктор, дедуш? Висьтав!

Дедушыс кузя ышловзис:

— Та йылысь вай коркӧ мӧдысьджык... Тайӧ — сьӧкыд басни... — Сэсся бара чӧв усис, векняммӧм синъяснас дыркодь видзӧдіс кыпыда варовитысь ва вылӧ. А ёна шызьӧм Ваньӧ весиг дзӧръялыштіс ӧтарӧ-мӧдарӧ, быттьӧ выльысь кӧсйис аддзывны коркӧя шуштӧм серпассӧ. Ӧд ставыс тайӧ тані вӧлӧма. Буретш тані!

— А водзӧсӧ либӧ мый сэсся вӧлі? — недыр мысти бара на юаліс Ваньӧ.

— Сэсся?.. — эз пырысь-пыр паляв аслас думъясысь старик. — нӧп дырйиыд тайӧ Бисиныс выльысь на озырмыліс...

— Абу нӧп, а нэп, — стӧчмӧдіс зонка.

— Сідзи, сідзи, бур пи... Тӧда эськӧ, мый сідзи, но менам тай аслам ногӧн артмӧ.

— Бара на, шуан, озырмыліс?

— Бара... Кыдзкӧ тай бӧр сылы сетісны татчӧс видз-мусӧ, мельничасӧ сӧмын эз-а. А кожӧвнясӧ водзджык на сотлісны... Но, Бисиныс гӧтрасис да бара на уна скӧт лӧсьӧдліс, звер-пӧткатӧ уна кыйис да вузаліс... нӧп дырйиыд позьӧ вӧлі ёна паськӧдчыны и озырмӧдчыны... — Старик чӧвтліс синъяссӧ внукыс вылӧ, быттьӧ кӧсйис помӧдз тӧдмавны: позьӧ-ӧ пӧ нин талы быдтор йылысь веськыда висьтасьны, сэсся и шуис: — А коркӧ сія жӧ каднас вичко стӧрӧжъясӧс кералісны, став деньгасӧ и кутшӧмсюрӧ зарни кӧлуй, мый вӧлӧма вичкоас, петкӧдӧмаӧсь...

— Кералісны? Кувтӧдз? — Ваньӧ повзьӧмӧн чепӧсйыштӧ дедушыслань.

— Да, пиӧ... Кыкӧнӧс... Арся войӧ юръяссӧ сапйӧдлӧмаӧсь...

— Ой-ёй-ёй!.. Кодъяс нӧ?..

— Сідзи и эз сюрлыны кералысьясыс... А ме, ас пайысь, Бисин вылас век грекуйті... Кыдзкӧ ӧддьӧн регыдӧн сія бӧр пондіс озырмыны нӧп дырйиыд... Да и сэтшӧм ӧтчаяннӧйыс некод мӧд эз сэсся вӧв... Бисин — би син и эм...

— А сэсся, дедуш?

— А сэсся колхозъясыд лоисны, став видз-мусӧ сылысь колхозӧ босьтім... А Бисинсӧ кулачитісны да семьянас нуисны миянладорысь... Бӧрсӧ сэсся эз и волы...

— Кытчӧкӧ сідзи и ньӧмдіс, буракӧ?

— Эз на тай кывсьыв кулӧм йылсьыс-а... Карын овмӧдчылӧма, бӧрсӧ мездысьӧм бӧрын. Сэтшӧмыд некӧн оз пропадьты... — Дедушыс бара кузя ышловзис. — Ӧтчыд тай коркӧ, во дас сайын, карӧ лэччылі да, кыдзкӧ друг паныдаси сыкӧд...

— Да? Паныдасин? — ёна чуймӧ Ваньӧ.

— Улич шӧрын паныд воим... Байтыштім неуна... Бара на ошйысис олӧмнас... Гындінныд да песінныд пӧ менӧ быдсяма ногыс, кыдзи колӧ и оз ков... А ме пӧ всё равно тэысь бурджыка овлі да и ӧні ола...

— Вот гад! — ызъялӧ Ваньӧ. — Дедуш, а, кӧнкӧ, сылӧн ёна и лӧгыс петліс тэ вылӧ... Коркӧясьыс?..

— Дерт, буракӧ, петтӧм эз вӧв... Водзтісӧ не этшаысь ыршасьліс: ме пӧ тэныд, гачтӧм коммунистлы, пулятӧ коркӧ косӧдла на... Мырддьӧм няньтӧ пӧ и... Но сэсся, дашкӧ и, сӧзасьыштіс дойыс... Пӧрысьладорыс усьпаньвыв пуксис ли... Пӧрысьӧ-нэмӧдз тай со олім кыкнанным... Дерт, кӧнкӧ, ачыс сія мыйтакӧ полыштіс жӧ меысь, кӧть и Бисин. Тӧдіс, мый Салдат Ивантӧ сідз-тадзтӧ он на мыйкӧкерт...

Ваньӧ кывзӧ дедушсӧ, пӧся видзӧдӧ сылӧн чукырӧсь чужӧм вылӧ, кыз лапъяс улӧ джынвыйӧ дзебсьӧм синъясыс вылӧ видзӧдӧ, ранитчӧм киыс вылӧ видзӧдлӧ, и сьӧлӧм тырнас кылӧ, кутшӧм муса да дона сылы дедушыс, синва петмӧныс дона да муса.

— Мыйсӧ сӧмын тэ абу аддзылӧмыд, дедуш!

— А со век на ловъя, сё морӧ, — чужӧм чукыръяс тырнас нюммунӧ Салдат Иван. — Но вай сэсся, дона пи, каям да узьыштам-шойччыштам, аски миянлы вель кузя на колӧ катны.

Найӧ кыпӧдчисны кыр йылӧ. Зэв паськыд да шыльыд кушинын сук туруныс вӧлі пӧшти ытшкытӧм — сӧмын шӧрвыяс кымын рудӧбасис ӧтка зорӧдтор. Да нӧшта посньыдик ӧшиньяса пӧлыньтчӧм керка пӧв сулаліс — Бисинлӧн коркӧя озыр овмӧсысь казьтылантор. Сэтӧні и узьмӧдчисны деда-внука. Розьӧсьлӧм-чукталӧм пачыс стариклӧн ӧнтая ломтылӧм бӧрын олан дукаӧнджык вӧчӧма сынӧдсӧ керка пытшкын, да и нар вылӧ вольсыштӧм туруныс чӧскыд кӧр лэдзӧ. Мудз вылад да пӧт вылад ӧдйӧ и унмовсисны кыкнанныс.


Мусюр


Асывнас, сэтӧра чайӧн чӧсмасьыштӧм бӧрын, деда-внука бара пуксисны пыжӧ да водзӧ на пондісны катны Льӧм-юӧд. Регыд сэсся видзьяс помасисны. А колӧ шуны, мый ставыс найӧ таті, важ видзьясыс, ытшкытӧмӧсь, эндӧдӧмаӧсь да бӧр вӧрӧн кыскӧ найӧс. Татшӧмтортӧ аддзигӧн Салдат Иван ёна и ышлолаліс. Мыйта пӧ турун водзті татысь лэччӧдлісны. Бур ногӧн кӧ став тайӧ видзсӧ вӧдитны, мыйта пӧ содтӧд скӧт позьӧ видзны...

Льӧм-ю вочасӧн векняммис и векняммис, ӧтарсянь и мӧдарсянь сійӧс пыр ёнджыка дзескӧдіс-топӧдіс вӧр. Берегъясыс лоины сэтӧраджыкӧсь, сэтӧрыд тай сійӧ сэтшӧм — медлёкинъясӧджык дзебсясьӧ. Частӧджык ковмыліс вуджны берегсянь берегӧдз пӧрӧм пуяс увті, а корсюрӧ и ваӧ пырӧмӧн кыскысьны нитшсялӧм-турунзьӧм нин керъяс вомӧн.

Кӧть и шондіыс пӧжӧ, но ыркыд налы ва вылад да вуджӧраинад. А мудзыштӧмвывсьыд сэтшӧм азыма лолавсьӧ сэтӧр кӧра да льӧм кӧра сынӧднас, и татшӧм сынӧдыс озджык лэдз чукӧрмыны вир сӧнад мудзыслы, бура мыськовтӧ быдлаті да.

Бӧжалӧ Ваньӧ, тыр синмӧн видзӧдӧ гӧгӧр, помтӧм-дортӧм вӧрсӧ кылӧ шемӧсмӧм ловнас. И корсюрӧясӧ збыль аддзанаыс быттьӧ вешйылӧ, вошлӧ син водзсьыс.

Гашкӧ, буретш да Вӧр Царствоас найӧ тадзисӧ пырӧны? Куш кыкӧн дедушыскӧд, некӧн со некутшӧм ловъя морт абу. Сэсся воасны найӧ Хрустальнӧй Замокӧ. И ачыс принцесса петас налы паныд, сэтшӧм мелі да мича, и нимыс сылӧн ас кодьыс жӧ мича — Еджыд Юсь... Со нин Принцесса нюжӧдӧ Ваньӧлы еджыд пӧсь кисӧ... Пыралам пӧ менам оланінӧ... Сэтшӧм гажа да лӧсьыд сэні, Замокас... И став пемӧсыс, и пӧткаыс кывзысьӧны Еджыд Юсьлысь, кыдз кужӧны меліалӧны сійӧс...

Но со, Хрустальнӧй Замоклань туйсӧ налысь бара потшис неважӧн на пӧрӧм коз, пашкыр увъяса, ковмис босьтны чер да увтіыс керавны пыжлы тӧрмӧн розь.

Гоз-мӧдысь бара на повзьӧдлісны сьӧлаясӧс, а ӧти рӧч вылысь ыджыд шумӧн кыпӧдчис дозмӧр позтыр. Сэки этшсьыс петӧм Татілок сэтшӧма нетшыштчис, мый муртса эз пӧрӧд пыжсӧ. Но сійӧс бара на эз разьны дом йывсьыс. А Ваньӧ казяліс, кыдзи ӧти сьӧд пи уйкнитіс неылын сулалысь козйӧ, пуксигас бордъяснас шпачнитӧмсӧ кыліс тшӧтш, и ӧзйис сьӧлӧмыс том вӧралысьлӧн:

— Дедуш, вай ме петала да ӧтиӧс лыя?..

— Сӧмын сьӧдсӧ, — гӧгӧрвоана нюмъёвтіс мӧдыс. — Казялін пуксьӧмсӧ?

— Да...

Татілок яра увтчӧ пыжын, дозмӧр мамыс джуджыд конда йылын тӧждысяна котсьӧ, зільӧ асланьыс ылӧдны йӧзӧс, а Ваньӧ, киас пищаля, вӧркань моз кыньксьӧдӧ козлань, и ыпъялӧ сылӧн быд сӧн, и буретш да кань кодьыс кокниӧн да пелькӧн быттьӧ лоӧма ачыс. Сибӧдчис да дыр видзӧдіс веж лапъяса козйӧ. Кӧні нӧ дозмӧрыс, некӧн оз тыдав да! Син ортӧдзыс дзӧръяліс... Да со тай пӧ! — друг чунгис сьӧлӧмас: йывланьыс моз лажыньтчӧма, сӧльнитчӧма быттьӧ лапйыскӧд... Тірзьӧ Ваньӧлӧн киыс, некыдз оз вермы лӧньӧдны, мед нин инмасджык, ковмис топӧдны пищаль стволсӧ пучер дінӧ... Лыйис Ваньӧ и, том дозмӧрыд ён зарадсьыд гоз-мӧдысь сӧмын и удитіс шпуч-шпачкерны бордъяснас, а сэсся и сьӧкыда жмуткысис яг нитш вылӧ. Котӧртіс сы дінӧ Ваньӧ, кватитіс голяӧдыс, лэптіс. Ок, мый ыджда да мый сьӧкта!.. Сьӧд дозмӧр. Чукчи... Ваньӧлӧн медводдза дозмӧр!.. Дозмӧрсӧ голяӧдыс кутӧмӧн восьлалӧ пыжлань Ваньӧ, и некыдз оз вермы топӧдны вашъялысь вомсӧ. Ӧд сійӧ быдса дозмӧрӧс лыйис! Ачыс казяліс да лыйис! Весиг пон увттӧг...

— Шуда тай тэ вӧлӧмыд пӧткаыс вылӧ, — ошкыштӧм пыдди шуис дедушыс.

А Ваньӧлы кыдзкӧ колӧ кутчысьны морӧссӧ косялысь радлунысь и юаліс:

— Дедуш, а Татілокӧс кӧ лэдзам, сійӧ и мукӧд дозмӧръяссӧ аддзас?

— Аддзас, мыйла оз, нырисыс сылӧн, ен сыкӧд, бур на. Но миянлы тырмас ӧтиыс... Аддзан, кыдзи мамыс вийсьӧ...

Сера дозмӧр-мам, пуысь пуӧ пуксьылӧмӧн, ылітікодь гӧграліс да дугдывтӧг котсис.

— Ӧні сылы жальӧсь на пияныс, — водзӧ катны мӧдӧдчигмоз шуис дедушыс. — Регыд сэсся янсӧдчас нин пияныскӧд, со тай, ассяыс нин гырысьджыкӧсь лоӧмаӧсь. Быдторсӧ нин вӧчны велӧдіс найӧс: кыдзи овны да вывны, кынӧмпӧт перйыны и дзебсясьны...

Ваньӧлы и жалькодь котсьысь дозмӧр-мамыс, коді некор нин сэсся оз аддзыв ассьыс ӧти пиӧс, но сэк жӧ сылы телепит водзӧ на вӧравны, нӧшта на лыйсьыны окота, пезьгӧдавны этатшӧм чукчияссӧ... Ӧд кутшӧм бура инмис!.. Висьталан кӧ гортын зонкаяслы, оз и эскыны. Дедушыдлысь лыйӧмаяссӧ пӧ ас вылад босьтан...

Ӧти чукыль сайысь вомынкодьӧ петігӧн пондіс кывны лёкысь бузӧдчӧм шы. Видзӧдӧны — йӧраяс петісны ваысь, кыкӧн, да ньӧти тэрмасьтӧг кыпӧдчисны яг керӧсӧ. Сэсся быттьӧ эз и вӧвлыны, саялісны.

— Купайтчӧмаӧсь али мый? Али сідз юсӧ вуджисны? — юасьӧ шызьӧм Ваньӧ.

— Ваас, буракӧ, сулалісны, — водзлань сыныштісны да вочавидзис дедушыс. — Со тай тані, джуджыдінас... Жар луннад найӧс ёна матӧ воштӧны лӧдз-гебыс... Торйӧн нин бӧж увсӧ найӧлысь ульӧн сёйӧны. А бӧжныс дженьыд, ӧвтчыны немторйӧн. Быть ковмылӧ ваӧ пырны... Торйӧн нин гожӧм шӧрын...

— Мӧслӧн и вӧвлӧн кузь бӧж эм, а йӧраяслӧн абу... — шензьӧ зонка.

— Сідзи тай Енмыс лӧсьӧдлӧма.

— Мӧстӧ и вӧвтӧ морт видзӧ, картаясӧ йӧртлӧ... А йӧраястӧ некод оз видз, и весиг бӧжныс абу... Кӧнкӧ, ёна сьӧкыд овны тадзитӧ, дедуш?

Салдат Иванлы сьӧлӧм вылас воӧ внукыслӧн татшӧм юалӧмыс:

— Вӧрса пемӧсъясыдлы быдӧнлы сьӧкыд овны, дона пи... Аслыныс колӧ перйыны кынӧмпӧт... Век повны колӧ ёнджыкъясысь да лэчыд гыжъя-пиняясысь... — Чӧла бӧжалыштіс-сыныштіс, сэсся содтіс: — Но сы пыдди найӧяс вӧля вылынӧсь, мый кӧсйӧны, сійӧс и керӧны... А вӧльнӧятӧ овны тай быд ловъя ловлы любӧджык...

Гоз-мӧдысь кӧчьясӧс аддзылісны деда-внука.

Утка кельӧбъяс тыкӧлаясысь бара на швычӧка чарснитлывлісны, жыдачьяс и гордаяс.

А этані со, пашкыр пожӧм йылын, сувтса бӧжа гӧрд ур шлочӧдчӧ-килльысьӧ, пажнайтӧ коль кӧйдысӧн.

Салдат Иванлӧн, нэмӧвӧйся вӧралысьлӧн, ставсьыс таысь ёна нимкодьмис сьӧлӧмыс.

— Видзӧд, дона пи, — бӧжалігмоз сёрнитіс сійӧ, — аръявылыд ставыс борд вылӧ да кок вылӧ сувтӧ, дозмӧр и утка, йӧра и кӧч... И быдсӧн рӧдмӧма таті бура, омӧльджыка ӧні таті полошуйтӧны да... Сюсь кыйсьысьяслы позяс на вӧравны... Бурӧн-такӧн кӧ.

Бара на пӧшти рытӧдзыс катісны пӧрыся-тома. Дзикӧдз нин векняммис Льӧм-юыс, шор кодьӧн лои. Медбӧрын дедыс сувтӧдіс пыжсӧ юлань лайковмунӧм нюкӧска дорӧ.

— Тані узьмӧдчам, — шуис дӧрӧм соснас чужӧм вывсьыс ньылӧмсӧ чышкалігтыр. — Керкатор важӧн вӧвлі тані, ог тӧд, ӧні ловъя ли абу ли-а... Пыжнымӧс татчӧ дзебам да колям, а асьным сэсся подӧн вуджам Тян-ю дорӧдз... Татысянь сэсся, Ванюк, ыджыд Мусюр заводитчӧ...

— Мусюр? — гӧгӧрвотӧма юасьӧ мӧдыс.

— Да... — чигарка гартігмоз сёрнитӧ дедушыс. — Вай лолыштам-куритчыштам медводз...

Ӧзтіс чигаркасӧ, разис дом йылысь Татілокӧс, дыр катӧмысь дӧзмӧм-мудзӧм пон чеччыштіс берегӧ да пондіс пыркӧдчыны-нюжмасьны... А дедушыс куритчигмозыс окотапырысь висьтавліс Ваньӧлы:

— Да, Ванюк, — Мусюр. Рочӧн кӧ — водораздел. Татӧні, позьӧ шуны, буретш да ва чӧжсян-юксяніныс и эм... Ӧддьӧн ыджыд нюр шӧрвыяс моз паськӧдчӧма, ты эм и. А гӧгӧрыс — гулыд ягъяс. Ок и гажа местаяс!.. Шоръяс чужӧны нюрас, ӧтар горув и мӧдар горув чепӧсйӧны да исковтӧны, вочасӧн паськалӧны, мукӧд нюръясысь петысь шоръяскӧд ӧтлаасьӧны, юясӧ пӧрӧны... И ягъясыс ва чӧжсянінад сэтшӧм мичаӧсь, нюръяс гӧгӧрыс да юяс-шоръяс пӧлӧныс ставыс сись кодь пожӧм коркӧ сулавліс. А мый нӧ — ваыд тырмӧ пыдын вужйыслы, и бур кӧйдыс усьӧ уна нэмъяс чӧжӧн вынсьӧдӧм му вылӧ, ён вуж лэдзӧ, мед дыр быдмис пожӧмыс, вылӧдз лэптіс юрсӧ.

— Тян-юыс, кытчӧ ми кӧсъям мунны, мӧдарӧ нин визувтӧ? — юасьӧ зонка, сійӧ бура гӧгӧрвоис дедушыслысь лӧсьыда висьталӧмсӧ.

— Мӧдарӧ... А йывъясыс Льӧм-юыдкӧд матынӧсь...

Найӧ петкӧдісны пыжысь колана кӧлуй, бура дзебисны пыжсӧ сук туруна бадь пӧвстӧ.

— А кӧні нӧ керкаыс? — чатрасьӧ Ваньӧ. — Некӧн оз тыдав да?

— Колӧ на корсьны сійӧс, — гӧгӧрвотӧма шыньмуніс вочасӧ дедушыс.

Мӧдӧдчисны нюкӧска пӧлӧн, коркӧ важӧн нин керавлӧм да козйӧн-пипуӧн кыдзисюрӧ быдмӧм яг дорӧсӧд. Татілок исасигтырйи котӧртӧ водзын, кок улын муртса-муртса тӧдчыштӧ важ ордым. Сэсся и ягсьыс лэччисны кузь туруна-вутшка йӧнӧдӧ, вуджисны сьӧд ваа шор да петісны нюкӧскалӧн мӧдар керӧсӧ. Регыд Татілок сетіс гӧлӧссӧ: «Ув-ув!» Сэсся деда-внука муртса эз зурасьны ичӧтик керка-чомйӧ, коді вӧлі кӧчпи моз дзебсьӧма керӧс горувса ыджыд козъяс улӧ. Чомйыс вӧлі вылькодь на, шыльыд керъясыс быттьӧ сералісны вижов сир рӧмӧн, буракӧ, во-мӧд-коймӧд на сӧмын сулалӧ.

— Ок, кыдзи дзебсьӧма керкаыс, дедуш! — шензьӧ Ваньӧ.

А мӧдыс вочавидзис мыйкӧ ёна мӧвпалігтыр:

— Керысьыс кӧ дзебас, быть дзебсьы, пиук...

— Позис жӧ ю дорас, гажаджыкинӧ, керны! — оз вермы ӧвсьыны Ваньӧ. — Немтор оз тыдав татысянь, гуын быттьӧ. Абу ӧмӧй гажтӧм?

— Абу гажтӧмтчысь морт, тыдалӧ, кӧзяиныс, — ёнджыкасӧ аслас мӧвпъяслы вочавидзӧмӧн ышловзис Салдат Иван.

Керка дінсянь шор гуранлань тӧдчис морт кокъясӧн талялӧм ордым. Да и неважӧнся на бипур колясъяс, а сідз жӧ сьӧдасьӧм-шомзьӧм кокша йылын ӧшалысь кык мӧтыр бура висьталісны, мый татчӧ волывлӧ морт.

Керкасӧ вӧлі пуктӧма топыда, кузь нитш вылӧ, бура тшупӧма-пазитӧма. Восьтісны кыз пӧвъя-таса зэлыд ӧдзӧссӧ — ныраныс чамгис йӧрмӧм пывсян дук.

— Кодкӧ со и пывсьывлӧ на тані, — шуис дедушыс. — Буракӧ, ме кодь жӧ старик, пӧрысь лысьӧмсӧ шонтывлӧ. Бура ставсӧ тшупӧма-керӧма и.

Ваньӧ казяліс пельӧсысь сьӧд гор, векньыдик нар, ичӧтик пызантор муртса югзьӧдысь ӧшинь дорысь.

— Та ылнаӧдз али мый старикыс волывлӧ вӧравны? — юаліс сэсся зонка.

Дедушсӧ падмӧдіс сылӧн тадзисӧ виччысьтӧг шуӧмыс.

— Да, пиӧ, ылынкодь и эм старикыдлы...

— Дедуш, тэ шуин: важ керка пӧ тані сулавліс, а ӧні со выль да...

— Выль и эм... — гӧгӧр видзӧдігмоз шуис мӧдыс. — Важ местаас кымын жӧ...

— А важыс эз-ӧ тэнад вӧв, дедуш?

— Эз менам!.. — ӧвтыштіс кинас Салдат Иван.

— А кодлӧн нӧ? Кодлӧнкӧ миян сиктсалӧн жӧ?

Дедушыс ыджыда видзӧдліс внукыс вылӧ, сійӧ падъяліс на веськыдасӧ висьтавны, но сэсся шуис:

— Миян сиктсалӧн...

— Кодлӧн нӧ эськӧ?

— Бисинлӧн...

— Бисинлӧн?! — Ваньӧӧс быттьӧ токӧн кучкис тайӧ нимыс. — Бара Бисин?..

— Сылӧн водзті куим-ӧ-нёль вӧвлі вӧралан керкаыс Мусюр гӧгӧрыс...

— Но ӧд ӧні сійӧ карын олӧ... Ачыд вӧлі шуан... Оз жӧ ӧд карсянь татчӧдз волывлы кыйсьыны?

Дедушыс небыда серӧктыштіс внуксӧ лӧньӧдӧм могысь:

— Оз жӧ кӧ-а... Карсяньыд лёка ылын татчӧдз. Миянсянь ылын-а...

— А коді нӧ либӧ выль керкасӧ тшупис? — Ваньӧлӧн век на зэлалӧма лолыс дедушыслӧн Бисинсӧ казьтылӧмысь.

— Ог тӧд, дона пи, кырымпассӧ некод абу кольӧма да... Дашкӧ и, кодкӧ бур морт... Вермас лоны, мӧд районса... Сэтчӧдз вед абу жӧ ёна ылын... Немтор, Ванюк, узьмӧдчам тані... Воас кӧ дядьӧыс, кыдзкӧ-мыйкӧ тӧрӧдчам, огӧ на жӧ косьӧ воӧй, коми йӧзыд...

Сэсся найӧ ломтыштісны гор, куштісны да ывла вылын пуисны дозмӧр, сэтӧра чай пӧжисны. Лӧнь рыт вочасӧн лэччис вӧр-ва вылӧ, быттьӧ буретш Ваньӧӧс лӧньӧдӧм-бурӧдӧм могысь. Дозмӧр шыдыс вӧлі мӧдкодьджык кӧраӧн тӧрытъя сьӧла шыд серти — кыдзкӧ быттьӧ мырдджык вӧлі, вираджык, тшӧтш и яйыс сэтшӧм жӧ, но Ваньӧлы кажитчис сьӧла сертиыс на кӧраджыкӧн да чӧскыдджыкӧн.

И рытыс сэтшӧм гажа да лӧнь!

И ӧнтая ыркмунлӧмсьыс бӧр личаліс лолыс зонкалӧн. Да и йӧй кӧ сійӧ-а, полӧ кутшӧмкӧ важ Бисинъясысь. Ӧд со быдтор аддзысь-кылысь Татілок тані, да и дедушыс орччӧн — повтӧм салдат, снайпер...

Кор сэсся водісны орччӧн сир кӧрӧн да тшын дукӧн йиджтысьӧм керкаӧ, дедушыс шуис:

— Важ Бисинсӧ пӧ татчӧс ягыс и медводз озырмӧдлӧма... Кыті тай ӧнтай мунім, нюкӧска мӧдарӧдыс...

— Кыдзи нӧ? — выльтор вылад пырысь-пыр и сир моз сатшкысьӧ Ваньӧ.

— Дӧвереннӧйӧн сійӧ вӧлӧма, озыр купечлӧн... Мортыд ас вылас корас договор потш кералӧм вылӧ. Ӧддьӧн уна потш корас кералнысӧ. Кабалаас гижасны: мед пӧ быд потш вӧлі кык да джын вершӧкысь не кызджык. А оз индыны, кутшӧм местаті колӧ лоны та кызтаыслы. А потшкыд вед кузь... Дядьӧыд и смекнитас тайӧс: тшӧктас пӧрӧдны ягсьыс медкузь да медмича пуяссӧ. Сӧмын пӧ мед йывъясыс эз чегъясьны. И быд йыв пӧ мед вӧлі не кызджык кык да джын вершӧкысь. Гӧгӧрвоин?..

— Мудер и руч вӧлӧма! — гажмис Ваньӧ.

— Да-а... А кутшӧмкӧ кӧ йыв чегӧ, не чапкыны чуктӧмасӧ, а керйыскӧд тшӧтш лэччӧдны ю дорӧ да сэні бӧр йитны. Ӧддьӧн уна тадзи вӧртӧ петкӧдасны тӧлся туйӧд... Во-от... Сэсся коркӧ-некоркӧ ревизор локтас: вай пӧ петкӧдлы ассьыд потштӧ. А мунам пӧ. Вайӧдас сійӧс катищӧ вылад и шуӧ: со пӧ, кымын штука шуӧма договорас, сымда и кералі да петкӧді, ни унджык ни этшаджык. Мӧдыд и синъяссӧ чашкӧдас. Кӧсъяс воськовтны дорса «потш» вомӧн, но оз вермы. И горӧдас: Вот пӧ тайӧ и «жерди»!

Ваньӧ чӧскыда серӧктіс:

— Да? Вот пӧ и жерди?

— А мӧдыслы, Бисиныслы, быттьӧ сідзи и колӧ. Кӧть пӧ мерайтӧй быд йыв — кык да джын вершӧкысь некод абу кызджык... Ревизорыд сьӧлыштас да и мунас. А дашкӧ, и мавтыштіс дядьӧыд сійӧс мыйӧнкӧ — сьӧла-дозмӧрӧн либӧ тулан куясӧн... Кылӧдас сэсся «жердитӧ» карӧ да и вузалас донысь донӧн. Сы бӧрын лавка лӧсьӧдас, двореч кодь керка зымкнитас. Ачыс купечӧн лоӧ...

«Вот пӧ тэныд и жерди!..» — нюмъялігтыр бара на шуӧ Ваньӧ да и унмовсьӧ дедушыс дорын.


Мусюрын вӧр


Ваньӧ садьмис — дедушыс эз нин вӧв дінас. Петіс ывлаӧ — дедушыс пукалӧ да куритчӧ би дорын, ӧшӧдӧма шонтыны тӧрытъя кольыштӧм шыд да чай. Ӧні Ваньӧлы дзик тӧдтӧмӧн кажитчис ывлаыс, кыйкнитліс ӧтарӧ-мӧдарӧ и гӧгӧрвоис мыйла: гӧгӧр вӧлі руа, вӧр-пуыс дінсяньыс да йылӧдзыс вӧйӧма йӧв кодь ру пытшкӧ, и пӧдыштӧм кӧрӧн быттьӧ ӧвтӧ.

— Немтор тай нӧ оз тыдав, дедуш! Кыдзи нӧ ми татшӧмнас мӧдӧдчам вӧрӧдыс?

Мӧдыс вочавидзӧм пыдди шуис:

— Ноко, тӧдмав, лэччӧ али вывлань лэптысьӧ руыс?

— Кыдзи нӧ ме тӧдмала, дедуш, немтор оз тыдав да?

— А нюжӧдлы кырымтӧ, кодарыс кӧдзалныджык пондас.

Ваньӧ нюжӧдіс кушмӧм соя кисӧ, но пырысь-пырсӧ нинӧм сэтшӧм-татшӧмсӧ эз гӧгӧрво, а сэсся быттьӧ и казяліс, мый ки велдорыс, кикарыс, ыркалӧджык да нимкодьпырысь шуис:

— Лэччӧ тай руыс, дедуш!

— Сідзи и эм, дона пи, лэччӧ. Сідзкӧ, бара на гажа лун пуксяс, регыд ставыс сӧдзас.

А Ваньӧлы некыдз на оз эскыссьы, мый этатшӧм помтӧм-дортӧм ру вермас регыдӧн бырны, ӧд со вӧр пасьталасӧ суктӧма, матігӧгӧрса пуясыс сӧмын тыдалӧны, и енэжыс некытӧн абу. Но сёйиг-чай юигкості и збыльысь ставыс гӧгӧр сӧдзис.

— Вот дивӧыд! — шензьӧ Ваньӧ, ӧд гортас, асывъясын дыртӧ узигӧн, оз ёна казявлы татшӧмтӧ.

— Батюшко-шондіыс кыпӧдчыштіс, шоналіс войся сынӧдыс, и оз вермы сэсся кутчысьны руыс, усьӧ, — гӧгӧрвоӧдіс дедушыс.

— А мыйла нӧ либӧ мукӧд дырйиыс вывлань кайӧ руыс? — зільӧ помӧдз нин тӧдмавны Ваньӧ.

— Кымӧра дырйиыд кайӧ. Тыдалӧ, сэсся кыз кымӧръяссӧ водзӧ на сьӧктӧдӧ, сэки зэр виччысь.

Пыжысь ректӧм кӧлуйнысӧ топыда тэчисны сьӧкыдкодьӧн лоӧм нопъясӧ да и мӧдӧдчисны подӧн, кыдзи дедушыс шуӧ — Тян-юлань. Вит-ӧ-квайт верст пӧ ковмас веськыдавнысӧ.

Регыд петісны пӧрӧдтӧм на гажа гулыд яг вылӧ, кӧні быдмис куш сӧмын пожӧм, кузь шыльыд том пожӧм; ӧткодь кызта пуяслӧн пашкыр йывъясыс жмитчисны ӧта-мӧдныс дінӧ, да кос ягыс кажитчис ыджыд вевт ув кодьӧн, быттьӧ бур кӧзяинлӧн вевт улыс, кодӧс бура чередитӧны, оз лэдзны эндыны. Ягыс вӧлі югыд, ылӧдз тыдаліс, сэні посни понӧльыс пӧшти эз вӧв, турун быдмис шочиника и, сӧмын и дізьвидзисны-сулалісны виж сисьяс кодь том пожӧмъяс, и гӧгӧр вӧлі ойдӧма-серасьӧма сук туганъяс пыр писькӧдчысь асъя шонді югӧрӧн.

Вӧлі лӧньсьыс-лӧнь, сэтшӧм лӧнь, мый дедушыс бӧрся восьлалысь Ваньӧлы аслас лов шыыс кыліс быттьӧ кыдзкӧ гораӧн. Зонка нарошнӧ кызӧктыштіс, и сэки лоысь шыыс, вомсьыс петӧм бӧрын, пырысь-пыр жӧ содіс, быттьӧ гадь моз пӧльтчис, и чайтсис, мый эз зонка кызӧкты тадзсӧ, а ачыс Яг-мортыс. Сэсся Ваньӧ, ышмыштіс да, гораа шуис: «Ха!» — и пырысь-пыр жӧ вӧрыс воча чунавліс, муртса эз пот, гора йӧлӧга пондіс пессьыны-чепсасьны ӧтмӧдарӧ, сэсся, вочасӧн кусігтырйи, дыр котӧртіс-пырис яг пытшкӧ йӧршитчӧм шемӧсмӧдана чӧв-лӧняс.

Дедушыс сувтовкерліс, виччысьыштіс внуксӧ да шуис:

— Ыджыд вичко кодь гора пожӧма ягыд асывнад, гожӧм помланьыд.

— Ок и гора! — ырзьӧма Ваньӧ. — Ме эг на и тӧдлы. — Сійӧ бара на горӧдіс: «Ха!» — и выльысь семдыліс ягыс да вель дыр эз вермы бӧрсӧ палявны.

— Аддзан, Ванюк, кутшӧмӧсь ягъясыд Мусюрад, — внукыслӧн нимкодясьӧмысь, а тшӧтш и шоныда сярвидзысь пожӧмъяс вылӧ видзӧдӧмысь тшӧтш ёна долыдмис Салдат Иван. — Таысь на мичаджыкӧсь коркӧ сулавлісны, толькӧ тай ставсӧ куштісны-пӧрӧдісны, узкоколейка нюжӧдлісны татчань. Тайӧ яг вылас эськӧ ёна жӧ ыршасисны, дась туйнас пӧ ӧти сайын лэччӧдам... Но кыдзкӧ-мыйкӧ тай вермим дорйыны, том вӧрсӧ.

— Да ӧд ставыс ӧткодь пожӧм, дедуш! — чатрасьӧ да шензьӧ Ваньӧ. — Быттьӧ кодкӧ ӧти лунӧ ставсӧ кӧдзлӧма.

— Сідзи тай кӧдзӧ и быдтӧ вӧр-ваыс...

— А кымын арӧсаӧсь нӧ эськӧ тайӧ пожӧмъясыс, дедуш?

— Найӧяс? Ар кӧкъямысдасаӧсь, буракӧ. Ме кор ичӧт дырйи батьӧкӧд первойысь тані вӧвлі, сажень судта кымынӧсь вӧліны, сотчӧм местаӧ тшем петавлӧмаӧсь...

— И век на быдмӧны найӧ? — водзӧ юасьӧ Ваньӧ.

— Быдмӧны... Пожӧмыд дыр быдмӧ. Ар сё кызьӧн медбур сійӧс кералны — ён на сэки и кыз нин, сымда быдсяма добра петӧ... Мортлы и звер-пӧткалы ёна муса сійӧ...

— Сё кызь во ковмас виччысьны пӧрӧдӧм бӧрас! Кор выльысьсӧ быдмас? — зонка вежӧрӧдз сьӧкыда воӧ татшӧмторыд.

— И толькӧ на сэки, мортыд кӧ, пӧрӧдӧм бӧрас, бура кӧдзас да быдтас... А энолтас кӧ куштӧм ягсӧ... Сэки, дона пи, колмас виччысьны, дашкӧ и, витсё во...

— Витсё?! — Ваньӧ весиг джӧмдыліс воськовсьыс.

— Да, Ванюк... Сідзи кымын... Пӧрӧдӧм яг вылад пожӧм местаӧ водзджык век волӧны пипу да кыдз... Да коз... А сэсся бӧрынджык нин коркӧ бӧр выльысь вежсяс...

— Ок-ок-ок тай, дедуш!

— Сідзи, дона пи... Пожӧм кӧ колӧ, мортыдлы ёна колӧ мӧвпавны да тӧждысьны сійӧс видзӧм да водзӧ быдтӧм йылысь... Мед не орӧдны вуж выйӧныс... Да мед бурджык рӧдысь водзӧсӧ быдтыны... Миян бӧрын лоысь йӧзыслы тыр-бура быдтыны да кольны...

Восьлалӧны деда-внука орччӧн, пӧся сёрнитӧны тадзи, а мича пожӧма яг, лов шысӧ топӧдӧмӧн, кывзӧ найӧс, кывзӧ и кывзӧ да, бур кӧсйӧмъяссьыс, бур сьӧлӧмсьыныс, гажа шонді серӧн вольсалӧ лапыд нитшка кок увнысӧ.

Сэсся ӧтилаын шонді серти мунысь дедушыс пондіс дзӧръявны ӧтар и мӧдар. Ваньӧ казяліс пожӧмъяс вылысь важ визир лӧсасъяс, пемыдӧсь, рубечасьӧмаӧсь. Мӧдӧдчисны лӧсасъяс визьӧдыс, водзын тыдовтчис неыджыд мыс йыв кодь, сэні, ӧткодь том пуяс пӧвстын, зымвидзис-сулаліс кыз кырся пӧрысь пожӧм, джынвыйӧ кымын ыджыд ноп кодь йӧг чурвидзис сылӧн, лунлабокыс чездысьӧма-чукталӧма чардбиӧн кучкылӧмысь, но зэв пашкыр юра пӧрысь пожӧм зумыда на сулаліс муысь дзикӧдз нин мыччысьӧм кыз вужъяс вылас, и сы гӧгӧр вӧлі вольсыштчӧма лыдтӧм-тшӧттӧм коль, да тшӧтш и салдатъяс моз сулалісны уна лыда понӧльяс.

— Вай лолыштам тані, Ванюк, — кыдзкӧ быттьӧ вежсьыштӧм гӧлӧсӧн шуис дедушыс, сэсся и сувтӧдіс пищальсӧ пожӧмыс дінӧ, сьӧкыдпырысь лэдзис нопсӧ. Внукыс сы бӧрся тшӧтш прӧстмӧдчис.

— Ванюк, видзӧдлы, мый татчӧ гижӧма.

Ыджыд пожӧмын вӧлі гӧгрӧс доръясӧн рубечасьӧм паськыд лӧсас, кӧні бура тӧдчис лэчыд пуртӧн вундалӧм-перйӧм гижӧд: «ТВИ 1938». Вылісяньыс гижӧдыс вӧлі кыза мавтыштчӧма вижоват югыд сирӧн да тыдаліс быттьӧ кыз стеклӧ пыр.

Дедушыслӧн нормыштӧм чужӧм серти, сы серти, кыдзи сійӧ чӧла дзӧръяліс-корсис тайӧ местасӧ, Ваньӧ гӧгӧрвоис, мыйся тайӧ гижӧд. ТВИ — Турышев Виль Иванович, дедушыслӧн медыджыд пиыс, а сылӧн, Ваньӧлӧн, дядь. Сійӧ усьлӧма война вылын 1941-ӧд воын, Москва дорын, дас кӧкъямыс арӧсӧн, сійӧ вӧлӧма военнӧй училищеса курсантӧн. Москвасӧ вир кисьтана косьын дорйигӧн сы кодь курсантыс сэки уна водӧма.

Ваньӧ тӧдӧ: дедушыслы тайӧ Виль дядьыс торйӧн нин жаль, куимнан пи пытшсьыс сійӧс медъёна радейтлӧма. Сэтшӧм тӧлка вӧлӧма, бура велӧдчылӧма да ас мозыс жӧ, дедушыс моз, радейтлӧма вӧр и ва. Ваньӧлӧн жӧ батьыс да Паша дядьыс вӧрад оз ёнасӧ петавлыны.

Дедушыс вӧлі коддзыштас праздникъяс дырйи, ӧшӧдас дзор юрсӧ кыкнан ки вылас и дыр чӧв олӧ тадзи. Сэсся мурчнитас пиньяснас, ымӧстас, лётнитас-шеныштас чукля сойнас да и ырӧба горӧдас: «Ок, Вильыд кӧ эськӧ вӧлі!!!» Пондасны бурӧдны сійӧс, быд ногыс небзьӧдны, а сійӧ быттьӧ измылӧ, палявтӧдзыс оз вермы бӧрсӧ небзьыны.

— Дедуш, тайӧ Виль дядьыд пасйысьліс? Да? — юасьӧ Ваньӧ, ачыс, думсьыс, йиджтӧ шуӧмас сьӧлӧмыслысь став бурлунсӧ, а тшӧтш быттьӧ и кӧсйӧ такӧдыштны шогӧ усьӧм мортӧс: мый пӧ сэсся вӧчан, дедуш, сідзи нин лоис да, ёнасӧ пӧ эн нин шогав...

— Сылӧн пасыс... — лӧня шуис старик гӧрба чигаркасӧ гаровтігмоз. — Сія арнас мийӧ волім жӧ сыкӧд татчӧ... Тэ кодь кымын жӧ вӧлі Вильыс сэки... Быдтор юасьӧ жӧ вӧлі тэ моз: кыдзи да мыйла?.. Унджык жӧ век кӧсйис тӧдны зонкаыд... Тадзи жӧ пукалім тані... Колодаыс толькӧ эз на вӧв нитшкасьӧма ӧнія моз, во-мӧд сайын на вӧлі пуыс пӧрлӧма... Ме гартышті чигарка, а сія босьтіс чер да пондіс лӧсасьны... А ме ещӧ видча на вӧлі: дугды, мися, пусӧ тшыкӧдны! А сія оз кывзысь, сералӧ — немтор пӧ оз ло та ыджда пожӧмыдлы, оз тшык...

— Дедуш, меным тшӧтш окота пасйысьны... Виль дядькӧд орччӧн, — сьӧлӧмсяньыс корӧ Ваньӧ.

— Окота кӧ, и пасйысь... — коркӧя моз оз нин паныд мун Салдат Иван.

Старик горша ньылшалӧ махорка тшын, видзӧдӧ внукыслӧн зільӧм вылӧ, кыдзи сійӧ лэчыд пуртӧн, вынысь личкалыштӧмӧн, еджыд лӧсасын вундалӧ шыпасъяс, — видзӧдӧ да куритчӧ Салдат Иван, и син водзсьыс быттьӧ саявлӧ ӧніяыс... Сійӧ быттьӧ аддзӧ асьсӧ томӧн на, нелямын арӧсыс на абу сылы... Вына сійӧ и, позьӧ шуны, шуда... Олӧм и керка ас киясӧн лӧсьӧдӧма, куим пи быдмӧны... Пияныслӧн бур олӧм вӧсна воюйтіс и уна уджаліс Салдат Иван, би пырыс и ва пырыс муніс, мед... Мед сӧмын найӧ бура оласны, велӧдчасны да паськыд туй вылӧ петасны... Торйӧн нин надейтчӧ Салдат Иван ыджыд пиыс вылӧ... Эстшӧм вежӧра морт быдмӧ, век отличник... И вӧрын ветлӧдлыны кужӧ, оз пов ни... Татшӧмыд ылӧдз мунас...

А со тай — муніс... Пеж Гитлер нырыштіс быдмигкостіыс, олӧмсьыс медся ыджыд надеясӧ орӧдіс Салдат Иванлысь. Ачыс сійӧ бара на ловйӧн колис, коймӧд война вылысь ловйӧн петіс, а лючки бордъясьтӧм на зонкаыс пуктіс тӧлка юрсӧ. Окма жӧ эськӧ да!.. Дерт, шуам, нӧшта на кык пи олӧны, ӧтисяньыс со внук да внучка быдмӧны, но, веськыда кӧ нин шуны, тайӧ пияныс дінӧ озджык сьӧлӧмыс шонав Иванлӧн. Эськӧ и киподтуяӧсь сідзсӧ кыкнанныс — ӧтиыс слесар, мӧдыс тракторист, но вежӧрнаныс дыгыдджыкӧсь олӧм дінас, быдтор йылысь ыджыда мӧвпалӧм пыдди вина вылӧджык сетчӧны... Сылӧн, Салдатлӧн, воюйтігкості лёкатӧ оліг-быдмигӧн омӧля велӧдчӧмаӧсь, ыджыд пиыслысь моз велӧдчӧмыс абу ӧзтӧма налӧн сьӧлӧмъясын югыд бисӧ. Тышкӧ-мышкӧ, сьӧдас, и олӧны сэсся. Весиг вӧр-ва дінӧ лючкисӧ некоднанныс эз велавны...

Дашкӧ нӧ, тайӧ зонкаыс, внукыс, коді мыйлакӧ сэтшӧма мунӧ оз батьыс вылӧ, а Виль дядьыс вылӧ, ныр-вомнас и вежӧр-сямнас, — дашкӧ нӧ, тайӧ могмӧдас пӧрысь салдатлысь надеяяссӧ?.. Мед жӧ нин!.. Но тайӧс сійӧ, Салдат Иван, оз нин аддзыв. Оз... Колис пӧраыс!.. Таво со лысьтіс на петны Тян ягъясӧдз — сэтшӧм окота вӧлі петкӧдлыны зонкаыслы татчӧс гажа да муса вӧр-васӧ, велӧдыштны сійӧс, быдтор йывсьыс висьтавлыны... А водзӧсӧ сэсся, буракӧ, тупкысяс нин сылы та ылна туйыд. Лёк поводдя дырйи став ранаыс пондіс вӧвлытӧма чунгыны-ёнтыны. Да и кок сӧныс личавны пондіс, уна-ӧ на со муныштісны, а лолыс нин эз кутлы шедны. Сэсся: бӧръя каднас зэв нин частӧ пондіс аддзывны вӧтӧн важӧн кувсьӧм йӧзӧс. Буракӧ, мӧдар югыдас найӧлӧн ёна нин бырӧма гажыс сыысь, Салдат Иванысь.

Стариклысь оръясьлытӧм думъяссӧ орӧдіс Татілоклӧн увтчӧм. Понлӧн гӧлӧсыс вӧлі кыз, но абу кос, а гора, ыджыд. Асъя лӧнь вӧрын гора сӧстӧм шыяс ӧтлаасисны ӧта-мӧдныскӧд да регыдӧн пондіс кывны ӧтпомся «уа-уа-уа...».

Тайӧ кыпыд горсьыс Ваньӧлӧн пырысь-пыр жӧ пӧся ыткӧбтіс вирыс, сійӧ дугдіс вӧласьӧмысь, югъялысь синъясӧн видзӧдліс пон увтчӧм шылань юрсӧ пӧлыньтыштӧм дедыс вылӧ.

— Ыджыд сьӧд чукарӧс увтӧ, — падъявтӧг шуис дедушыс, быттьӧ татісянь тыдаліс сылы пӧткаыс.

А Ваньӧлӧн югзьысь синъясыс корӧны: вай пӧ ме ветла!.. Дедушыс, дерт, казявтӧг оз ов, мый вӧчсьӧ зонкалӧн лов вылын.

— Вай инӧ ветлы, дона пи, а то дӧбелькиӧдз скӧрмас миян вылӧ Татілокыд. Сӧмын гырысьджык дрӧбъя патрон сюй...

Ваньӧ ва петтӧдзыс чабыртіс ассьыс «ижевкасӧ» да йӧжгыльтчыштӧмӧн, кӧть эськӧ увтчанінӧдзыс вӧлі, буракӧ, верст кымын, тэрыба мӧдӧдчис Татілоклӧн гӧлӧс вылӧ.

Зонкалӧн пӧсь вирӧн ломзьӧ чужӧмыс и быдлаті, ӧзйӧны синъясыс, сійӧ сӧмын ылӧсас видзӧдлывлӧ кок улас, мед сӧмын казявны гырысьджык колодаяс да чеччыштны на вомӧн тэрыб кӧр моз. А чунӧк вӧрсӧ косялӧ: «Уав-уав-уав!» И водзӧ на пӧсьӧдӧ и бордйӧдӧ Ваньӧӧс тайӧ горыс. Котӧрӧн сорӧн лэбӧ сійӧ, оз и казявлы, кыдзи пельпомнас дітш зурасяс кутшӧмкӧ пуӧ, кыдзи кокора вомӧн чеччовтігӧн кокыс муртса оз сибды... Тӧрыт сійӧ уськӧдіс йӧйоват на том пиӧс... А талун, гашкӧ, став яг пасьталасьыс медыджыд чукчисӧ лыяс. Ӧд со кыдзи косялӧ-увтӧ Татілокыс, абу йӧй сійӧ, тавося пи вылад оз сет татшӧм гӧлӧстӧ...

Татілок увтчис ылынкодь яг дорӧссянь, небыд нитшка шыльыд йигырын, кӧні шочиника сулалісны неджуджыд нюр пожӧмъяс. Ваньӧ ылісянь казяліс чукчисӧ: сійӧ пукаліс ӧти татшӧм пожӧмлӧн туган йылын да ӧтарӧ-мӧдарӧ гоньйӧдліс кыз голя вылас пукалысь крукыля ныра да тошка юрсӧ. Сійӧс казялӧм бӧрын зонка сідзи и кынмыліс кок йылас — сы ыджда да сэтшӧм мича вӧлі чукчиыс. Торйӧн нин шемӧсмӧданаӧн сійӧ кажитчис асъя шондіӧн югдӧдӧм лӧз енэж весьтын. Эстшӧм сьӧд! И эстшӧм ловъя! И, дерт, сьӧкыдсьыс-сьӧкыд! — ӧд со пожӧм туганыс сідзи и нюклясьӧ сы улын. «Да ӧд тайӧ, буракӧ, и збыльысь став дозмӧръяс вылас медыджыд генералыс!»

Татілок ылісянь жӧ казяліс Ваньӧӧс да водзӧ на долыдмис, пондіс камгыны-увтны нӧшта на азымджыка. Но гӧгӧр видзӧдлӧм бӧрын Ваньӧлӧн и ыркмуніс сьӧлӧмыс, сы вӧсна мый таладорсяньыс гусьӧникӧн матыстчыны лоӧ зэв сьӧкыд — пожӧмъясыс быдмисны зэв шоча, пашкыр понӧльыс пӧшти эз вӧв. И гӧгӧр сідзи, сӧмын тай нюрладорсяньыс сукджык визьӧб тыдаліс. Гашкӧ, кытшовтны да сэтысянь бурджыка сибӧдчыны? Но тадзинад зэ-эв ыджыд кытшов ковмас вӧчны, гӧгӧр со куш да. Виччысяс-ӧ чукчиыс сы дырасӧ? Гашкӧ, дышӧдас сылы кывзыны Татілокӧс да лэбзяс. А гашкӧ, и татшӧм мудер «генералыд» тӧдӧ нин, мый вермас лоны пон увтӧмсьыд?..

Ваньӧ октіс куроксӧ да шочиник пожӧмъяс сайӧ саймовтчалӧмӧн ньӧжйӧникӧн мӧдӧдчис веськыда. А йигыр пожӧмъясыд вӧсньыдӧсь, тушаясныс налӧн шыльыдӧсь, увтӧмӧсь, некыдз оз кӧсйыны дзебны том вӧралысьӧс. Ваньӧ и топӧдчӧ, мед пельпомъясыс векньыдджыкӧсь лоины, и тіралыштысь коксӧ пуктӧ небыд нитш вылӧ шыр кыйысь кань моз кокниа, и лов шысӧ кутӧ... «Со эсійӧ пожӧм дінӧдзыс локта и лыя...» — сӧмын на удитӧ ачыс аслыс шуны тадзи, сэк жӧ, пон увтчӧм сор, кылӧ мӧд пӧлӧс шы: чукчиыс повзьӧмӧн третшкӧбтӧ. «Казяліс!» — лёк дойӧн чунгӧ Ваньӧлы сьӧлӧмӧдзыс... Мӧдысь кылӧ третшкӧбтӧм... Сэсся и шпачнитчӧны вына бордъяс. Ваньӧ весиг оз гӧгӧрво пищальсӧ лэптыны, видзӧдӧ — пуыслӧн куш туганыс нин сӧмын нюклясьӧ, а сэні сӧмын на пукалысьыс пуля моз лэбӧ нюр горувлань.

Татілок пырысь-пыр жӧ чепӧсйис вӧтчыны, а Ваньӧ сулалӧ шемӧс, видзӧдӧ лэбысь бӧрся, син ортӧдзыс видзӧдӧ, оз-ӧ бӧр пуксьы кытчӧкӧ матӧ. Но кытчӧдз тыдаліс, эз пуксьы, татшӧм вына бордаыд чӧрт потшӧс сайӧдзыс вермас лэбны. Татілокӧс сӧмын мудзтӧдас...

Сьӧласьӧ Ваньӧ, видӧ асьсӧ медмисьтӧм кывъяснас. Ӧні сылы кажитчӧ, мый сӧмын йӧй вермис тадзи веськыдасӧ сибӧдчыны. Сӧмын йӧй! Кор позис кытшовтны сук визьӧбӧдыс... И муртса оз бӧрд Ваньӧ. Этатшӧм чукчиӧс лэдзны!.. Сэсся, гашкӧ, сылы нэм чӧжыс нин оз паныдасьлы татшӧмыс... Да, гашкӧ и, вӧр пасьталаас абу сэсся мӧд татшӧмыс!.. И мый думайтӧ ӧні сы йылысь дедушыс? Ӧд со пон дугдіс увтчыны, а лыйӧм шы эз кыв.

«Да кытчӧ нӧ ме век тэрмася! — некыдз эз вермы лӧньны том вӧралысь. — Кымынысь нин дедуш ӧлӧдліс таысь... Некор, буракӧ, ме ог велав сы моз...»

Татілок эз во бӧрсӧ ни эз увтчы, и Ваньӧ веськӧдчис дедушланьыс. Яндзим эськӧ, да мый вӧчан. Ӧні кӧть нин сылы колӧ аслыс аддзыны шойччанінсӧ. Ӧнтай, татчӧ котӧртігӧн, шондіыс шуйга пель бокӧ вӧлі инмӧ, ӧні либӧ колӧ инмыны веськыдас. Сэк кості эз на жӧ ӧд ёна вешйы шондіыс... А паськыд да шыльыд ягыс быдлаті ӧткодь, а ӧнтай сійӧ, ыззьӧмвывсьыд да тэрмасигад, эз путьмы весиг казявны тӧдчанаджык пасъяссӧ. Гашкӧ, горӧдны дедушыслы, да сылӧн гӧлӧс вылӧ надейнӧяджык мунны? Но сылы быттьӧ и абу лӧсьыд горзынысӧ. Абу ӧд сэтшӧм ылын. Да и кутшӧм нӧ сійӧ вӧралысь, шондіа лунӧ кӧ вошӧмысь полӧ! Тэрыба восьлалӧ Ваньӧ, шонді вылӧ чатӧртчылӧ, лэчмӧм синъяснас ягсьыс кӧть кутшӧмкӧ тӧдса пас корсьӧ. «А ылалан кӧ татчӧ? Ӧтнад кӧ колян та ылна вӧрас?» — быттьӧ ньӧръялӧ Ваньӧӧс ковтӧм мӧвп, ӧдва и такӧдӧ сійӧ асьсӧ, пищаль кӧвсӧ чорыда кутӧмӧн водзӧ тэрыба восьлалӧ.

Регыд сэсся неылын, сё кымын воськов сайын, кыліс пуӧ клёнӧбтӧм, и гора йӧлӧга разаліс яг пасьтала. Ваньӧ сьӧлӧм личавмӧныс ышловзис да воськовсӧ надзмӧдӧмӧн мӧдӧдчис дедушыслань. Матыстчигас нин кыськӧ друг вирдыштіс ылӧг дум: «Гашкӧ, висьтавны, мый ур вӧлі, гӧрд уртӧ ӧд он лый...»

Дедушыс сулалӧ ыджыд пожӧм дінын, киас чера, да чатӧртчӧмӧн видзӧдӧ вывлань. Кор казяліс внуксӧ, шуис:

— Шы сертиыс тай пуыс абу жӧ нин здоров, кӧть эськӧ и, видзӧдныссӧ, ён на. Тшаксялӧма жӧ нин...

Ваньӧ, дерт, гӧгӧрвотӧг оз ов, мыйла друг дедушыслы ковмӧма тышкавны пожӧмсӧ, сылӧн шоналӧ сьӧлӧмыс, и ньӧти оз ло окота ылӧдчынысӧ.

— Дедуш, а дозмӧрыд лэбзис... — синъяссӧ дзебигтыр шуӧ том вӧралысь.

— Лэбзис тай, сё морӧыд...

— Ок ыджыд и вӧлі! — Ваньӧлы син водзас бара на сувтӧ туган йылын пукалысь чукчиыс, да сьӧлӧмыс выльысь нюкыртчылӧ. — Миян сьӧд мегӧыд кодь кымын! Тошка быдӧн.

— Сы вӧсна и мудер. Тошкаясыд тай найӧяс быдӧн мудерӧсь, морт кӧть чукар, — нюмъялӧ дедушыс. — Мӧдысь тэ, дона пи, татшӧм тошкаыс дінӧ гусьӧнджык сибӧдчы, мед шы оз кывлы тэнсьыд ни оз казяв... — Сёрнитӧ тадзи старик, а ас кежас мӧвпалӧ, мый, пӧжалуй, бур, пышйис кӧ татшӧм чукчиыс — зонкаыслы водзӧ кежлӧ вунӧдлытӧм урок лоӧ.

Воис Татілок — кузь кывсӧ нюжӧдӧма, пошиктӧ, сьӧд гӧныс дзикӧдз кӧтасьӧма. Сійӧ некод вылӧ оз видзӧд, буракӧ, скӧралӧ. Кужис кӧ эськӧ, гашкӧ, ёна и пинясис. Ваньӧлы яндзим Татілокысь, и мед кӧть мыйтакӧ бурӧдыштны сійӧс, гоз-мӧдысь шылькнитіс мыш вылӧдыс.

— Эн лӧгав, пӧльӧ, — шуис дедушыс Татілоклы, — ме видзӧда да, дозмӧрыд и быдторыс на тэныд сюрас увтны татӧні. Паськыд ягъясад олӧ на.

А шонді вылынкодь нин вашъялӧ, сійӧ удитіс нин косьтыны пув коръяс вылысь асъя руӧн усьлӧм лысва. Вӧрыс эзджык ло сэтшӧм гора, кыськӧ садьмӧм тӧвру пондіс шувгыштны сись кодь пожӧмъяслӧн вылын туганъясын. Водзӧ вӧрзисны деда-внука рытыв-лунлань, бӧр кежисны визирлӧн важ лӧсасъясысь, дедушыс водзын мунӧ, некутшӧм туй ни пас сылы оз ков, мунӧ и мунӧ ӧткодь бур воськолӧн, весиг оз и бергӧдчыв, веськыд кинас кутчысьӧма пельпом вомӧныс ӧшӧдӧм пищаль лӧжаӧ, мышкас ноп, юрас турунвиж рӧма важиник картуз, кодӧс ачыс жӧ и вурліс, кокас ас кинас жӧ вӧчлӧм небыдик кӧті, — восьлалӧ и восьлалӧ ӧткодь ӧдӧн Салдат Иван код тӧдас кӧні чукльӧдлысь Тян-юлань. Ваньӧ, аслас пищаля да нопъя, вӧтчӧ сы бӧрся, но сійӧ абу на велалӧма татшӧм ӧтмозасӧ восьлавны и корсюрӧясӧ кольччыштлӧ, торйӧн нин кор копыртчывлӧ пув розъяс дінӧ, мед веськӧдны пӧсялӧмысла ёна косьмысь горшсӧ, но сэки ковмылӧ котӧртыштны дедушсӧ вӧтӧдӧм могысь, и Ваньӧ сэсся регыд, велӧдтӧг, гӧгӧрвоӧ: мед содтӧд не мудзны, колӧ дедушыс моз жӧ ӧтмоза восьлавны, а не ырсъявны йӧй кычан моз...

Яг вуджӧм бӧрын, небыд нитшка-муа лайковын, казялісны йӧра кок туйяс, вожа гыжа печатъяс тӧдчымӧн трӧпитӧмаӧсь таті.

— Тайӧяс Тян-юӧ нин лэччывлӧны купайтчыны, — талялӧма вылӧ довкнитӧмӧн шуис дедушыс. — Мийӧ регыд воам жӧ.

— Век ӧти туйӧд жӧ али мый найӧ ветлӧны? — юасьӧ Ваньӧ.

— А быд семья, буракӧ, асласджык ордымъясӧд и гежмалӧ, сылы кажитчысьджык йирсянінъясӧд да юанінъясӧд. Видзӧд, кок туйясыс гырысьджыкӧсь и посньыдджыкӧсь.

Регыд сэсся водзын мунысь дедушыс юрнас муртса эз пыр козъяс улӧ октӧм петляӧ. Сувтіс, кутчысис цинк пратяс. Цинкыс вӧлі выль на, сімтӧм, нюдз и зэлыд, пыш сунисысь путшкӧма кодь.

— Но, сё морӧ, кодкӧ тай бура татӧні кыйсьӧ... — довкнитіс юрнас Салдат Иван.

— Дедуш, гашкӧ, эсійӧ керкаад узьысьыс жӧ да? — висьталӧ мӧвпсӧ петляӧн шызьӧдӧм Ваньӧ. Тӧрытъя повзьылӧмыс выльысь шымыртӧ зонкаӧс: выль керка, а со тані выль цинк...

— Сія кӧ, паськыда вӧралӧ... — дедушыс дыр падъявтӧг разьӧ петлясӧ. — Хы, кодарсянь нӧ татшӧмыс ветлӧдлӧ?..

Йӧра кок туйӧд котӧрӧн локтӧ Татілок, сутш кежлӧ сувтовкерлӧ кӧзяинъясыс дорӧ да водзӧ уна уськӧдчӧ.

— Эн мун! — горзӧ дедушыс понлы, но мӧдыс быттьӧ оз и кывлы. — Ковтӧгыс мудзтӧдан асьтӧ, пӧрысь выжыв! — сэсся и нюммунӧмӧн содтӧ Татілокӧс дорйыштӧм могысь: — Сылӧн, ме мознам, ёна нин гажыс бырӧма вӧрсьыд...

— Дедуш, а тадзисӧ ӧд, петлянад, оз позь кыйсьынысӧ? — оз вермы лӧньны Ваньӧ.

— Оз эськӧ да...

— Кӧнкӧ, петляад шедас да, ёна и вийсьӧ да мучитчӧ, коньӧр...

— Кыдзи нӧ оз, дона пи. Торйӧн нин татшӧм жарнад... Мездысьны окота, и цинкыс орӧдӧ-джагӧдӧ... Суткиясӧн вермас вийсьыны... Но ладнӧ, пеклясӧ сьӧрысь босьтам... Кок туйӧдыс кӧ лэччыны, колӧкӧ, эшшӧ на сюрасны татшӧмъясыс. Но вай мийӧ мӧдысь кежлӧ тайӧ деласӧ кольлам. Миянлы ӧні колӧ веськыда лэччыны Тян керка дорӧ, видзӧдлыны, сулалӧ оз нин сія, и эм на кӧ, сэні олыштӧм кежлӧ лӧсьӧдчыны. — Мӧвпалана видзӧдліс веськыдвыв кежысь йӧра кок туйяслань да бара на шуис: — А збыльысь вед, кодарладорсянь нӧ эськӧ татшӧм кыйсьысьыс ветлӧдлӧ?

Ваньӧ восьлалӧ дедушыс бӧрся Тян-юлань, а шызьӧм вежӧрыс сылӧн быдтор йывсьыс мӧвпалӧ. Мыйла эськӧ и йӧраясыслы ӧти туйӧдыс ветлӧдлыны!.. Дерт, найӧ, прӧстӧдушаяс, оз думайтны, мый морт быд ногӧн мудерджык наысь. Мый сылӧн быдсяма кыян-вианыс эм. Мый сійӧ, ачыс, узьӧ кӧнкӧ шоныд керкаын да небыд вольпасьын, дукыс сылӧн оз нин кыв тані, но сы киясӧн октӧм цинк виччысьӧ джагӧдны вына пемӧсӧс...


Вежа пӧтка — тури


Кор петісны керкадорса кушинӧ, Ваньӧ медводз горӧдіс:

— Сус пуяс!

Да, кыркӧтш дзиб йылын моз, код горулын сяльӧдчис-варовитіс дыр нин виччысяна Тян-ю, сулалісны пашкыр сус пуяс, быдса куим пу. Куимнанныс вӧліны повзьӧдчана гырысьӧсь, ыджыд турун зорӧдъяс кодь топыдӧсь, дыртӧ быдмигӧн жмитчӧмаӧсь ӧта-мӧдныс дінӧ.

Ваньӧ чатрасигтыр матыстчис сус пуяс дінӧ... гӧгӧрвотӧм ловъя ловъяс дінӧ моз. Ӧд сиктысь ни матігӧгӧр вӧрысь эз на аддзыв татшӧм дивӧяссӧ... Сӧмын телевизорын корсюрӧ петкӧдлӧны. Сибирын пӧ быдмӧны. Печора йылын пӧ эмӧсь жӧ и. Но тані, миян вӧръясын, некӧн абуӧсь... Кыдзи нӧ веськалӧмаӧсь найӧ гажа нӧрысас? Кодкӧ буди вайӧма жӧ-а?

Видзӧдӧ пожӧм дінӧ велалӧм Ваньӧ сус пуяс вылӧ, и весиг не збылься кодьӧн кажитчӧны сылы найӧ — лыскыс кузь да кызвеж, кок улын гылалӧм-чошкысьӧм важ кольясыс кулак гырсяӧсь.

А со и вӧр керка куткырвидзӧ, нитшсялӧм кыз керъясысь, пӧрысьысла дзикӧдз нин вӧйӧма муас, паськыд плакаа вевтсӧ, тӧдчӧ, бӧрынджык нин вежлӧмаӧсь. Неуна бокынджык, буракӧ, вежлӧм жӧ нин нёль кок йылын, важ тшамъя сулалӧ, коми вӧралысьлӧн жытникыс, сёян-юан и прӧмыс видзаніныс...

А кутшӧм гажа нӧрысыс тані! Визув ю мыйкӧ висьталӧ и висьталӧ Ваньӧлы, тыдалӧ, важӧн нин виччысьӧма сійӧс; пырысь-пыр жӧ гӧгӧрвоан — Тян-юыс тэрыбджык Льӧм-ю дорысь, паськыдджык и, джуджыдджык берегъяса, дзоньнас сылӧн ковтысыс отаджык, югыдджык, ылӧдз-ылӧдз тыдалӧ мылькъясӧн да лайковъясӧн гыалысь вӧр-ваыс, и ставыс тайӧ сэтшӧма кыпӧдӧ ловтӧ — сэтшӧма кыпӧдӧ! — мый кӧть ӧвтышт кияснад да и лэбовт став тайӧ мичлуныс да гажыс весьтӧ.

— Дедуш, тайӧ и эм тэнад керкаыд? Ёна тай гажаин бӧрйылӧмыд? — юасьӧ нимкодьмӧм сьӧлӧма зонка.

— Меӧдз нин бӧрйылӧмаӧсь таті, Ванюк... Ёна-а водзджык меӧдз... — Салдат Иванлы нимкодь жӧ дона внукыслӧн кыпыдмӧмысь, а нӧшта содтӧд нимкодь сылы сыысь, мый со бара на аддзӧ челядь дырсяньыс мусмылӧм гажа ягъяс да ю, со этайӧ сус пуяссӧ...

Старик сувтовкерліс нэмӧвӧйся бипур места дінӧ. Кык сюръяӧ тасалӧм потш вылын ӧшалӧны шомзьӧм-сьӧдасьӧм увъя-чукля мӧтыръяс. На улын пурсвидзыштӧ неважӧнся на пӧим.

— Кодкӧ тай пусьӧма тані... — шуис ас кежас мыйкӧ мӧвпалігтыр.

— Гашкӧ, петля окталысьыд, дедуш? — пырысь-пыр жӧ быттьӧ чуткисны Ваньӧлы.

— Ог тӧд... — старик гыжйыштіс уссӧ. — Ог тӧд, пиӧ... Но кодкӧ ӧти морт кӧ татшӧм паськыда кыйсьӧ, — сюсь морт сія... Татчӧс вӧр-васӧ бура тӧдысь морт...

— А, гашкӧ и, туристъяс, дедуш? Чери кыйисны да юква пуисны. Туристъясыд ӧд ӧні быдлаӧ сибалӧны.

— Ог тӧд... Абу быттьӧ туристъяслӧн кодь этшыс да... Туристыд вед консер банкатӧ восьтас да сэтчӧ и чапкас. Вина сулея ли... Но да ладнӧ... Мый нӧ мийӧ немтор абусӧ пондім гадайтны, вай пыралам керкаас...

Кор матыстчисны керка дорӧ, старик тӧдчымӧнъя копыртчыштліс да шыасис сы дінӧ, морт дінӧ моз:

— Чомушко-батюшко, лэдзлы бара миянӧс ас ордад олыштны... И тэ эн дӧзмы Тянушко-дедушко...

— Дедушко?.. Юсӧ али мый тэ нимтан дедушконас? — Ваньӧлы сьӧлӧмӧдзыс йиджис дедушыслӧн татшӧм вежавидзана шыӧдчӧмыс.

— Мыйла нӧ юсӧ?.. Тані, дона пи, мӧд Тян на эм... Ловъя Тян овлӧма-вывлӧма...

— Ловъя Тян?! — зонкалӧн гӧгрӧсмӧны синъясыс, сійӧ весиг дзӧркнитлӧ ӧтарӧ-мӧдарӧ, дерт, некодӧс оз казяв, но лолыс топавлӧ-ыркмунлӧ...

Мыйкӧ тай сымда гӧгӧрвотӧмыс пондіс лоны!

Восьтісны лӧсйӧм кыз пӧвъясысь ӧдзӧс, кодӧс топыда вурыштлӧмаӧсь зэлыд тасъясӧн, пырисны колаӧ. Неыджыд ӧшинь, стеклӧа и быдтор, югдӧдыштӧ пытшкӧссӧ. Стен пӧлӧныс — кыз плакаысь лабичьяс. Юр весьтсьыс Ваньӧ виччысьтӧг казяліс уна вожа сюр.

— Дедуш, видзӧд, йӧра сюр!

— Сія и эм, пиук, тӧдін. Сӧмын ӧтар сюр пӧлыс. Сэтчӧ ми пондам ӧшлыны кӧлуйнымӧс.

Ваньӧ малыштіс сюрсӧ да шуис:

— Ёна нин тай шылялӧма.

— Уна вонад, дерт, — лабич вылӧ нопсӧ пуктігмоз шуис дедушыс. — Пӧшти керка пуктӧмсяньыс вӧдитчӧма сійӧн, ветымын сайӧ во...

— Да-а?..

— Сэки весигтӧ ӧшиньясын стеклӧыс на эз вӧв. Йӧра гадьяс вӧлі зэвтӧма стеклӧыс пыдди.

— Гадьяс? Стеклӧ пыдди? — оз гӧгӧрво Ваньӧ.

— Да, пиук... Водзті и сиктын гаддя ӧшиньясыд вӧліны, ме помнита на...

— А тыдалӧ ӧмӧй на пыр, дедуш?

— Ёнасӧ, дерт, оз, — шыньмунӧ мӧдыс, — но ывла югыдсӧ кутшӧмакӧ лэдзӧ, луннад век нин абу пемыд керка пытшкӧсад.

Олан-пывсян вежӧсын дзоньӧн на сулаліс сьӧд гор, ичӧтик ӧшинь дорын — бара жӧ лӧсйӧм кыз пӧвъясысь пызантор, бокын вӧлі тшӧтш гоз-мӧд морт вылӧ пӧлӧк...

— Но, сё морӧ, ставыс на тай дзонь, — долыдпырысь ышловзис дедушыс. — Татӧні мийӧ и олыштам, Ванюк. Шоныд татӧні, и абу дзескыд.

Пуксьыштісны пызан дорӧ деда-внука, старик перйис табак кӧшельсӧ да чӧла пондіс гартны чигарка. А Ваньӧ видзӧдалӧ пызан пӧв вылысь пуртӧн вӧлалӧм шыпасъяс. И бара на казяліс тӧдса пасъяс: «ТВИ». Но немтор нин эз шу, мед выльысь не дойдны дедушсӧ.

А мӧдыс чӧла куритчӧ, мыйкӧ ыджыда мӧвпалӧ, сійӧ, дерт, казявтӧг эз ов, мый ывла вылын пусьысьыс абу узьӧма керкаын. Табак тшынлӧн чорыд кӧрыс регыдӧн и вежис быттьӧ ломтлывтӧм керка пытшкӧслысь пӧдӧм дуксӧ. Сэсся дедушыс бергӧдчыштіс ен пельӧслань, сюся пондіс видзӧдны лӧсйӧм-саӧссьӧм стенӧ. И шуис:

— Тӧдчӧ на тай.

— Мый тӧдчӧ, дедуш? — пырысь-пыр жӧ ырсмуніс Ваньӧ, ӧд став гӧгӧрвотӧмторъяссьыс ӧні сылӧн лолыс зэвтӧм си кодьӧн лоӧма.

— Видзӧдлы ачыд, пиӧ.

Ваньӧ видзӧдліс и паськыд керъяс вылысь пыр жӧ казяліс кутшӧмкӧ лэбачӧс. Лэчыда вӧлалӧма стенас, кужысь киясӧн рисуйтӧма. Кузь голя вылын ёсь ныра неыджыд юр, швычӧк тушаыс помасьӧ пашкыр бӧжӧн, кузь кокъясыс быттьӧ водзӧ воськовтӧны, весигтӧ туша бердас топӧдӧм борд серсӧ тшӧтш тӧдчӧдӧма...

— Дедуш, кодкӧ тай туриӧс татчӧ рисуйтӧма!..

— Сідзи, сідзи, пиук, тури и эм, — лӧз тшын пырыс шуис старик.

— Виль дядьыд али мый рисуйтіс сійӧс? — висьталіс Ваньӧ ассьыс чайтӧмсӧ.

— Эз, мыйла нӧ сія, эз... Менам батьӧ на керкасӧ керигӧн велавліс тадзи...

— Тэнад батьыд?! — оз вермы кутны шензьӧмсӧ Ваньӧ.

— Да... Аслыс ен пыдди моз... Ачыс эськӧ сія и ёнатӧ эз эскывлы еныдлы, но вот тури-лэбачтӧ ёна пӧчитайтліс... Мед пӧ миянлы отсалӧ унджык прӧмыс кыйны. Мед пӧ видзӧ миянӧс висьмӧмысь да доймӧмысь...

— Мыйла нӧ буретш тури сылы ковмис?

— А мый, Ванюк, туриыд вед сія шань пӧтка. Мича пӧтка. Тулысын, кор туриясыд бӧр локтӧны миянӧ кузь гезйӧ нюжӧдчӧмӧн да кыпыда кривзӧны, лолыд сэтшӧма радлӧ. Кузь тӧв бӧрын ставыс ловзьӧ сэки, и быд морт сэтшӧм рад туриясыдлы. Син быртӧдзыд видзӧдан енвелтӧдыс найӧлӧн лэбзьӧм вылӧ... Абу вед весьшӧрӧ туриыд вежа пӧткаӧн вӧвлӧма важ комияслӧн. Некор абу кыйлывлӧмаӧсь сійӧс. Некор абу лыйлӧмаӧсь... — Дедушыс дзикӧдз шоналіс аслас висьталӧмысь, нӧшта на чӧскыдджыка нёньыштіс табак тшынсӧ да содтіс: — Сэсся, Ванюк, батьӧ меным висьтавліс: тайӧ керкаӧдзыс сулавлысь важ керкаас пӧ татшӧм жӧ тури вӧвлӧма...

— Тян-дедушкоыслӧн? — пырысь-пыр и ызмунӧ Ваньӧ.

— Сылӧн... — мӧвпалана нюммунӧ старик.

— Дедуш, тэ казьтылан-казьтылан Тян-дедушко йывсьыс, а немтор лючки он и висьтав, — дузгысьыштӧ Ваньӧ.

— Энлы на тэрмась, дона пи... Рытнас висьтала, сы йылысь абу дженьыд басниыс... А ӧні миянлы колӧ на лӧсьӧдчыштны вой кежлас — пестор заптыны да ва катлыны, вольпась вылӧ турун вундалыштны...

Дедушыс пӧрӧдіс пес вылӧ потш кызта косьмӧм пожӧм, а Ваньӧ сэк кості юдорса кыр лайковысь лэчыд пуртӧн вундаліс ас судтаыс быдмӧм турун. Ваньӧ весиг полігтырйи лэччис татшӧм сук турун пӧвстас муртса тӧдчыштысь-юковтыштысь ордымӧд, сы вӧсна мый сылы тӧд вылас усины бабушыслӧн кывъясыс: «Тян-ю дорад пӧ весиг змейяс олӧны, видзчысь пӧ наысь, — шуис бабушыс Ваньӧӧс татчӧ колльӧдігӧн. Но, кутшӧма кӧть эз видзӧд Ваньӧ, змей юръяс эз тыдавны, и сійӧ регыдӧн вундіс турунсӧ — эжӧр сора пырей — бур нӧб тыр, катӧдіс выліӧ да вольсаліс шонді водзӧ, мед рытӧдзыс шуралыштас.

— А ӧні сэсся вай мийӧ лэччылам да кыснанасьыштам, — шуис дедушыс заптысян уджъяссӧ эштӧдӧм бӧрын. — Рытъядорыс сирпиян татӧні бура босьтлӧны. — Ачыс керыштӧма нин кык кокньыдик швычӧк шатин, а дженьыдик кыснан кӧвтӧ дыр-ӧ домыштны шатин йылад, ичӧтик ю вылад кузь кӧвйыд оз и ков, сӧмын дзугсьыны кутас.

Дедушыс пырысь-пыр и нуӧдіс сылы тӧдса, берегӧ пырыштӧм гобльӧк дорӧ, кӧні быттьӧ напаръяясӧн розьйӧдлӧм пемыд ваыс кытшлаліс-бергаліс. Шуис лӧня:

— Ноко, Ванюк, вай тэ чапкыв, тэнад кырымыд, дашкӧ, шудаджык.

Ваньӧӧс вуграсьнытӧ оз нин ков велӧдны, вугырӧн и кыснанӧн быд пӧлӧс черитӧ не этша нин лэптавліс. Рытъя шонді водзын дзиркнитӧ ыргӧн патронысь дедушысӧн жӧ вӧчӧм бордъя кыснан, югыд кельчиӧн чулкнитӧ сійӧ Тян-ю ваӧ, мый вермӧ кияссӧ нюжӧдӧмӧн нуӧдӧ-кыскӧ Ваньӧ, оз сет кыснаныслы муӧдз вӧйны да сибдыны. Сэсся мӧдысь шыбитіс Ваньӧ, кӧть эськӧ и аслыс некутшӧма на оз эскыссьы, мый тані вермасны лоны кыснан кватлалысь сиръяс. Но коймӧдысьсӧ шыбитігӧн кыснаныс муртса удитіс шлёчкысьны ва вылӧ, кыдзи мыйкӧ ызмуніс сэні, сэсся и тракнитчис кӧвйыс, шатиныс муртса эз нетшыштсьы Ваньӧ киясысь.

— Кватитіс, дедуш! — мыйлакӧ горӧдсис Ваньӧлӧн, сьӧлӧмыс песовтчис морӧсас, пӧся ыткӧбтіс вирыс, но и кужӧ Ваньӧ, кыдз колӧ вӧчны: шатинсӧ асланьыс кыскӧ, сэсся и воӧдчис кӧвйӧдзыс да и пондіс вотйыны кыкнан кинас кӧвсӧ, а вына чериыс оз кӧсйы сибӧдчыны береглань, ӧтарӧ-мӧдарӧ шыбласьӧ-чепсасьӧ, но куим вугыра якӧрсьыд он мын, да кор ещӧ тэ сир горшлуннад сювйӧдзыд тшапнитін сійӧс.

Чер пу кузя сир лэптіс том кыйсьысьлӧн шуда киыс Тян-юысь!

А ставсӧ деда-внука шонді лэччандорӧдз кыйисны стариклы тӧдса гобльӧкъясысь кӧкъямыс сир. Абу ёна гырысьӧсь — килоа-килоӧн-джынйӧнаӧсь кымын, сӧмын медводдза сирыс Ваньӧлӧн тӧдчымӧн ёнджык; но ӧд татшӧм сирыд медчӧскыд на сёйнытӧ — небыд да еджыд яя, сідзи и лемасьӧ-сылӧ вомад. Юква пуисны да мудзӧмвывсьыс лов мунтӧдзыс сёйисны. А унджык черисӧ солыштісны сюмӧд чуманӧ да топыда вевттисны, мед гут оз веськав. Лун-мӧд мысти закуска лоӧ дась.

— Ок вед чериа Тян-юыд, Ванюк, — нимкодьпырысь сёрнитіс Салдат Иван сирпиянлысь гӧгрӧс тшытшъяссӧ кыза солалігмоз. — Сир да кельчи кындзи, кыз мык и ком бура олӧ, весиг сьӧмга катӧ кульмыны.

— Сьӧмга?..

— Катӧ... Аддзӧма тай, небось, визул да сӧстӧм ватӧ. Лӧсьыда и чеччалӧ лажмыд косьясӧдыс, аддзывлі ме.

Пӧт кынӧма старик дӧвӧльпырысь куритчӧ би дорын, оз на пырсьы сылы керкаӧ. Ваньӧлӧн, мед кӧть и мудзис сійӧ, абу на жӧ узян думыс. Чери кыйӧмысь и быдторсьыс ёна ыззьӧма сійӧ. И дедушыслысь юасянторйыс уна чукӧрмӧма сылӧн.

Ылі вӧр мылькъяс сайӧ лэччис шонді, бӧръя помыс сійӧ эз нин кут ёрны синтӧ, ыджыд гӧрд турипув кодьӧн лоис, и быттьӧ абу и зэв ылын сійӧ. А алӧймӧм енэжтас весьтас сэтшӧм ясыда тӧдчис мылькйӧсь-лайковӧсь вӧрыслӧн визьыс. Зэв югыдінӧ лэччис шондіыс, сідзкӧ, аски бара на лоӧ гажа лун... Сэсся и, шонді саялӧм бӧрын, сӧдз енэжын збоймисны кодзувъяс, кодкӧ быттьӧ ӧзталіс найӧс, пыр югыдджыка и югыдджыка пондісны читкырасьны найӧ. Тӧдчымӧн ыркнитіс ывлаыс. И би со лаймӧ-кусӧ вочасӧн...

— Пырам да водам сэсся, Ванюк, шоныдінас, — сувтігмозыс шуӧ дедушыс.

Кос пескӧн ломтылӧм изъя гор бура шонтӧма керка пытшкӧссӧ, сынӧдыс вежсьӧма, онялӧ быдсӧн, и чӧскыд турун кӧр гильӧдӧ ныртӧ.

Нюжӧдчисны деда-внука пӧлӧк вылӧ — небыд и шоныд, ок и лӧсьыд мудзӧм бӧрад!..

Ӧшинь вылын чӧла ломзьӧ сиська би, муртса югдӧдыштӧ сирзьӧм-саӧссьӧм стенъяс.

— Дедуш, вай висьталышт ӧні Тян-дедушко йывсьыд... — пырысь-пыр жӧ мӧдіс кӧйгыны Ваньӧ.

— Оз нӧ ӧмӧй онмыд лок?

— Оз... Менам всё равно мӧвпавсьӧ сы йылысь.

— Но инӧ кывзы...

И со мый висьталіс внукыслы Салдат Иван.


Тян


Вӧлӧма тайӧ зэв нин важӧн, кольӧм нэмын на. Сэки салдатын рекрутъяс служитӧмаӧсь кызь вит во. И со, ӧти коми сиктысь босьтасны служитны царлы том молодечӧс. А молодечыс сійӧ вӧлӧма ыджыд да ён, лӧз синма да веж юрсиа, йӧралӧн кодь тэрыб кока да сюсь вежӧра. Мунас пӧ вӧрӧ, мыйта колӧ прӧмыстӧ вайӧ — некодлы оз шед, а сылы пӧ быттьӧ асьныс вӧрсаясыс быдторсӧ лӧсьӧдлӧны, ныр улас вайӧдӧны. Сӧмын йыла шынад бытшкав, лэчыд кузь пуртнад корсь зверлысь сьӧлӧмсӧ. Но мортыс некор абу горшасьлывлӧма: мыйта колӧ пӧрысь мамсӧ да асьсӧ вердӧм вылӧ ваяс, а лишнӧйтӧ оз.

Ыджыд да бур сьӧлӧма вӧлӧма и. Керкатӧ пӧ тшупны отсалӧ мукӧдлы, батьтӧм челядьлы прӧмыстӧ тшӧтш юкыштӧ. А рытын петас мукӧд том йӧзкӧд улич вылӧ ворсны — гӧлӧсыс ылӧдз юралӧ, ышӧдӧ мукӧдӧс гажӧдчыны, шогсӧ пальӧдны. Сигудӧкыс сылӧн быттьӧ ловъя тэрыб киясас — сералӧ и бӧрдӧ, шудаӧн вӧчлӧ кывзысьясӧс и синвасӧ пычкывлӧ налысь.

Тайӧ зонсӧ пондас радейтны авъя ныв, Ӧрина нимыс вӧлӧма. Сійӧ вӧлӧм том кыдз пу кодь шыльыд да гӧгрӧс, сэтшӧм жӧ сӧстӧм, еджыд чужӧма, пӧлӧзнича дзоридз кодь лӧз синъяса, видз выв горадзуль кодь кыпыд да варов. Зонмыд радейтчас жӧ татшӧм ныв вылад. Сэсся и гӧтрасясны да ӧтвыв пондасны овны.

Но дыртӧ налы оз сюр ӧтлаын овны. Олӧмад тай, сё морӧ, век аддзысьӧ кутшӧмкӧ да кутшӧмкӧ лёк вын, коді, кыдзи вермӧ, торкасьӧ шудлы. Сійӧ жӧ сиктас олӧма поп, а сылӧн вӧлӧма пи, омӧлик да жебиник, да содтӧд вылӧ — вина гаг. Но попъясыд вед озыра овлісны, а сэки коді озыр, сійӧ и вына вӧліс... Попыд, коркӧ и казялас Ӧринатӧ, и думыштас: лоӧ пӧ тай тайӧ дзоридзсӧ гортӧ вайӧдны, пи вылӧ гӧтравны. Мед кӧть пӧ миянлысь жебмӧм, йывмӧм рӧднымӧс ловзьӧдыштас, бур внукъясӧс ваяс меным...

А кысь вайӧдан, кор сійӧ мӧдлаӧ нин лэдзӧма вужъяссӧ. И сэтшӧма вужъясьӧма, мый некыдзи он вермы нетшыштны, он кӧ орӧд. Мый керны? Поп ая-пиаыд шуасны изведитны Ӧриналысь югыд шондісӧ. Медаласны куим молодечӧс, кодъяс ёна завидьтылӧмаӧсь удал зонлы, да и арся пемыд войӧ кӧинъяс моз уськӧдчасны морт вылад. Но мӧдыс оз шӧйӧвош: кыкӧнӧс шамыртас ён кырымъяснас да кымӧс на кымӧс тангас. Коймӧдсӧ чужйӧмӧн удитас пӧрӧдны и. А сэсся и пидзӧснас морӧсас личкыштас. Та бӧрын ды-ыр вирӧн сьӧласьӧмаӧсь уськӧдчылысьясыс...

Немтор оз артмы поп ая-пиалӧн. Мича дзоридз век на нюмъялӧ мӧдлы, мӧд мортлысь мичмӧдӧ керкасӧ.

Сэки ӧбразинаясыд пондасны вынавны асланыс озырлунӧн. Кодӧс колӧ юкталас поп, кодлысь колӧ мавтыштас кисӧ. И удал зоныдлысь шырасны юрсӧ, рекрутӧн вӧчасны, кӧть эськӧ и пӧрысь мам сы киын вӧлӧма, да закон сертиыс эз эськӧ ков нуны сійӧс салдатас. Но законыд тай гӧль йӧзтӧ эз дорйывлы водзті. Кыдзи колӧ, сідзи и вежньӧдлісны сійӧс, законтӧ...

Нор синва пыдзыртчас удал зонлӧн синъясысь, сьӧлӧмсӧ быттьӧ ныж пуртӧн пондыласны вундыны, кор медбӧръяысь видзӧдлас аслас Ӧрина вылӧ. Но мый нӧ керан? Кыдзи кутан вермасьны царкӧд? Коді корӧ тэнӧ служитны сылы? Дорйыны вера да Отечество?.. Быть лоӧ мунны служитны кызь вит во.

Быдторсӧ аддзылас удал зонмыд кызь вит во чӧжнад. Не ӧти война вылын вӧвлас, и быдлаын тышкасяс пармаса ош моз. Вын да повтӧмлун вӧснаыс гоз-мӧдысь пондыласны сетны сылы унтер-офицерлысь чин, но сідзи ньӧтчыд оз и удитны сетнысӧ. Кузятӧ салдаталігӧн, быдсяма ӧбидасьыс, а тшӧтш горт вӧснаыс да Ӧрина понда гажтӧмтчӧмысь, этшыс сылӧн, карактерыс, крутмӧма. И кутшӧмкӧ йӧй офицер кӧ сы дырйи пондас ыкшасьны, кулаксӧ петкӧдлыны салдатъяслы, сійӧ оз вермы терпитнысӧ, мыйкӧ да мыйкӧ век нин шуӧ. А таысь бара и мыждӧны морттӧ. Таысь бойын нажӧвитӧм ордентӧ оз сетны да и гортад ветлыны оз лэдзны.

Кызь витӧд во служитігас томиник юнкер, кутшӧмкӧ граф пи, миян бравӧй салдатыдлы немтор абусьыс пель бокас вартас. Мӧдыд оз вермы терпитны да мый вермӧмсьыс воча косьыштас, да сэтшӧма, мый графыд сы бӧрын нэм кежлас йӧй нисьӧ прӧсуж лоӧма, мыйкӧ вывтіджык вӧрзьӧма пель вужас и юрас. Бравӧй салдаттӧ лыйлыны кӧсъясны — код вылӧ пӧ лэптін кырымтӧ, пеж рӧд! — но суд вылад веськалас кутшӧмкӧ тӧдса чин да дорйыштас: такӧд пӧ ми ӧтлаын нӧйтлім турокъясӧс, тайӧ пӧ ош моз тышкасис сэки, медводзын пӧ кавшасис крепосьт стена вылӧ... Кыдз нӧ позьӧ лыйлыны татшӧм мортӧс?

Лыйлыны оз лыйлыны бравӧй салдаттӧ, а чептӧн дорасны да вӧтласны Сибирӧ катаргаӧ, кызь вит во кежлӧ. Суддяыс шутлив морт вӧлӧма да шуас: мед пӧ либӧ ещӧ ӧти срок служитӧ.

Помтӧм Россиясӧ кузялаыс мурталас мортыд кандала кокъяснас. А век ловъя. Юрсиыс нин дзормас арын кыза пужъялӧм видз моз, ныр-вомыс чукырасяс чукин тшак моз, а сӧнъясас век на ыджыд вын кылӧ. Некыті на быттьӧ оз вись. Не кӧ лыддьыны сьӧлӧм шогсӧ.

Кымын ёна кутас пӧрысьмыны бравӧй салдат, кымын чожа пондас бырны сылӧн выныс, сымын ёна тайӧ шогыс пондас содны; а тайӧ шогыс, доймӧминӧ гырд моз, сукмис-чукӧрмис чужан мусьыс гажтӧмтчӧм вӧсна. Аслас горт йылысь, дона вӧр-ва йылысь казьтылігӧн сійӧ быд пӧрйӧ весиг пондыліс ымзыны, и дась вӧлі пазӧдны ставсӧ. Сэтшӧм нин окота вӧлі сылы кувтӧдзыс кӧть син пӧвнас видзӧдлыны чужан юыс вылӧ, парма ягъяс вылӧ да вӧтын кодь лоӧм Ӧрина вылас.

И коми салдат эз кув йӧз муын. Ӧти гожся рытӧ ю пӧлӧнӧ пуксьӧм ыджыд сиктлань восьлаліс-матыстчис кӧмтӧм кока пӧрысь морт. Лёкиник паськӧмыс сылӧн вӧлі ёна бусӧссьӧма, уналаті ротйысьӧма, тӧдчис, мый старикыс вуджӧма кузь туй. Сійӧ вӧлі ыджыд тушаа, но гӧрбыльтчӧма нин, паськыд дзор тошка да куш юра, зэв чукрасьӧм чужӧма. Не кӧ казявны сылысь лэчыд лӧз синъяссӧ, позис думыштны, мый тайӧ абу нин му вылын дыр олысь. Синъясас жӧ тӧдчис на кутшӧмкӧ вын, мый тайӧ мортсӧ эськӧ и олӧмыс ёна нин няръялӧма-песӧма, но дзикӧдзсӧ абу на вермӧма бонзьӧдны.

Медводз сиктысь сылы тыдовтчис вичко кӧлӧкӧльня. «Видзӧд, выльӧс кыпӧдӧмаӧсь!» — шензьӧмӧн думыштіс старик да кыліс, кыдзи пӧрысь сьӧлӧмыс ӧддзӧ морӧсас. Ад горш поп ая-пиа сылы тӧд вылас усины, и налӧн лёк гыж улӧ кольлӧм Ӧрина... Старик тэрыбмӧдіс воськовсӧ. Сэсся друг быттьӧ джӧмдіс, кунис синъяссӧ, быттьӧ найӧс друг ёрис малання би. Водзын жӧ нинӧм сэтшӧм-татшӧмыс эз вӧв. Вӧлі сӧмын ю, коді лӧсталіс лэччысь шонді югӧръяс улын, да рудӧдісны ю берег дорӧ позтысьӧм керкаяс, да вичкоыс тай со еджвидзис вӧр сора мыльк йылын.

Старик пуксис да дыр видзӧдіс сы водзын воссьысь серпас вылӧ. Но сэсся сійӧ эз понды вермыны видзӧднысӧ, сы вӧсна мый синъясыс тырины синваӧн, и кӧть кутшӧма найӧс эз чышкав, некыдз эз вермы косӧдны. Синва пырыс ставыс тыдаліс кык пӧвстаӧн.

Мыш вывсьыс нопторсӧ мынтӧдтӧг старик пласьт водіс кымыньӧн, сиктлань юрӧн да, паськӧдӧм чуньяснас мусӧ борышталіг, пондіс окавны васӧд ластасӧ. Сэсся и дзикӧдз лӧнис, оз и вӧрзьыв, быттьӧ куліс.

Но час джын мысти кымын сійӧ бӧр пондіс вӧрӧшитчыны. Чеччис, пыркӧдыштіс лапмӧм да ёгӧссьӧм морӧссӧ, пидзӧсъяссӧ, кузя ышловзис да мӧдӧдчис сиктлань.

Сиктас вӧлі ӧти улича, керкаяс сулалісны туй ӧтар-мӧдарын. Баксісны луд вылысь воысь мӧсъяс, бабаяс пинялісны челядьӧс, берег дорын гораа, барабанӧ моз, кыліс пипу пыжӧ тотшкӧдӧм.

Кутшӧм мусаӧсь вӧліны сылы тайӧ шыясыс, кодъяс йылысь сійӧ дзикӧдз нин вунӧдліс. Либӧ ру пиын моз помнитыштіс. Став тайӧ шыяссьыс и гӧгӧр аддзанасьыс сылӧн, винаысь моз, дурмыштіс юрыс, и бара пондісны кӧтасьны синъясыс.

Кӧні, нӧ сылӧн керкаыс? Тані тай нӧ, шор дорас, коркӧ сулавліс... Ӧні со эм жӧ кутшӧмкӧ, сӧмын тай вывті нин ропмунӧма, ӧшиньӧдзыс вӧйӧма муӧ, пӧлыньтчӧма, сарайыс со торъялӧма керка дінсьыс, эшмунӧма, ордлыясыс чашкалӧмны.

Паныдасьысьяс эз тӧдны старикӧс, ёнасӧ оз и шензьыны: буракӧ пӧ, корысь дядьӧ, эз вед этша корысьыд ветлӧдлыв сиктъясӧдыд.

Старик локтіс керка дінас, мӧдӧдчис кильчӧланьыс. А сэні, видзӧдӧ, дзор пӧч пукалӧ, чипанъясӧс нянь торпыригӧн вердӧ, меліа шуалӧ: «Сёйӧй, силюкъяс, сёйӧй...»

Гӧлӧсыс быттьӧ сылӧн, Ӧриналӧн. А ныр-вомыс? Тшӧка лыыс йыла, вом доръясыс вӧйӧмны, пиньтӧм вомас. Юрсиыс еджыд да шоч, пӧим рӧма. Тайӧ жӧ Ӧриналӧн бабыс — Ӧгра... Бравӧй салдат кӧсйис нин горӧдны: «Ӧгра баб, кӧні нӧ Ӧринаыд?!» — но, кыв йылыс шылькнитчис шочмӧм пинь анъясӧд да, горӧдӧм пыдди, чӧла, мырдӧн петысь бӧрдӧмсӧ кутігтыр, шуис:

— Бур рыт, Ӧрина!

Мӧдыс сьӧкыда лэптыштіс юрсӧ, мыйысь голя сӧнъясыс кык гез моз чургӧдчисны да зэлалісны. Лыӧсь кырымсӧ матӧдіс кымӧс дінас, мед лэччысь шондісӧ потшны синмас инмӧмысь да бурджыка аддзыны сёрнитысьӧс.

— Коді-мӧй сэтшӧмыс, ог тай тӧд-а, — вочавидзис кӧдзыда нисьӧ пӧся, пӧрысь синъяссӧ воысь вылысь вештывтӧг.

— Да тайӧ жӧ ме, Ӧрина!.. Кирӧыд тэнад!.. — шӧйӧвошӧмӧн шуаліс бравӧй салдат, а аслыс, лёк дука паськӧмӧс моз, сэтшӧм окота вӧлі кульыштны-нетшыштны вывсьыс пӧрысь кучиксӧ и став мустӧм вояссӧ.

Быттьӧ дрӧгнитыштіс пӧрысь пӧч, киыс лёткысис-усис кымӧс дінсьыс. Но здук мысти сійӧ бӧр нин лои важ кодьӧн.

— Кирӧӧй менам, бур мортӧй, война вылын згинитіс. Кӧнкӧ важӧн нин сісьмисны мича лыясыс, — висьталіс шогӧн йиджтысьӧм кывъяс пӧч, а ачыс син лапкывтӧг видзӧдіс кытчӧкӧ бравӧй салдат юр вывті.

— Да ловъя ме! — дзӧрис-майшасис пӧч водзын бравӧй салдат. — Вои со... Пырам керкаад, висьтася... Мый вӧлі мекӧд... Кутшӧм дивӧяс.

Пырисны керкаӧ. Пӧчӧ вайис туй мортлы сёйыштны. Быгъя ырӧш на лэптіс пызан вылӧ.

Бравӧй салдат заводитліс висьтасьны аслас олӧм-вылӧм йылысь, но бабыд торкис сійӧс:

— Менам Кирӧыд, бобӧ, важӧн нин згинитіс кытчӧкӧ... Мунӧмсяньыс ме сійӧс кызь вит во виччыси... Сэсся ещӧ на во джын... Во джын пуктылі салдатсьыс гортӧ воӧм вылӧ... Но сійӧ эз во... Сідзкӧ, эз нин вӧв ловъя... Ловъя кӧ вӧлі, воис... Сійӧ вед ёна радейтліс менӧ... Ме сійӧс, ачым, ёна жӧ радейтлі и. Поп пи сайӧ ни некод сайӧ эг пет. Кӧть эськӧ кутшӧма коралісны менӧ. Век виччыси Кирӧӧс... Кызь вит во да джын виччыси... А сійӧ эз лок... Сідзкӧ, и абу нин ловъя... А Кирӧ кӧ абу ловъя, некод сэсся меным оз ков.

— Да ловъя ме, Ӧрина! — пызан сайысь кыпӧдчигмоз горӧдіс бравӧй салдат. — Тюрмаын пукалі, катаргаын вӧлі, судитлісны менӧ...

— Менам Кирӧӧй эськӧ тюрмаад эз пуксьы, — гӧлӧссӧ вежтӧг шуис пӧрысь пӧч. — Сылӧн эськӧ, меысь гажыс ёна бырис да, тюрмаад эз сюрӧдчы. Сійӧ эськӧ бура служитіс, мед мунан туйӧдыс жӧ, бур туйӧд, ме дінӧ бӧр воны.

Бравӧй салдатлӧн лётмуніс-ӧшӧдчис морӧс вылас юрыс. Кыв ни джын оз шу. А баб, кылӧ, баитӧ водзӧ:

— Неважӧн вӧтӧн аддзылі Кирӧӧс. Быттьӧ воис ме дінӧ важ моз мича да гажа, а сатин дӧрӧмыс сьӧдасьӧма. Быттьӧ видзӧдӧ ме вылӧ да шуӧ: мый нӧ пӧ тэ, горадзолльӧй менам, дӧрӧмӧс менсьым эн кут пеславны? А ме быттьӧ сылы: меся, ме вед ӧні дӧрӧм-гачтӧ ог нин вермы пеславнытӧ. Меся, тэ меным, мусаӧй, эн нин сэсся вай.

Кӧдзавліс мышкуыс бравӧй салдатлӧн, быттьӧ кӧдзыд кока кодзувкотъяс котӧртісны туша пасьталаыс. Мортыдлӧн дзикӧдз курзис горшыс — кыв оз вермы шуны. Сувтіс, ыджыд шогпырысь видзӧдліс джодж шӧрын коколюка моз сулалысь баб вылӧ да кызмырдысьӧн пычкис жӧ гӧлӧссӧ:

— Прӧщай, горадзолльӧй менам... Прӧстит менӧ...

Ӧдзӧсӧд петігӧн нин кыліс дрӧгмунӧм, ньӧжмыд кывъяс:

— Прӧщайтлы, служивӧй...

Сэсся сиктын некод нин эз аддзыв пашкыр тошка старикӧс.


Салдат Иван помаліс висьтсӧ, дыр чӧла видзӧдіс гӧрд кывйӧн ломзьысь сись вылӧ. Кузьмӧм сись биыс, мыйлакӧ, друг пондіс йӧктыны. Тадзи жӧ чеччаліс-вийсис служивӧй понда и зонкалӧн сьӧлӧмыс.

Старик пуксис да нюжӧдчис сиськӧдзыс, чирйыштіс кусыньтчӧм нагарсӧ, и би бӧр лӧнис.

— Дедуш, сэсся нӧ кытчӧ лои сійӧ бравӧй салдатыс?! — тшӧтш пуксис да лов шысӧ кутӧмӧн юаліс Ваньӧ. Старик видзӧдліс воча — внукыслӧн гӧгрӧсмӧм синъясын быттьӧ ломзьӧны жӧ сись бияс...

— Татысь сэсся сійӧс аддзасны.

— Таты-ысь?! — Ваньӧ повзьӧмӧн кыссьыштіс нар вылӧд дедушыслань. Мӧдыс казяліс тайӧс, сывйыштіс, пондіс тапкӧдны пельпомӧдыс.

— А тэ эн пов, дона пи. Сійӧ вед бур морт вӧлӧма. Тяныс. А бур йӧзыд и кулӧм бӧрас на бур керӧны. Ӧнтай тай шензин сус пуяснад. Найӧӧс сійӧ садитлӧма, ӧрек кӧйдыссӧ вайлӧма Сибирсьыс. Дашкӧ, гортас, ӧшинь улас, кӧсйис садитны, но эз тай артмы сылӧн.

— Сэсся татчӧдз локтӧма?! — пӧся юасьӧ зонка. — Ӧтнасӧн?..

— Окота помӧдз тӧдмавны бравӧй салдатлысь олӧмсӧ?..

— Да, дедуш!..

— Тян-ю доръясӧдыс ёна важӧнсӧ миян йӧз абу на вӧравлӧмаӧсь, дерт, кӧнкӧ, ылын понда... Но ӧтчыд менам дедыс и мӧдӧдчас тэа-меа моз жӧ кузь туйӧ, видзӧдлыны, мыйся пӧ сэні вӧръяс. Пондас матысмыны тайӧ месталаньыс, и друг петук сьылӧм шы кылас. Вот пӧ и дивӧ: кысь нӧ пӧ, сё морӧ, петукыс сьӧд вӧр шӧрас лои? Мортыд повзяс быдӧн. Но мый лоанаыс пӧ ло! Матыстчас — керкатор сулалӧ, тшамъя и. Неыджыд йӧрын лук да мый да быдмӧ. Кык ыджыд пон паныд уськӧдчасны, но кодлӧнкӧ гӧлӧсыс пырысь-пыр ӧлӧдас найӧс. Сэсся и кузь тошка зэв дзор старик паныд петас.

Мелі пӧ сэтшӧм, бурӧн сёрнитӧ, сӧмын пӧ коми сорыс уна роч кыв шуалӧ. Ме пӧ — Тян. Сідз миянлы пӧльным висьтавліс. Но, ме думысь, сійӧ, пӧльным миян, роч кывтӧ оз вӧлі тӧд да, сорасис. Ме чайта, старикыс нимтіс асьсӧ Смутьянӧн, а пӧльӧлы сьӧкыдӧн кажитчис татшӧм нимыд да и дженьдӧдіс, Тян сэсся лои.

Старикыд и висьтасяс миян пӧльлы став олӧм-вылӧмсӧ ассьыс. Кор пӧ торйӧдчим сідзи Ӧринакӧд, муртса пӧ эг кув шогысла. Но сиктӧ пӧ кольччыны ковтӧм мужикӧн яндзим вӧлі. Бӧр мунны чужан муысь пӧ эг жӧ вермы. Сэсся пӧ татчӧ и овмӧдчи. Ме пӧ том дырсянь век медъёна кӧсйылі вӧльнӧя овны. Но артмис сідз, мый олігчӧж век дзескӧдісны менӧ, кӧртвомалӧмӧн кутісны. И тані кӧть пӧ, муса вӧр-ваын, куландор пӧттӧдз лолалышта вӧльнӧй сынӧднас... Сӧмын сійӧ мӧдарсянь татчӧ локтӧма. Мунтӧдзыс висьтасьӧма ӧти стариклы, томдырся другыслы, да сійӧ корсюрӧ нянь вайлывлӧма. А звер-пӧткатӧ Тяныд ачыс кужлӧма кыйлыны... Сылӧн весиг пӧ вӧлӧма велӧдӧм йӧра. Вылас пӧ лэдзӧ пуксьыны и конда пестӧ, домалан да, кыскӧ.

— Но-о! — шензьӧ-тіралыштӧ Ваньӧ.

— Арбыд пӧльыс менам вӧралас Тяныдкӧд, уна и звер-пӧтка кыясны, местаясыс тані озырӧсь да. А сэсся ӧти асылӧ пӧ Тяныд и шуӧ: муса друг пӧ, аски пӧ ме муна мӧдар югыдӧ. Дзеб жӧ пӧ тэ менӧ кыр йылӧ, сус пуяс улӧ, мед пӧ ме рыт и асыв аддза мӧдлапӧвса гажа ягъяссӧ. Пӧльыд менам сідзи и керас... — Старик ышловзис, сэсся кыліс, кыдзи внукыс вӧрӧшитчӧ-топӧдчӧ сы дінӧ, да пондіс меліа шуавны: — Повзьӧдлі тай ме тэнӧ аслам висьтасьӧмӧн? Но — немтор... Крепит сьӧлӧмтӧ. Меным вед пӧльыс тані жӧ висьтавліс та йылысь. Кыдзи ӧні ме тэныд. А, видзӧд, век на ловъя, кӧть уна жӧ нин аддзылі олӧмсьыс. Медся сьӧкыд дырйиыс вӧлі думышта Тян йывсьыс и быттьӧ кокньыдджык лолӧ, быттьӧ вынаджыкӧн да повтӧмджыкӧн лола... Мед эськӧ и тэныд, дона пи, Тян-дедушкоыс тшӧтш отсасис нэм чӧжыд...

Тайӧс кывзігӧн Ваньӧлӧн быттьӧ и збыль чиныштіс полӧмыс.

— Дедуш, а Тяныс кӧ эськӧ ӧні оліс, миян кадӧ, сійӧ, гашкӧ, и Геройӧн вӧлі? Да ӧд?

— Мый нӧ эзыс? Вермис и лоны. Этша ӧмӧй миян Комиад геройыд.

— Деду-уш... а тайӧ керкаыс и эм Тяныслӧн?

— Мый тэ. Абу. Сійӧ важӧн нин сісьмӧма. Тайӧс мийӧ нин батьӧкӧд тшуплім.

Ваньӧ личмунӧмӧн ышловзис; сылы кӧть эськӧ и донаӧн, быттьӧ ас мортӧн лои Тяныс, но сы керкаын, буракӧ, эськӧ неӧтчыд босьтліс шуштӧмыс.

Бӧр нюжӧдчисны деда-внука шоныд да небыд турун вылӧ, дедыс бара на меліа тапкӧдыштіс Ваньӧӧс да шуис:

— Вай узям сэсся, дона пи. Мед жӧ сетас миянлы Тян-дедушкоыс бур ун да лӧсьыд вӧтъяс.


Быдӧн нюжӧдчӧ шонділань


— Мийӧ талун, шойччигмоз, горт гӧгӧрын ноксьыштам, Ванюк, — шуис асывнас, чай юигӧн, дедушыс. — Пес заптыштам. Чуманъяс вылӧ сюмӧд кульыштам, бабушыд корӧ вӧлі. А медводз ветлам дона гоб вотны, ме тӧрыт казялі, петышталӧны, тыдалӧ, бура зэрӧм бӧрад гажсяліс да...

— Ылӧдз колӧ муннысӧ? — юасьӧ Ваньӧ, а ачыс, чай юигмоз, видзӧдӧ пашкыр сус пуяс вылӧ, мӧвпӧн тырӧм синъясӧн видзӧдӧ, быттьӧ кӧсйӧ казявны сэтысь Тян-дедушкосӧ...

— Тані неылын, берег пӧлӧныс, бур ялаа яг эм. Сэтчӧ век ёна петлӧ дона гобыс. Эм кӧ, медмичаяссӧ, номыртӧмсӧ, вотам да косьтыштам. Тшака шыдыд тай тӧвнад еджыд косьтӧм гобсьыд ёна чӧскыд... — Стариклы, бура узьӧма да, лӧсьыд и кыпыд лов вылас. И луныс со бара на гажа пуксьӧ.

Регыд мысти деда-внука, тшамъяысь аддзӧм важ наберушкаясаӧсь, муртса тӧдчыштысь ордымӧд восьлалісны нин Тян-ю катыдлань. Пищальясныс налӧн, дерт, век сьӧрсьыныс, а Татілок эз жӧ кольччы горт овны.

Верст джынсӧ эз и ковмы мунны. Вуджисны неыджыд шор, а мӧдар керӧсас кайигӧн водзын мунысь Ваньӧ джӧм сувтіс, морӧсас пӧся ёвкнитіс сьӧлӧмыс. Ваньӧ водзын, лапыд веж нитш вылын, зымвидзисны кык дона гоб.

— Видзӧдлы, кутшӧм молодечьяс, дедуш! — кыпыда горӧдіс Ваньӧ да пидзикок вылас лэдзчысис гобъяс дінӧ. И эз на пырысь-пыр вунды, а кыкнан кинас, кагукъясӧс моз, малыштіс ӧтисӧ и мӧдсӧ. Гобъясыс ки улас кылісны зумыдӧсь, пожӧм йӧгъяс кодьӧсь, вӧліны ыркыдӧсь, и сэтшӧм нимкодь вӧлі кывны найӧс ки пыдӧсъясас. Быттьӧ эз дона гобъяс аддзы Ваньӧ, а тӧрытъя пышйысь ыджыд чукчиӧс кыйис... Гобъясыс вӧліны шӧркодь гырсяӧсь, Ваньӧ чилснитіс лэчыд пуртнас бур сёркни кызта подсӧ, ӧтиыслысь и мӧдыслысь, кыз подъясыс пытшкӧстіыс вӧліны лым еджыдӧсь, и — со мыйысь медся нимкодьыд! — эз тӧдчы ни ӧти номыр туй!.. Тані, ыркыдінад да веж нитш вылад, гобъясыс вылісяньыс вӧліны ёна муговӧсь, кыза банйӧм тупӧсь кодьӧсь, а шляпа увдорсӧ быттьӧ шыльыда да кыза мавтӧмаӧсь нӧкйӧн, рыськӧн сьӧмӧсалӧмаӧсь ли — кӧть ӧні жӧ вомад сюй, сэтшӧм мича видзӧднысӧ да сэтшӧм чӧскыдӧн кажитчӧ ягвывса тайӧ дивӧыс...

Дедушыс, бокысьджык, вундіс жӧ гоб, сылы, дерт, нимкодь жӧ кутны татшӧм добрасӧ киас, но медся нимкодь пӧрысь салдатлы сыысь, мый шудаа веськалісны буретш тшак петігкежлас, и сэтшӧм со любӧ таысь дона внукыслы.

Бура и сыналісны-корсисны веж нитшка керӧссӧ деда-внука. Кӧть керӧстӧ вожмалігӧн и ёнджыка зэвтчӧны да мудзӧны кок сӧнъясыд, но татшӧм тшактӧ вотігӧн тай вунӧдлан став йывсьыс. Ещӧ на сюралісны банйӧм юра молодечьяс. И пӧшти ставӧн вӧліны томӧсь да зумыдӧсь, тыдалӧ, лун-мӧд-коймӧд сайын на и заводитӧмаӧсь мыччысявны. И кыдзи нӧ таысь оз радлы да нимкодясь лолыд?! Кор наберушкаад весиг быттьӧ гольӧдчӧ этатшӧм добра. Абу жнёпкысьӧма-топалӧма мукӧд омӧлик тшакъяс моз, а збыльысь гольӧдчӧ том картупель этшӧн.

А сэсся кайисны пожӧма яг вылас, еджыд яла нитш вольсыштчӧма кузяла и пасьтала, войся лысвасьыс абу на косьмӧма, лапыд на, некодӧн талявтӧм, небыда пушъялӧ кок улад. И со, тайӧ еджыд да небыд сӧстӧмлунсьыс Ваньӧ син водзӧ быттьӧ бырснитіс-петіс рудов-мугов ёкмыль. Дона гоб! Но тані сійӧ ёна рудовджык веж нитш вылын серти. И подйыс оз тыдав. Ваньӧ копыртчис, вешталыштіс топыд нитшсӧ — сэтшӧм жӧ еджыд кыз под, гашкӧ, сӧмын дженьыдджык ӧнтаяяслӧн серти, буракӧ, сы вӧсна, мый ачыс тані, еджыд ялаыс, дженьыдджык. Видзӧдліс гӧгӧр Ваньӧ, бара на ӧти чеччыштіс. Эстӧн со ещӧ... А збыльысь ӧд, сідзи и чайтсьӧ Ваньӧлы — быттьӧ ӧні на, буретш тайӧ здукас, зумыд молодечьясыс бырснитӧны-петӧны еджыд, неуна вежоват нитш увсьыс сылӧн, Ваньӧлӧн, син водзӧ. Первойсӧ видзӧдлігӧн быттьӧ нинӧм на он казяв, ӧдйӧ мунігӧн кӧ, посниджыксӧ сьӧкыд и казявны, но зонка тӧдӧ, мый дона гоб корсигӧн тэрмасьны ньӧти оз ков...

Но тані, шонді водзад да косінад, унаӧн кутӧмаӧсь нин и номырзьыны, номыръясыд тай оз жӧ вугравны, тӧдӧны жӧ чӧскыдсӧ, и оз кӧ сюр тшакыс мортлы либӧ вӧрса пемӧсъяслы, ӧдйӧ и нёняласны помӧдз. Тані деда-внукалы ёна ковмис вӧласьны пуртъяснаныс, мед босьтӧм тшакъясын эз коль ньӧти номыр туй. А коляс кӧ тай, шоныдінад да чӧскыдінад ӧдйӧ и рӧдмӧ, пузьӧмӧн пузьӧ номырыд...

Он и казявлы, кыдзи кольӧ кадыс дона гобтӧ вотігӧн — син ортӧдзыд видзӧдан-корсян яла вылысь, нитшсялӧм колодаяс бокысь, важ лыс-кор улысь, копыртчан да вундасян, бара видзӧдан гӧгӧр... Шойччыштныд некор, костӧ веськӧдныд некор. Сэтшӧма кыскӧ водзӧ вотчыны... Но со, кылӧ, горзӧ дедушыс...

— Ванюк, лок куритчам!

Дедушыс пуксьӧма нин неважӧн на пӧрӧм кыз конда вылӧ, гартӧ ассьыс гӧрба чигаркасӧ.

— Тэнад тай нӧ тырны нин пондӧма наберушкаыд! — шензьӧ и радлӧ старик, аслас сылӧн тӧдчымӧн этшаджык на.

— Сюралӧ да... — нимкодьсӧ дзебиг вочавидзӧ Ваньӧ.

— Менам, сё морӧыд, ныжмыштӧмаӧсь нин синъясыс... — ышлолалӧ дедушыс. — Регыд мудзӧны ёна видзӧдӧмсьыс и.

Ваньӧ пуксьыштліс жӧ дедушыскӧд орччӧн конда вылӧ, а сэсся и гатшӧн водіс яр шонді водзын шуралыштӧм нин яла вылӧ. Мудзыштлӧм коскыс небыда ёнтігтыр бӧр веськалӧ зонкалӧн. Номъяс оз нин дӧзмӧдчыны гожся серти бура нин ыркалӧм вӧрын. И меліа жайгӧ шонді сӧдз енэжсянь. И сэтшӧм азыма лолавсьӧ. И дедушыс со орччӧн, Татілок водӧма да лӧня куйлӧ... Некодысь повны тайӧ гажа ягас, кытчӧ сымда петӧма еджыд дона гоб. Медся бур, медся чӧскыд тшакыс...

Ок, ёна и лӧсьыд, ёна и кыпыд Ваньӧлы!

Куйлӧ гатшӧн Ваньӧ сӧстӧм яла нитш вылын, коді, косьмӧма да, чажакылыштӧ нин, пожӧм туганъяс костӧд видзӧдӧ лӧз енэжӧ, пыдӧстӧм-дортӧм йиркӧ, и виччысьтӧг казялӧ, кутшӧм югыда дзирдалӧ пожӧм лыскыс шонді водзас.

— Видзӧдлы жӧ, дедуш, лыссӧ быттьӧ выйӧн мавтӧмаӧсь! Югъялӧ...

— Сирыс, буди, шонді водзас сӧдзтысьӧ-а... — чатӧртчылӧ жӧ да шуӧ старик.

— А кутшӧм веськыдӧсь гырысь пожӧмъясыс, дедуш?.. Быттьӧ зэлӧдӧма кодкӧ найӧс, струна моз... Посниясыс тай нӧ абу татшӧм веськыдӧсь...

— А югыд шондіыс найӧс веськӧдӧ, пиӧ, — куритчигмоз окотапырысь сёрнитӧ дедушыс.

— Шондіыс? — лэптылӧ юрсӧ Ваньӧ.

— Видзӧд, вывлань, югыдлань, кыссьӧны найӧ чужӧмсяньыс. Мед эськӧ кодкӧ эз пановт да эз вевттьы юр весьтсьыныс шондісӧ... Быттьӧ тӧдӧны, мый шондітӧгыд да шоныд зэртӧгыд найӧлы не овны. — Видзӧдліс гӧгӧр да содтіс: — Аддзан, мыйта косьмӧм пуыс сулалӧ... Со татшӧм пӧрӧмаыс не этша и... — тапнитіс кинас увсьыс кондасӧ.

Ваньӧ дзӧръялыштіс ӧтарӧ-мӧдарӧ, казяліс и эм мукӧдсьыс дженьыдик, косьмӧм нин пожӧмъясӧс, кодъяслысь йывъяссӧ сайӧдӧмаӧсь нин ловъяяслӧн пашкыр туганъясыс, мӧвпалыштіс да шуис:

— Быдӧнлы колӧ шонді...

— Да, дона пи... — ышловзис старик. — Сідзи нин тай лӧсьӧдлӧма кодкӧ: ловъяясыдлы шоныд колӧ, а оз кӧдзыд. Пулы кӧть тшаклы, мортлы кӧть номырлы...

— Сідзкӧ, дедуш, весиг и пуясыс панласьӧны да вермасьӧны ӧта-мӧдныскӧд? Не сӧмын йӧз...

Старик нёньыштіс табак тшынсӧ да кызӧктіс, сійӧс вӧрзьӧдіс внукыслӧн тадзи шуӧмыс: «Верстяммӧ зонкаыс, ачыс заводитӧ думайтны быдтор йылысь...» Шуис сьӧлӧм сетана:

— А венласьтӧгыс да панласьтӧгыс, пиӧ, дашкӧ и, олӧмыс эськӧ эз вӧв... — Чатӧртчыліс пожӧм туганъяслань да содтіс: — Эз кӧ ёнджыкъясыс да мичаджыкъясыс пановтны жебджыкъяссӧ да чукыльӧсь-мукыльӧсьяссӧ...

Старик куритчӧ, Ваньӧ чӧла куйлӧ да видзӧдӧ вӧр пу йылӧ. Шувгыштӧ яг... Шонділань чепӧсйӧм, ловъя кузь пожӧмъяс лӧня катласьыштӧны, сэтшӧм веськыдӧсь да топыдӧсь найӧ, сэтшӧм гӧгрӧсӧсь, сэтшӧм мичаӧсь, мый шызьӧм Ваньӧлы кыдзкӧ весиг оз и эскыссьы, мый ставыс тайӧ ачыс артмӧма, морт киӧн инмӧдчывтӧг... Эта кузя пожӧмъясыс и дивӧ кодь гобъясыс, пожӧм кодь жӧ увъя-вожъя трӧпӧк яла нитшкыс и дзоньнас ягыс... Дзоньнас вӧрыс... И код тӧдас на ещӧ мый!..

Ставыс артмӧма югыд шонді улын!

Ставсӧ бура да мичаа лӧсьӧдӧма тэныд, Мортӧй, сӧмын бур киясӧн, бур сьӧлӧмӧн лок тэ татчӧ, нэмӧвӧйся вӧрас, дойдтӧг-пазӧдтӧг босьт... Мед выльысь на петас... Выльысь на быдмас... Аслыд тэныд, и тэнад челядьлы...

— Тӧдан, Ванюк, мыйла тайӧ ягас медъёна быдмӧ еджыд гобыс?

— Местаыс, тыдалӧ, бур, дедуш... Шондіыс веськалӧ... Ю дор... Сук яла нитш...

— Сідзи, сідзи, пиӧ... Но пӧльыс менам висьтавліс на ещӧ со мый... Тян-дедушкоыс пӧ кысь-мый аддзас, вайӧ тайӧ ягас дона гобсӧ...

— Кыдзи вайӧ? — бара пыксис Ваньӧ...

— Но, аддзас кыськӧ пӧрысьмӧм-номырзьӧм гоб и дзоньнас, вужнас, ваяс татчӧ...

— Либӧ сус пуясыс моз жӧ садиталіс?

— Позьӧ шуны и сідз... Тяныс, тані олігӧн, эз орӧд тшак вужсӧ... Мӧдарӧ — содтіс да паськӧдіс на сійӧс... И, видзӧд, ми тэкӧд, мыйта кад кольӧм мысти, бара на пондам чӧсмасьны чӧскыд гобӧн...

Ваньӧ весиг видзӧдліс гӧгӧр, сэтшӧма сылы мӧрччис тайӧ. Сылӧн мыйкӧ быттьӧ весиг визьнитіс мышкуӧдыс. И бара быттьӧ ловъяӧс моз кыліс сійӧ важӧн нин кувсьылӧм Тянсӧ.

Гортас кос кондаысь юкалісны вӧсньыдик дзавъяс, шыльӧдышталісны пуртӧн, пысавлісны сэтчӧ мича тшаксӧ — посньыдджык шляпкаяссӧ вӧрзьӧдлытӧг, а гырысьджыкъяссӧ да подъяссӧ чӧлӧсалӧмӧн — да и ӧшлісны керка стенса да тшамъяса важ пу тувъяс вылӧ лун шонді паныд. Косьмы, чӧскыд тшак! Ӧд нӧшта на муса да колана лоан тэ лымъя кӧдзыд тӧв шӧрын.

А тшӧтш и пӧжисны тшаксӧ картупель сорӧн пажнайтігкежлӧ. И Тян-юдорса ягъясыс, кузяла и пасьтала, быттьӧ ойдлісны вый сорӧн небзьӧм дона гоблӧн ловтӧ мавтыштысь кӧрӧн. А сёйигас чӧскыдыс! Паньтӧ некыдз он вермы кутны, сэтшӧм тэрыба сійӧ ветлӧдлӧ рача-вома костӧд. Кор куралісны рач пыдӧссӧ, Ваньӧ шуис:

— Вӧр сёян дорсьыд чӧскыдыд, шу, немтор абу. Да ӧд, дедуш?

— Ме тай сідзи жӧ чайта-а, — ӧтикывъясьӧ мӧдыс. — Ставыс аслас кӧра, но ставыс чӧскыд...

— И сьӧла шыд, и сьӧд сэтӧр ляз, и дозмӧр шыд, и сир юква, и пӧжӧм дона гобъяс...

— И мыйыс на ещӧ абу вӧрад, дона пи!.. — шоналӧ сёрнинас Салдат Иван... Перйӧ табак кӧшельсӧ, гартӧ чигарка. Сёйӧмсяыс на чӧскыдджыка куритчӧ. Водзӧ сёрнитӧ: — Мукӧддырйиыс книгаясысь лыддян: ыштӧ, сэтшӧм коньӧр да шудтӧм вӧвлі водзті коми вӧралысьыд. А ме ногӧн, сё морӧ, некор эз вӧвлы коньӧрнас бур вӧралысьыд... Локтас со татшӧм гажа ягас, варов ю дорас. Ставсӧ тӧдӧ и гӧгӧрвоӧ, быд зверӧс и пӧткаӧс. Некодысь оз пов... Сьӧлӧм бурмытӧдзыс кыйсьӧ. Пӧттӧдзыс сёйӧ. Мед кӧть и абу кокни сылы, мед кӧть и ӧтнас сія, но асьсӧ зумыда кылӧ... Тырвыйӧ мортӧн асьсӧ кылӧ... И некутшӧм сія абу коньӧр.

— Тяныс либӧ эз жӧ дзик шудтӧмӧн вӧв? — юасьӧ Ваньӧ.

— Тяныс?.. Ог тӧд, дона пи... Сія вед пӧрысьӧн нин татчӧ волӧма... Но век жӧ со кыдзи чайта ме: нэм помланьыс лӧнис сылӧн йӧзӧн дойдалӧм лолыс гажа вӧр-ваас... Полошуйттӧм звер-пӧтка пиас... Ачыс пӧ сійӧ пӧшти некор абу лыйсьывлӧма тані... Лэчкӧн мыйтакӧ кыйыштас, шумтӧг, ӧтнадыдлы уна-ӧ колӧ... Звер-пӧткаыс сы дырйи гортса кодь рамӧсь вӧлӧмаӧсь гӧгӧр.

Сэсся деда-внука ветлісны сюмӧд кульны. Дедыс велӧдіс Ваньӧӧс: кутшӧмджык кыдзьясысь колӧ кульнысӧ, мед эськӧ эз трӧпӧк вӧв сюмӧдыс, эз потлась, а мед вӧлі бура песӧм ӧш кучик кодь ён да нюдз. Шонді лэччытӧдз колис на кад дырджык кежлӧ пес заптыны, мед нин та понда не тӧждысьны быд рыт.

Ужын бӧрын, керкаын, Ваньӧ пӧрччис шуйга коксьыс сапӧгсӧ, а веськыдсьыс эз и удит нетшыштны: вына бордъя тури меліа босьтіс сійӧс да и пондіс гычӧдны-нӧбӧдны узян царствоӧ... Мед нин ӧдйӧнджык шойччӧдны мудзӧм зонкаӧс, аски кежлӧ выль вынъяс сылы сетны. Ковмис дедушыслы отсавны кыскыны веськыд коксьыс кӧмсӧ.

Старик меліа и жаляддза видзӧдліс чӧскыда унмовсьӧм внукыс вылӧ да шуис:

— Бура и «шойччӧді» талун зонкасӧ... Но немтор, том мортыдлысь бур унмыд чожа став мудзсӧ сывдас... Менсьым тай оз нин вермы сылдыны-а... — Сэсся, водігмозыс, нӧшта на содтіс: — Сьӧлӧма зонкаыс, да ёна пуӧ-керӧ, сія и татшӧма мудзӧ рытъявылыс.


Мед важ йӧзлӧн тӧдмалӧмыс выль йӧзлы вуджӧ


И збыльысь, дедушыслӧн шуӧм серти и лоис: сэтшӧма быттьӧ унежитчыліс тӧнлуннас Ваньӧ, а кор асывнас садьмис, некутшӧм мудз оз кыв — чӧскыд унмыс визув ва моз пожъялӧма став сӧнъяссӧ.

— Дедуш, а талун кежлӧ кутшӧм лоӧ миян могным? — кыпыда пондіс юасьны сійӧ.

Мӧдыс тэрмасьтӧг чурснитіс сук пӧсь чай да воча юаліс:

— А эн-ӧ тэ, пиӧ, мудзышт бӧръя лун-войсӧ?

— Ме? — пыр жӧ ырсмуніс мӧдыс. — Да менам, дедуш, быдлаті брынакылӧ, резина мач кодь быттьӧ ме лои...

— Но, сідзкӧ, либӧ вай ми талун ньӧжӧникӧн мӧдӧдчам ыджыд походӧ. Тян-ю пӧлӧнӧд лэччам, видзӧдлам, кутшӧмджыкӧсь вӧръясыс лоӧмаӧсь сэтӧн. Да кыдзи звер-пӧткаыс олӧ. Тшак-вотӧсыс быдмӧ оз... Сэсся би дорын узьмӧдчам, ӧддьӧн гажаинын...

— Би дорын?! — Ваньӧ весиг чеччыштіс кок йылас. — Ур-ра!..

— Комъяс сэтӧні водзті ёна овлісны, видлам вуграсьны...

— Мем сэтшӧм окота комсӧ кыйны! — шызьӧ и шызьӧ Ваньӧ, сылы окота нин котӧрӧн петны тайӧ аддзывлытӧм на туяс.

— Сэсся ми босьтам ыджыд кытшов, — водзӧ на каймӧдлӧ Ваньӧӧс дедушыс, — кыпӧдчам Чожа-ёль пӧлӧнӧд, коркӧ керавлӧм Ыджыд Яг дорӧсӧд, петам Сьӧд шор йылӧ, да ставыс кӧ лючки-ладнӧ лоӧ, бӧр лэччам ӧти лунысӧн татчӧ, асланым Шӧр базаӧ.

— И, дерт, шу, сы ылнатіыд ветлӧдлігӧн мыйсӧ сӧмын ог аддзылӧй!

— Аддзылам... Ӧні вед тайӧ вӧръяссӧ оз ёна полошуйтны йӧзыд.

— А петляыд, дедуш? Татчӧ со кодкӧ волӧма жӧ и...

— Сійӧтӧ — да... — мӧвпалана кызӧктыштіс старик. — Кутшӧмкӧ сё морӧяс ветлӧдлӧны... Абу кӧ прамӧя чӧсмӧмаӧсь...

Сэсся найӧ бура тӧбисны лазъяснысӧ. Ассьыс лазсӧ Салдат Иван коркӧ важӧн нин вурліс-лӧсьӧдліс: ас кылӧм на бур нойысь, морӧс вывсӧ да мыш вывсӧ волявтӧдз нин шылялӧм кучикӧн эжӧма, пельпомъяс вылас паськыд кучик бордъяс жӧ шевкнитчӧмаӧсь — мед зэрыс да слӧтыс эзджык кӧтӧд, а исковтіс ортсыӧ. А Ваньӧлы лазсӧ сійӧ таво на лӧсьӧдіс ӧнія вӧсньыдик нойысь да небыдик хром кучикӧн эжис.

— Оз-ӧ ло жар миянлы, дедуш, лазъяснад? — падъялыштіс на зонка.

— О-оз, абу вед гожӧм шӧр... Рыт-асылъясыс ыркалісны, век нин шоныдджык лоӧ. Лысваысь да зэрысь видзыштас лазйыд и. Кокньыдджык сійӧн и.

Пажын босьтісны — дозмӧр колясъяс, чуманын сирпиян нин соласьӧмны, тшӧтш босьтісны нянь да картупель, лук да. Сов унакодь пуктісны мешӧчикӧ — гашкӧ, и комыс шедас... Целлофан мешӧкъяс эз жӧ вунӧдны и, бур морт тай найӧс думыштлӧма, весиг дедушыс неӧтчыдысь нин ошкыліс, куснялан да — немтор быттьӧ абу, а коланаинӧ паськӧдан да — мыйта быдторсӧ позьӧ тӧрӧдны туяд. Дерт, шуам, ӧдйӧ тшыксянторъястӧ дырсӧ оз жӧ позь видзны на пиын-а...

Сэсся и петісны найӧ гажа луныслы воча. Визув Тян-ю писькӧдчӧ джуджыд берегъяс костӧд, ёна веськыдджык сійӧ Льӧм-ю серти, варовджыка сьылӧ, гажаджыка ворсӧ, и том пожӧм сора кыдз-пипу сора берегыс кос, асъя югыд шонді син веравтӧдзыд серӧдӧма лыс да кор пырыс ялаа ягсӧ, а уліын син ёрмӧныд ю дзиркнитлӧ, и кокни тӧвру мелісьыс-меліа кышакылӧ-сярӧдчӧ вӧрпу йылын, и кайяс лов тырнаныс сьылӧны...

Бура узьӧма-шойччӧма, чӧскыда сёйӧма-юӧма, Ваньӧлы тшӧтш жӧ окота косявны-сьывны, лӧсьыда да гораа сьывны, окота пановтны дедушсӧ, ставсӧ окота пановтны — визув юсӧ и вильыш тӧврусӧ! — да вӧчны мыйкӧ бурӧс, но сэтшӧм нин бурӧс, кутшӧмӧс некод на некор вӧльнӧй свет вылас эз вӧчлы!..

Регыд мысти лэччисны козъя вӧра, кузь туруна лайковӧ, сэні вӧлі ыркыд да чорыда ӧвтіс сэтӧрлӧн нинӧмӧн сорлавны позьтӧм чӧскыд мырдӧн. Веж нитшкӧн эжсялӧм кыз колода кузя вуджисны сыв пасьта кымын шор. Сійӧ чукльӧдліс туруна-сэтӧра вутшкӧсь лайковӧд лӧня, кутшӧмкӧ нюр гыркысь воысь ваыс мыйкӧ негораа висьтавліс Ваньӧлы.

— Видзӧд, кутшӧм сьӧд ваыс, дедуш! — казяліс да горӧдіс зонка.

— Сьӧд и эм, пиӧ, — долыдпырысь шуис мӧдыс. — Нимсӧ вед сылы сэтшӧмӧс жӧ и сетлӧмаӧсь — Сьӧд шор.

— Эз-ӧ Тян-дедушкоыс и нимтыв тадзисӧ? — вежавидзӧмӧн шуис Ваньӧ да ас тӧдлытӧгыс бара на чатрасьыштіс ӧтарӧ-мӧдарӧ.

— Дерт, кӧнкӧ, сія...

Сувтовкерӧмӧн видзӧдыштісны на лӧня варовитысь сьӧд визув вылӧ, сэсся дедушыс шуис:

— А мийӧ вед тайӧ шор дорас ӧтчыд матыстчылім нин.

— Кор?

— Йывланяс...

— А-а! Воигад тай, — гӧгӧрвоис зонка. — Кӧні тай йӧра петлятӧ пезьгӧдім?

— Сэтӧні, сэтӧні, дона пи. Сыланьсянь визувтӧ Сьӧд шорыс. — Мӧвпалана кызӧктыштіс да содтіс: — Йӧраясыд тайӧ шор пӧлӧныс век ёна олісны... Ваыс ли мый ли бура лӧсялӧ. Сёяныс унджык ли...

Кор кыпӧдчисны шорлӧн мӧдар кыр йылӧ, Ваньӧлы медводз синмас шыбитчисны гӧрдӧн сярвидзысь, сыв судта кымын топыд кустъяс, шондіыс быттьӧ ӧзтӧма найӧс, да сідзи и ырзьӧны-ломалӧны.

— Жовпу тай тані быдмӧ, дедуш! — ёна шензьӧмӧн горӧдіс зонка; гортын сійӧ аддзыліс жовпусӧ школа йӧрысь.

— Быдмӧ... — нимкодясьӧ Салдат Иван.

— Эз-ӧ бара жӧ Тян-дедушкоыс садитав сійӧс?

— Эз буди-а... Тян-ю пӧлӧныд уналаын тадзи чукӧръясӧн быдмӧ вадор шонді морӧсъясас.

— Вотыштам, буди, дедуш, ок, мыйта!

— Бӧртиджык позьӧ и вотыштны...

Ваньӧ матыстчис гырыся вундалӧм-дорӧсалӧм, куим лапъя-коръяса куст дінӧ, нетшыштіс войся лысваысь косьмытӧм на ыркыд роз — кабыр тырыс лои. Пиньнас нетшыштіс розсьыс ӧти тусь, тяпкӧдчыштіс вомнас. Пытшкӧсас галяа тусьыс курыдкодьӧн кажитчис, да и лемалӧ-кӧдзӧдӧ быттьӧ вом пытшкӧссӧ.

— Сёйнысӧ тай эськӧ абу ёна чӧскыд да, — чукыртчыліс Ваньӧ.

— Но бур лекарство пӧ жовпуыд, — шуис быдтор тӧдысь дедушыс. — Сьӧлӧмтӧ пӧ вынсьӧдӧ и пиньястӧ зумыдмӧдӧ. Весиг пӧ, пондан кӧ юны пӧжӧм жовпу суксӧ, ныр-вомыд сӧстӧмджыкӧн лоӧ... — Сэсся нюммунӧмӧн содтіс: — Сӧмын, дерт, кӧнкӧ, не ме кодь чокыръяслӧн.

— Сідзкӧ, ми быть вотам сійӧс, дедуш. Унджык кӧ юам, вермас лоны, и тэ на бӧр томмылан.

— Вотам, — гыгъялӧ мӧдыс внукыслӧн бура шуӧм вылӧ. — Абу тай ылын...

— А гашкӧ, и гортӧ на лэччӧдам гоз-мӧд вуж... Ӧшинь улӧ садитам. Со тай кутшӧм мича видзӧднысӧ. И лекарство ныр улад дась лоӧ.

— А мый, позьӧ и эм лэччӧдны, — пыр жӧ ӧтикывъясьӧ Салдат Иван и сэк жӧ мӧвпыштӧ: мыйла сійӧ ачыс, водзджыксӧ, эз гӧгӧрволы садитны жовпусӧ горт дорас, льӧм куст да пелысь быдмӧны, а со этатшӧм мича коланторыс и абу.

Мӧдлапӧвса парма весьтӧ, шочиник еджыд кымӧръяса енэжӧ кыпӧдчӧ вочасӧн чинысь, но сы пыдди ёнджыка пӧсялысь шонді, унзільсӧ пальӧдігмоз вильышмӧ-ёнмыштӧ тӧвру, нильӧгмӧм изъяс вывті да тыассьӧм вужляяс дорті кыпыда да сӧдза горалӧ ю. Ыркыд да лӧсьыд муннысӧ муртса тӧдчыштысь нитшсялӧм-турунзьӧм важ чӧс туйӧд.

— Дедуш, а берег дортіыс тай тані сора вӧрыс, — ӧтарӧ-мӧдарӧ чатрасигтыр сёрнитӧ бӧрсянь восьлалысь Ваньӧ. — Кыдз пу да пипу ёнджыкасӧ быдмӧ, этша пожӧмыс... И том вӧрыс... Гырысь пожӧмыс шочиник сӧмын сулалӧ...

— Сідзи и эм, пиӧ... Войнаӧдзыс на таті керавлісны берег дор ягъяссӧ. Лучковкаӧн да вӧлӧн на сэки уджалісны, моторъястӧг. Во-мӧд сортовкаалісны. Тян-ю кузяыс и кылӧдчыштісны сэсся... Но эз вӧв кивыв сэки миянладорсянь уджалнысӧ — ылын, и лючки туй абу. А Тян-юыд вед, висьтавлі нин тай, мӧдарланьӧ визувтӧ, Сыктылӧ ни Эжваӧ оз веськав, а Юг юӧ усьӧ, сэсся вӧлись нин Двинаӧ... Та понда сись кодь веськыд да шыльыд пожӧмъясыслысь сэки кылӧдісны сӧмын медбур тшытшсӧ — дінсӧ, еропланъяс керӧм вылӧ...

— А шӧрсӧ да йывсӧ кытчӧ воштісны? — оз гӧгӧрво Ваньӧ.

— А со тай, ӧні на куйлӧны... — дедушыс индіс ыджыдкодь нӧрыс вылӧ.

Сэні, кузьмӧс мыльк кодь вылас, морт судта пуритіс-быдмис тшӧг турун и петшӧр, и ёна на веж ставыс вӧлі, буракӧ, вына подйыс да, весиг гожся шондіыслӧн абу тырмӧма выныс быгӧдны да нярмӧдны, и тайӧ веж пытшкас гӧрдӧн сярвидзисны кузьмӧс и гӧгрӧс лежнӧг мольяс да тшӧтш гырысь ӧмидз тусьяс.

— Вӧр али мый сэні? — дивӧ босьтіс Ваньӧӧс.

— Да-а... — ышловзис старик.

Найӧ матыстчисны морт киӧн вӧчӧм нӧрысыс дінӧ. Ваньӧ нетшыштіс боксьыс кыза шлапкысьӧм турунзьӧм нитшсӧ, и сісь дукӧн ӧвтыштысь эрсмунӧм восьсаинсьыс позис на казявны ӧта-мӧдыскӧд топыда дзобмунӧм-ропмӧм кер помъяс.

— Ой-ёй-ёй! — горӧдсис зонкалӧн. — Буракӧ, ыджыд штабель тані вӧлӧма...

— Ставыс сись кодь шыльыд да жыннян кодь гора кер, — стӧчмӧдіс дедушыс. — Дінъясыс сӧмын абуӧсь... Ставсӧ эськӧ и бура чукӧртлісны, мед бӧртиджык писькӧдны туй да миянланьӧ петкӧдны... Но туйыс дыр эз артмы, и ставыс муніс пучейяслы сам вылӧ... Лежнӧг-ӧмидзлы куйӧд вылӧ да...

Старик пуксис мыльк дорышӧ да пондіс гартны чигарка. Ваньӧ век на сулаліс шӧйӧвошӧмӧн. Сэсся сылӧн лои видзӧдлӧм неылын зымвидзысь, енэжсӧ пыкысь пашкыр юра пожӧм вылӧ. Ылӧсас мурталіс синнас пожӧмыслысь сьӧд кырся кыз дінсӧ, сыв куим-нёль... А сэтысянь мыйта на крута тюваліс пожӧмыс вывлань виж кырся гӧгрӧс да кисьтӧма кодь тушанас... Гашкӧ, нӧшта на кызь метр, и туганӧдзыс увтӧм, кӧрт кодь ён... И став татшӧм добраыс со тані, тайӧ ыджыд чукӧрас ропмунӧма-сісьмӧма...

— Тэ кӧть, Ванюк, ӧмидз тусьяснас чӧсмасьышт менам куритчигкості, — шуис Салдат Иван; сійӧ, дерт, казявтӧг эз ов, кутшӧм сатӧка мӧрччис зонкаыслы верстьӧ йӧзлӧн татшӧм урӧса уджалӧм-лякӧмыс.

Ваньӧ эськӧ и видзчысьӧмӧн дзумгысьліс бытшласьысь-сотысь лежнӧга-петшӧра пӧсь пач пытшкӧ, судзӧдіс да видліс вывті нин кисьмӧм ӧмидзлысь вомас сылысь кымынкӧ тусь. Но водзӧ сэсся мыйлакӧ эз сёйсьы сылӧн. Век думайтсис лежнӧг улас сісьмысь мича керъяс йылысь. Сэсся и бӧр петіс дедушыс дінӧ.

— Мый нӧ? Абу чӧскыд? — куритчигмоз юаліс дедушыс.

— А, номырзьӧмаӧсь тай, кыськӧ мӧдлаысь сёям, — дедушыс вылӧ видзӧдтӧг ӧвтыштіс кинас Ваньӧ. — Да ӧд, шу, Татілок? — пуксис орччӧн да кутіс лебезитны пошиктысь понмӧс.

— Бур на, мый сэки кӧйдыс-рӧд вылас колявлісны мича пуяссӧ, — куритчигмозыс дедушыс чатӧртчыліс жӧ шемӧсмӧдана вылын шапкаа, ён да шыльыд пожӧмлань. — Со татшӧм молодечьяссӧ... Найӧяс видзыштӧмаӧсь на берег дор ягъяссӧ пожӧм рӧд орӧмсьыс... Да и сортовкатӧ лэдзигӧн сэки сӧстӧма на уджалісны, эз ӧнія моз вур-вар пазӧдны ягсӧ. Став ув и йыв сотасны, кертӧ чукӧрӧ идраласны... Со и быдмӧма выльысь том вӧрыс. Тайӧ кӧть нин бур.

Сэсся дыр чӧла восьлалісны деда-внука тӧждысьтӧг горалысь Тян-ю пӧлӧн. Кыкнанныс нормыштлісны. Быттьӧ шойна ягӧ волісны, кытчӧ дзебӧма налысь рӧдвужсӧ.

Ордымыс веськыдаліс ыджыдкодь кӧдж, визув нывка моз дзользьысь ю ылыстчыліс кытчӧкӧ, сэсся мыйкӧ дыра мысти бара пондіс кывны ыркӧдысь и пальӧдысь горыс. Петісны ӧнтая кодь жӧ сора вӧра том ягӧ, югыд ягӧ. Татілок, кылӧ, тявкйӧдлӧ-увтчӧ водзын, ӧтилаын «ув-ув» керас, а сэсся нин мӧдлаын кылӧ.

— Таръясӧс полошуйтӧ, — гӧгӧрвоӧдіс дедушыс. — Кыддза вӧрыс лоӧма да, бура рӧдмӧмаӧсь таръясыд. Со тай, сіт чукӧръясыс найӧлӧн, видзӧд мыйта.

Ваньӧ, дерт, казяліс жӧ нин тайӧ чукӧръяссӧ, кодъясӧс вӧлі топыда тэчӧма ловпу гар кодь чикыльясысь, но сійӧс шензьӧдіс, мыйла та мындаыс ӧтилаын.

— Дедуш, нарошнӧ али мый волӧны татчӧ таръясыс мыйкӧкертнысӧ?

Мӧдыс гыгъялыштіс татшӧм виччысьтӧм юалӧмсьыс:

— Оз жӧ кӧ-а... Аддзан со кутшӧм ён да пашкыр кыдзьяс сулалӧны гӧгӧр? Тӧвнас таръясыс пукалӧны да жыкруйтӧны на вылын, гаръяснас чӧсмасьӧны. А вой кежлас пурскысьлӧны лым пытшкӧ, репасъясӧ. Кузь войбыднад и тэчӧны татшӧм чукӧръяссӧ. Личӧдчасны да, кӧнкӧ, и шоныдджык узьнысӧ.

— Ставыс сэтшӧм гӧгӧрвоана, кор тэ висьталан, дедуш, — ышлолалӧ Ваньӧ.

— Меным вед, дона пи, кодкӧ коркӧ висьтавлывліс жӧ быдторсӧ. Сыын вед и бурыс, Ванюк, мый важ йӧзӧн тӧдмалӧмаыс выль йӧзлы вуджӧ... — ышловзис, шоныда видзӧдліс тар куйӧд весьтӧ копыртчӧм внукыс вылӧ, кыдзи сійӧ зывӧктытӧг видлалӧ чунь помъяснас косьмӧм гарчикыльяссӧ, да содтіс: — и мед эськӧн век вуджис... Мед эськӧн водзӧ вылӧ век унджык и унджык тӧдісны йӧзыс тшӧтш и вӧр-ва олӧмысь... А то вед ӧні, сёморӧ, мӧдарӧ пондіс артмыны: нэмӧвӧйся вӧралысьяслӧн пиян немысь-немтор оз кӧсйыны тӧдны...

Неуна муныштісны да казялісны локтысь арлӧн лов шыӧн пӧльыштӧм нин кыдз йылысь сьӧд таръясӧс. Ок, ёна жӧ мича лэбач сьӧд тарыд! Вылын юра да вожа бӧжа, лӧсталӧ шонді водзын — быттьӧ сьӧд лакӧн мавтӧмаӧсь. Дерт, ылісяньыд мунысьяслы оз тыдавны ни гӧрд синкымъясыс, ни морӧссьыныс лӧзовыс, ни бӧж увсьыныс чим еджыдыс. А быттьӧ паськӧдчас кӧ эськӧ сійӧ ныр уланыс став рӧмъяснас да став статьнас — кыдзи, шуам, тулысын, койт вылын, — сэки кӧть синтӧ эн вештыв, сэки и лыйӧм йывсьыд вунӧдлан, кӧть эськӧ и чӧскыд яй кыйны-вины локтін...

Но кыдз улын, кылӧ, гораа увӧстіс Татілок, и вит-ӧ-квайт тар ӧтпырйысьӧн резӧбтісны разі-пели, быттьӧ эз и вӧвлыны.

— Заводитӧмаӧсь нин тай чукӧртчавны ӧтилаӧ, — донъяліс аддзылӧмасӧ дедушыс. — Тарыд чожа быдмӧ-сӧвмӧ, гожӧм шӧрнас нин эновтӧ позтырсӧ. А аръявылыс сэсся ыджыд чукӧръясӧ ӧтлаасьӧны... Ёна и сюсь да вӧй лэбач тарыд, мортӧс ни весиг понмӧс оз сибӧд матӧ...

— Кыдзи нӧ либӧ кыйлывлін тэ найӧс, дедуш?

— А унасӧ ме эг и кыйлыв тартӧ, кӧть эськӧ и пищальыд менам ылысь судзӧдӧ... Тулыснас, кад кӧ сюрас, койт вылысь кымыныськӧ лыян. А тӧвнад сійӧ жӧ репасысь...

— Репасысь? — оз гӧгӧрво Ваньӧ.

— Да... Лызьнад ветлӧдлігӧн казялан, кӧніджык найӧ олӧны. Тыдаланаджык кыдзьяс водзвыв бӧръян ас думсьыд. А найӧ, мыйта вермасны, пӧткӧдчасны да и пурскысясны вой кежлас лым пытшкӧ.

— Веськыда пу вывсяньыс? — шензьӧ Ваньӧ.

— Лым тукта моз, буракӧ, и жнёпкысьӧны.

— Вермасны вед доймыны тадзинад, дедуш...

— А, буракӧ, водзвыв небыдджыкинъяссӧ корсьӧны, — нюмъялӧ дедушыс. — И кор пурскысясны лым пытшкӧ, оз на пырысь-пыр сэні ланьтӧдчыны, кодйысьӧны-мунӧны лым увтіыс водзӧджык, мукӧд дырйиыс сыв-мӧд бокӧ вешъясны.

— Мыйла нӧ эськӧ, дедуш?

— А кыдзи нӧ, пиӧ! Найӧлӧн вед врагыд вӧрад уна жӧ эм. Шуам, тулан, а торйӧн нин руч. Кыдзкӧ вед колӧ пӧрйӧдлыны найӧӧс, лэччин кӧ нин му вылӧ.

— А кӧдзыдыд кӧ дзужалӧ выліас, быть пыр лым пиӧ.

— Да, пиӧ, да... И со, шуам, гусьӧникӧн кыссяс мудер руч репас розь дорӧ, вувзьысяс... А тарыд сэк кості код тӧдас кытысь пурснитӧ-петӧ.

— Кольӧм тӧлӧ, водз асылын, ми ветлім лызьясӧн мӧдлапӧлӧ... — казьтыштіс татчӧ Ваньӧ. — И кыдз тай менам ныр улысь гыпнитас! Ме чуть эг весьӧпӧр... Сэсся орччӧн гыпнитіс, ещӧ, ещӧ... Быттьӧ минаяс взрывайтчалӧны лым пиас... Сэки нӧ кор удитан лыйнысӧ найӧс?

— Удитан, бур лыйсьысь кӧ. Да водзвыв кӧ, кӧть нин ылӧсас, тӧдан, мый кӧнкӧ татӧнӧсь найӧ. Да репас нямыртчӧмсӧ кӧ сямман торйӧдны усьӧм тукта гӧптысь...

— Оз тай уна и ков, дедуш! — серӧктіс зонка.

— Велалан, Ванюк... Сьӧлӧмыд кӧ кыскӧ, быдторйӧ велалан...

— Дедуш, а тарыс нӧ сэсся тӧвбыд кыдз пу гар и сёйӧ? — оз ӧвсьы юасьӧмысь Ваньӧ.

— Да... Кыддзыслысь томджык чальяссӧ да...

— И таысь эстшӧм мича да вына лэбач лоӧ?

— Лоӧ тай, сё морӧ, буракӧ, уна жӧ выныс кыддзыдлӧн... Дерт, шуам, гожӧмнад вотӧс вылынджык олӧ, быдсяма лёльӧ-гагсӧ кокалӧ...

— А дозмӧр пӧ бара тӧвбыд пожӧм лыс сёйӧ?

— Да, пиӧ, куш сӧмын лыс тӧвбыд изӧ. И, видзӧд, тарсяыд на ыджыдджык да ёнджык быдмӧ.

— Дивӧ! — лов тырнас шензьӧ Ваньӧ.

— Дерт, лыстӧ изны сылы бара гальки колӧ кокавны. Аслас мельнича сылӧн гаддяс. А оз кӧ тӧвнас сюр сылы галькиыс, кулны весиг вермас, гаддьыс тырас изтӧгыс да...

— Ещӧ на дивӧджык, а, дедуш!

— А олӧмыс тай, дона пи, пондан кӧ ыджыдджыка мӧвпавны, ставнас дивӧ кодь. — Салдат Иван восьлалыштӧ чӧла да содтӧ: — И, сё морӧ, лючки ногӧн кӧ, став дивӧсӧ позис эськӧ веськӧдны мортлы бур вылӧ... Но огӧ на тай сяммӧ тадзисӧ керны...

Воисны кыдз пу дорӧ, кытысь сӧмын на лэбзисны таръяс. Ваньӧ чатрасьыштіс да бара на шуис:

— Дедуш, а гашкӧ, миянлы тшӧтш колӧ сёйны кыдз пу гарсӧ... Пожӧм лыссӧ да... Мед ёнджыкӧсь да винёвджыкӧсь лоам...

— Кыдз пу гартӧ, Ванюк, сідз нин чукӧртӧны да косьтӧны, водз тулысын, лекарство вылӧ. А пакулатӧ? Со тай сьӧд тшакыс выліас, аддзан?

— Аддза...

— Мӧдысь миян колӧ судзӧдны сійӧс, ӧнісӧ кыскавны огӧ на кутӧй-а... Сійӧн пузьӧдӧм чайыс кынӧм висигъясӧн ок ёна бур. И вир ветлӧмтӧ пӧ сӧнъясад ӧддзӧдӧ. Сӧмын, Ванюк, мӧдысь кӧ ӧтнад пондан босьтны татшӧм пакуласӧ, ловъя кыддзысь чуктӧд, сӧмын ловъяысь!

— Гӧгӧрвои, дедуш!

— А лыс кузяыд тай тэ шуин... Этша ӧмӧй ӧні изӧны да сетӧны сійӧс скӧтлы, витамин пыдди. Бӧръя война дырйиыс, фронт вылын, меным кыдзкӧ веськавліс пожӧм лыскысь вӧчӧм витамина ва. А, колӧкӧ, мыйта салдатӧс мездіс висьӧмысь татшӧм витамина ваыс. А здоров салдатыд вед и воюйтӧ ёнджыка, сё морӧ!

— Вот пӧ тэныд и пожӧм да кыдз! — чуймис дедушыслӧн татшӧм сёрниысь Ваньӧ.

— Да, пиӧ, вӧрад пуыд — абу сӧмын кер. Некор тадзи эн думайт... Пондан кӧ лыддьӧдлыны ставсӧ, мыйта сыкӧд, ловъя пуыскӧд, йитчӧма олӧмас, — юрси сіыд оз тырмы, непӧштӧ кырымсьыд чуньыд!

— Дедуш, видзӧд со, борд! — друг горӧдіс Ваньӧ, сэсся копыртчыліс да лэптіс кыдзьяс улӧ ёна быдмӧм турун пӧвстысь еджыд дорӧса тар борд. — А со ещӧ на дай... Пуркйысьӧмаӧсь али мый тані таръясыс? Косясьӧмаӧсь?..

— Ӧні найӧяс, тулысӧдзыс, оз косясьны... — дедушыс копыртчыштіс, тшӧтш пондіс зунясьны кыдз гӧгӧр. Сэсся и лажыньтчис джынвыйӧ сісьмӧм паськыд мыр весьтӧ. — А со и вир тані косьмӧма... Кодкӧ, буракӧ, лыйӧма, да тарыс дзобгысьӧма татчӧ...

Ваньӧ матыстчис да казяліс жӧ шыльыд мыр вылысь пемыдгӧрд косьмӧм кень.

— А вӧлі шуан, дедуш, оз пӧ сибӧдны таръясыд лыйны.

— Позьӧ на и ӧддьӧн ылысянь судзӧдны... Шуам, мелкоӧн кӧ...

— Мелконас жӧ ӧні оз позь кыйсьынысӧ! — тӧдысь морт моз шуис Ваньӧ.

— Да вед сыын и делаыс, дона пи, мый кодлы оз позь, а кодлы и позьӧ... А, сё морӧ, мелконад кӧ быттьӧ, ӧти кыдз йылысь дас тар позьӧ уськӧдны, увдорсяньыс пыр выліджыкъяссӧ дітшйӧдлӧмӧн.

Сэсся, водзӧ муныштісны да, ӧти тар ырснитіс-чеччис кок увсьыныс моз — Татілок кытчӧкӧ мунӧма да эз повзьӧд. Ваньӧ виччысьтӧмысла сыркмунліс, сутш кежлӧ кынмыліс места вылас, шемӧса видзӧдӧ, кыдзи тарыс бок ногӧн моз уйкнитіс шочиник кыддза-пожӧма костӧд. А дедушыс сэк кості сяркнитіс пельпом вывсьыс пищальсӧ да шков лыйис. И лэбысь тар сутшкысис-войтыштіс яг вылӧ.

— Мун босьт... — петысь нюмсӧ дзебигтыр шуис Салдат Иван.

Ваньӧ ветліс, голяӧдыс кутӧмӧн лэптіс сьӧд тарӧс, пӧсь на сійӧ, тривкйысьӧ, медбӧръя лолыс петӧ. Зонка видзӧдӧ дедушыс вылӧ, и некыдзи оз эскыссьы сылы, мый тадзи, кодакӧкості, позьӧ удитны уськӧдны виччысьтӧг жбыркнитӧм швычӧк тарӧс. Некыдзи оз эскыссьы!..

А мӧдыс, пищаляс, комын кыкӧд калибрас, выль патрон сюйигмоз, быттьӧ нинӧм абу и вӧвлӧма, шуӧ:

— Бура тай чӧкнитім... Пӧрысь кырымыс тай туйӧ на мый вылӧ кӧ...

Ваньӧ оз вермы кутны лов тырнас шензьӧмсӧ:

— Но, дедуш! Но, снайпер!

— Пӧткаыдлы, пиӧ, лэбзигӧн кӧ лыян, мыйтакӧ колӧ водзджык метитны. А менамсӧ, велалӧма да, оз и ков думайтны та йылысь, ачыс артмӧ...


Гора кось


Ӧтар и мӧдар берегыс таті тӧдчымӧнъя кыптылӧ-лыблӧ — кутшӧмкӧ ногӧн лоӧм мусюр из, буракӧ, тані, — и Тян-юыс веськыда ӧжыналӧма-писькӧдӧма чорыд изсӧ. Крут кыръясын бура тӧдчӧны изйыслӧн разнӧй рӧма да кызта пластъяс. Но ӧжынасигас уна из палак, буракӧ, бруткысьӧма ю воргаӧ, и нэмъяс чӧж визув ва яра усьласьӧ на вылӧ, зільӧ пазӧдны да быгльӧдлыны. А выныс, дерт, ыджыд сылӧн, ваыслӧн, ӧд, кӧнкӧ, песласян вор кодьӧдз нин шыляліс из подйыс да чожа исковтсьӧ сэті...

Лун и вой, некор помасьлытӧг мунӧ чорыд кось: нӧйтчӧ, муткырасьӧ изъяс гӧгӧр сӧстӧм ва, еджыд сорсӧн чарсмунлӧ, ызгӧ-скӧралӧ...

Деда-внука, воисны татчӧ да, дыркодь видзӧдісны кыр йывсянь валӧн ворсӧм-вийсьӧм вылӧ. И вӧрса сынӧдыс быттьӧ торйӧн нин сӧстӧм да ыркыд вӧлі тані.

— Аддзан, кутшӧм гажа тані, Ваньӧ, кось дорас? Татчӧ ми и узьмӧдчам, — шуис сэсся Салдат Иван да мудзӧмпырысь пондіс мынтӧдчыны лазсьыс. А Ваньӧ мӧвпалана нюжӧдіс дедушыс бӧрся:

— Ко-ось...

— Миян тай «кось» шуӧны... А мукӧд комияс — коськ...

— Дедуш, а ӧд кось кодь и эм тані... Ваыс косясьӧ изйыскӧд... Гашкӧ, та вӧсна и сідзисӧ шуӧны?

— Хмы... — Салдат Иван шензяна видзӧдліс внукыс вылӧ. — Ог тӧд... Ме, пиӧ, та йылысь некор на эг думыштлы... Мыйта во ола свет вылас-а...

— А нимыс нӧ эськӧ кыдзи тайӧ косьыслӧн, дедуш?

— Сідзи и эм — Кось... Сійӧ вед, буракӧ, ӧтнас татшӧмыс Тян-ю вылас.

— Абу бур тадзитӧ, — эскӧдана шуис Ваньӧ. Сійӧ век на видзӧдіс ворсысь ва вылӧ. — Вай ми нимтам сійӧс Гора косьӧн.

— А мый нӧ, лӧсьыд ним, вай нимтам, — шоныда шуис Салдат Иван.

— И мед йӧзыс, кодъяс воласны татчӧ, тӧдісны жӧ, гижам со этайӧ кыз пожӧмас.

— Позьӧ и кыдзкӧ пасйыны... — нюмъялӧ Салдат Иван.

— Гора кось! — Ваньӧлы долыд, мый аддзис татшӧм нимсӧ. Коркӧ, гашкӧ, и карта вылӧ на пасъясны буретш татшӧм нимнас. Бур эськӧ вӧлі!.. А то нинӧм висьтавтӧм — кось...

Гырысь изъяскӧд вермасигӧн, буракӧ, сэсся мудзӧ ваыс, вынсӧ воштӧ, усьӧ ыджыд гобльӧкӧ да и лӧньӧ сэні, водзӧсӧ исковтӧ оз нин быттьӧ сэтшӧм тэрыба.

— А кось горувтіыс, тыдалӧ, джуджыд, дедуш, бура сэті кодйӧма усьысь ваыс?

— Пыдынкодь, — важ бипур колясъяс дінын йӧжгылясигтыр шуӧ мӧдыс. — Комъясыд сэтчӧ и чукӧрмывлӧны... Мукӧд дырйиыс ыджыд кельӧбъясӧн. Рытъявылысджык видлам вугравны.

Мисьтӧма курксігтыр кыськӧ лэбис-воис сьӧд кырныш, ылӧкодь пуксис мӧдлапӧвса пожӧм йылӧ да, водзӧ на шочиника курксігтыр, пондіс видзӧдны йӧз бӧрся.

— Кӧзяиныс тай воис, — сыланьӧ довкнитліс Салдат Иван.

— Чайтан, тані сійӧ и олӧ? — юасьӧ кырныш вылӧ видзӧдысь Ваньӧ; мисьтӧма курксысь чим сьӧд лэбач не этша шызьӧдіс сійӧс.

— Олӧ не олӧ, а кежавлӧ... Видзӧд со, йӧз тані узьлывлӧны, тыртӧм консер банкаяс кольӧмаӧсь... Да и, кӧнкӧ, консерсьыс ӧтар на мыйкӧ кыйисны да сёйисны... Йӧз бӧрад век нин мыйкӧ да мыйкӧ кольыштлывлӧ кырнышыдлы. Няньтор либӧ чери-пӧтка сюв.

— Ком кыйысьяс жӧ али мый узьлывлӧны тані, дедуш? Та ылнаас?

— Код тӧдас, пиӧ... Но вед татӧн тай не сӧмын ком олӧ... Ачыд нин быдторсӧ аддзылін... — Вуджӧдіс друг чепӧсйысь кызӧмсӧ да водзӧ шуис: — А чери йывсьыд кӧ водзӧ баитны... Аддзан, ваыс гобльӧкас быттьӧ усьыштӧ плита вывсянь?

— Аддза...

— Сэті ӧддьӧн лажмыд, самӧй дорышӧдыс... И тӧдан, гобльӧксяньыс дорыш вомӧныс сьӧмгаяс чеччалӧны...

— Сьӧмгаяс? — чуймис Ваньӧ. — Чеччалӧны?

— Да, пиӧ... Гырысьджыкъясыс воздуктіыс тювгысьӧны дорыш вомӧныс... Мед водзӧ катны кульманінас... Буракӧ, оз эськӧ и унаӧн катны Тян кузяыс, но мыйтакӧ катӧны... Аслас кельӧб эм тані. Сьӧмгаыд пӧ тай сійӧ сэтшӧм — кытӧні чужӧ да быдмыштӧ, сэтчӧ и бӧр воӧ кульмыны мореӧ лэччылӧм бӧрын.

— И, чайтан, сэки найӧс позьӧ кыйны али мый?

— Сюсь мортыдлы мыйла нӧ оз позь? Кузь кыбанӧн кӧ пыжсянь...

— Сідзкӧ, либӧ тайӧ бипурдорсаясыс?.. — Ваньӧлӧн топалӧма лолыс, водзӧсӧ сійӧ оз и куж, мый шуны. Ӧд сійӧ абу нин сэтшӧм ичӧт, сійӧ тӧдӧ нин: кӧні эм сьӧмга чери — Енмӧн сетлӧм чӧсмасянтор и, позьӧ шуны, наказанньӧ, — сэні йӧз дзикӧдз йӧймывлӧны.

А дедушыс зэлыда серӧктыштіс зонкалӧн юалӧм вылӧ:

— Ме вед, дона пи, абу тун, мед став аддзылтӧмсӧ тӧдны... Ме сӧмын тӧда: тані бура овлӧ ком... Кульмыны катысь сьӧмгаяс чеччавлӧны... Кодъяскӧ, тыдалӧ, ме моз жӧ тӧдӧны та йылысь... И бипур местаыс со неважӧнся на, лун куим-ӧ-нёль сайся... Некымын морт узьӧмаӧсь тані... Дона сигарет помъяс кузяӧн чапкалӧмаӧсь... Коньяк юӧмаӧсь... Сэсся ещӧ нӧ мый? — чукрӧдліс сідз нин чукырӧсь ныр-вомсӧ Салдат Иван. — Ӧнітӧ воигӧн Тян-ю дор вӧрыс меным кажитчис вывтіджык полошуйтӧмаӧн. Дозмӧр позтыръяс пазалӧмаӧсь нин, гоз дозмӧр сӧмын и повзьӧдім... Сьӧлаыс этша жӧ и... А вотӧса вонад унджык эськӧ колӧ лоны...

— Либӧ кодъяскӧ бура кыйӧны-вийӧны татӧн. А, дедуш?

— Буракӧ, сикмӧмаӧсь и эм кодъяскӧ, Ванюк...

— Либӧ бурджык нин не паныдасьны миянлы накӧд? — ас казявтӧгыс зэлалӧм гӧлӧсӧн шуис Ваньӧ.

Салдат Иван серӧктыштіс, кыдзи вермис, личыдджыка:

— Мийӧ тэкӧд та могысь и воим да... Эн пов, дона пи, ми вед тэкӧд государственнӧй йӧз... И могыс миян государственнӧй — тӧдмавны, мыйджык керсьӧ тайӧ ылі вӧръясас... Миян и документ та вылӧ эм...

Воис Татілок, мудзӧма таръяс бӧрся котралігӧн, исасьыштіс бипур дорын да чӧла нюжгысис пожӧм вуж дінӧ.

— Пӧрысь нин, а век на йӧй, — дивитыштіс понсӧ Салдат Иван. — Тӧдан вед, мый вӧй таръясыд оз сибӧдны тэнӧ, а век колӧ вӧтлысьны...

Шойччигмозыс водзӧ на куталісны на вылӧ усьласьысь горш лӧдзьясӧс да йӧршиталісны тыртӧм истӧг кӧрӧбъясӧ. Дедушыс ӧнтай нин шуис, мый комыдлы колӧ быдсяма пӧлӧс сам — ӧти вылӧ кӧ оз босьт, мӧдӧн колӧ ылӧдлыны наян трустӧс. Нидзув налӧн дӧра мешӧчикын эм, сэні мусӧ турун вужйӧн сорлалӧма — тадзисӧ пӧ озджык пӧд нидзулыс шоныд дырйиыд... Тян керка дорсянь воигӧн весиг пучей нин чукӧртісны и...

Ваньӧ некор на эз аддзыв та мында пучейсӧ!.. Ӧтилаын ён тӧв путкыльтӧма вужлянас орччӧн моз быдмылысь кык пӧрысь пожӧмӧс, буракӧ, во дас сайын кымын ӧвтыштӧма. Найӧ пуксисны шоналӧм кыз кырсь вылӧ шойччыштны. Дедушыс, кыдзи и пыр, ӧзтіс чигарка. А Ваньӧлы нинӧм вӧчны, видзӧдӧ гӧгӧр да кывзысьӧ. И кутшӧмкӧ тӧдтӧм шы кылӧ, быттьӧ кодъяскӧ вӧсньыдик пилаясӧн гуджгӧны-пилитчӧны матын. Висьталіс дедушыслы, а сійӧ ньӧти эз понды шензьыны таысь, сӧмын и шуис:

— А ноко, кыз кырсьсӧ палтыртлы да видзӧдлы, мый сэні керсьӧ.

Ваньӧ павтыртіс и чуймӧмӧн горӧдіс:

— Пучейыс!

Да, чунь пом кодь гырысь пучейяс жуисны, пилитчисны, пурсъялісны гӧрд жуг-пызьӧдз изӧм-йирӧм, ас пырыс лэдзӧм пожӧм гырк вылын. Ставыс рысь кодь еджыдӧсь, топыдӧсь. Пондісны ӧктыны да дедушыс шуис:

— Ӧтилаасӧ найӧс оз и позь чукӧртны, сё морӧясӧс, а то кувтӧдз йирасны ӧта-мӧднысӧ.

— Сэтшӧм горшӧсь да скӧрӧсь али мый?

— Да... Найӧлы медтыкӧ мыйкӧ йирны... Но комыдлы тайӧ медбур сам.

Гӧрд жуг-пызь сорыс пипу коръясӧн гартлӧмӧн да мый да чукӧртісны пучейсӧ водзвыв босьтлӧм литрӧвӧй банка тыр, кӧть этшаник и павтыртлісны кыз кырсьсӧ.

— Дедуш, а збыльысь ӧд, быттьӧ пилитчӧны и эм кодъяскӧ. — Ваньӧ дыр эз вермы лӧньны татшӧмторсьыд.

— Танітӧ мый на, — казьтыштіс мӧдыс. — Тані кык дін сӧмын и эм... А вот коркӧ ме ӧти ягын зурасьлі эновтӧм шпальник бунт вылӧ. Тадзи жӧ шондіа лунӧ. Вот сэні найӧяс пилитчисны так пилитчисны. Вот сэні вӧлі пир так пир! Дзоньнас кыз кырся кер бунтыс вӧлі дзуртӧмӧн дзуртӧ!.. Ог тӧд, дыр-ӧ кежлӧ тырмис та мындаыслы кер бунтыс...

— А коді нӧ эськӧ татшӧм пучейсьыс артмӧ, дедуш?

— Со тай нӧ пукалӧ кузь ускаыс... Пес кералысьыс.

— Этайӧ багатырыс али мый? — Ваньӧ лажыньтчис да кыкнан кинас, чунь помъяснас, чепӧльтіс шевкнитчӧм кузь усъясӧдыс лы кодь чорыд кышӧда ыджыд гагӧс; мӧдыс лэчыда шашаритчӧма кырсь дінӧ, некыдзи оз кӧсйы мынтӧдчыны, муртса эз орны усъясыс лыбӧдігас. Сэсся и, скӧрысь дзужгигтыр, лэбис лэдзӧм пес кералысьыд пожӧм йывлань.

— Ёна и винёлӧсь да ёнӧсь пучейясыд, — водзӧ висьтавліс дедушыс. — Мукӧддырйиыс тӧв шӧрын поткӧдан гожӧмын заптӧм пес чуркатӧ, а сійӧ кодйысьӧма-пырӧма сьӧмӧсӧдзыс, жуг-пызьнас бурдӧдӧма пыран розьсӧ и небыд-ловъя сэтӧні... Татшӧм горшыд да винёлыд, эновтан кӧ сылы вӧртӧ, чожа и пилитас-изас. Здоров путӧ вот оз вӧрзьӧд-а...

— Кутшӧм сӧмын ловъя лолӧс абу лӧсьӧдлӧма кодкӧ! — шензьӧ зонка. — И ставыс, буракӧ, колӧ вӧрыслы...

— Буракӧ, колӧ... Тайӧ пучейясыс пӧрӧм да эновтӧм пуяссӧ изасны, куйӧдӧ пӧртасны. А сэсся сэтчӧ пожӧм кӧйдыс усяс, выль петас мыччысяс, вынсьӧдӧм му вылад зумыдджыка пондас быдмыны.

Мыйтакӧ шойччыштӧм-нуръясьыштӧм бӧрын корсисны да пӧрӧдісны неыджыд кос конда, орйӧдлісны да новлісны берег дорӧ. Кык дін тшытшсӧ дедушыс дасьтіс ноддя вылӧ. Ӧти визьӧн, пазитчигӧн моз, лэчыд чер бӧжнас керъяссьыс кокаліс-чуктӧдіс чаг, мед биыс азымджыка кутчысяс, ӧти керсӧ мӧд вылас кымыньтіс чагйӧмаинас, мед оз усь вылісаыс, помъясас бедьяс тувъяліс...

— Бӧртиджык би чуткам кык костас, и тайӧ ноддя-пачыс войбыд шонтас миянӧс, — шуис сэсся дӧвӧльпырысь.

— Чайтан, ломтысьны тадзисӧ кутас? — оз на эскыссьы Ваньӧлы.

— Лӧсьыда на и ыргыны пондас, кос кондаыд, труба оз ков.

Керыштісны кос пожӧм понӧль шатинъяс, бура волисны-шыльӧдісны, нёльӧд номера жилка лесаалісны, витӧд номера вугыръясӧн да пробкаа табъясӧн да и лэччисны гобльӧк дінӧ ком лэптавны. Дедушыс нӧшта висьталіс, мый гобльӧксӧ пӧ мӧд ногӧн гутъянӧн шуӧны. Видзӧд со, важ коми йӧзыд быдторлы не ӧти пӧлӧс ним сетлӧмаӧсь...

Ваыс сӧдз татчӧс изъя воргаад, рытлань катовтчӧм шонді бура югзьӧдӧ на гӧгӧр, и ва пыдӧсӧдзыс ставыс тыдалӧ. Вугырсӧ чӧвттӧдз видзӧдліс бурджыка Ваньӧ ыджыдкодь гутъянас, и пырысь-пыр жӧ шатовмуніс бӧрвыв.

— Кутшӧмкӧ черияс сы мындаӧн уялӧны! — пӧся шӧпнитіс дедушыслы.

— Комъясыд и эм, — воча нюммуніс мӧдыс.

Ваньӧ шемӧса видзӧдіс емдон сӧстӧм ваӧ, и аслас синъяслы некыдз эз эскы! Быгыльтан кодь топыд да швычӧк черияс, сьӧд мышка гырысь черияс (!), тэрмасьтӧг визлалісны-уялісны, гӧгралісны гутъян пасьталаыс, сунлісны пыдӧсӧдзыс, и сэсся бӧр тювгысьлісны вывлань, мукӧдыс весиг васьыс чеччовтлісны, и сэки эзысьӧн и зарниӧн дзаркнитлісны шонді водзын.

Ставыс тайӧ вӧлі сэтшӧм виччысьтӧмӧн, сэтшӧм мичаӧн да шензьӧданаӧн, мый Ваньӧ дзикӧдз шӧйӧвошліс, эз тӧд, мый вӧчны. Сулалӧ и видзӧдӧ, вомсӧ паськӧдӧмӧн дзоргӧ, вунӧдіс весиг, мый колӧ чӧвтны ловъя нидзулӧн самалӧм вугырсӧ.

Дедушыс оз жӧ тэрмась чӧвтны ассьыс вугырсӧ и, быдтор аддзылысь пӧрысь синъяссӧ сылысь пӧртісны жӧ ва пыдӧсын и ва вевдорын яра югнитлысь гырысь мича чериясыс. Медбӧрын сійӧ шуис:

— Ноко, видлы, Ваньӧ.

Сьӧлӧмас ыджыд надеяӧн Ваньӧ сьӧлыштіс нидзув вылас да чӧвтіс вугырсӧ. Со веглясьысь нидзула вугырыс ӧшйис таб йылӧ. Ставыс тыдалӧ. Мыш вылас чарснитӧм ыджыд, югъялысь бордъяса кык ком матыстчисны нидзув дінас. Ваньӧлӧн пӧся ыткӧбтіс вирыс. Пӧсялӧм киыс ёнджыка чабыртіс вӧсньыдик шатинсӧ. Час!.. Кодыс нӧ эськӧ кватитас?.. Ёськодь топыд нырнас ӧти комыс тувкис нидзувсӧ, сэсся винёла бергӧдчис да уйыштіс бокӧ. Мӧд комыс сідзи жӧ зывӧкпырысь моз тувкис... Да мый нӧ тайӧ?! Матӧ воӧм синъяса зонка бергӧдчыліс дедушыслань. А мӧдыс сӧмын и лэптыштліс пельпомъяссӧ...

Мукӧд комъяс матыстчылісны кыдзисюрӧ веглясьысь кузь нидзув дінӧ, коді быттьӧ сідзи и вӧзйис асьсӧ налы, но мича черияс сӧмын дурисны-ворсісны сы гӧгӧр. Некод эз кӧсйы сёйны. Быттьӧ ставнысӧ найӧс кодкӧ чорыда ӧлӧдӧма:

Энӧ пӧ вӧрзьӧдӧй тайӧ ылӧдчысь самсӧ!

Ваньӧлы тайӧ вӧлі дзик нин гӧгӧрвотӧмӧн. Ӧд сійӧ мыйта жӧ нин кыйліс черитӧ — гурина и бадькормык, кыз мык, кельчи и сын... Но мед, шуам, ӧти оз босьт самтӧ, мӧд. А кодкӧ век нин тшапнитӧ... А тані со мыйтаӧн уялӧны-югъялӧны-чеччалӧны, со мый гырсяӧсь ставныс, и мед кӧть ӧти чурснитіс нидзулсӧ...

— Часлы, либӧ ме пучейӧн чӧвтла, — татшӧмтортӧ аддзигӧн шуис дедушыс.

Мыйӧн сӧмын тёльскысис ва вылӧ еджыд кыз пучей, черияс тювгысьлісны сылань. И — вот дивӧыд! — бара на некод эз тшапнит. Да ӧд татшӧм тшӧг да госа пучейсӧ кӧть ачыд сёй! Эз кӧ комъяслы вӧв дасьтӧма... А найӧ сӧмын и исалӧны. Писка нывкаяс моз... А ещӧ ӧд и шуӧны: комыд пӧ горша босьтӧ самтӧ...

Тома-пӧрыся дыр сулалісны да кутісны кианыс нидзула да пучея шатинъяссӧ, чольсйӧдлісны да визьйӧдлісны ӧтарӧ и мӧдарӧ, но ни ӧти чери сідз и эз ылав. Дерт, ӧтарсянь кӧ, и нимкодь вӧлі видзӧдны югыд ваас налӧн ворсӧм вылӧ, но вочасӧн сьӧлӧманыс и дӧзмӧм чӧжсис асныра черияс вылӧ: мед кӧть, мода вылас, гоз ком шедіс эськӧ рытъя юква вылӧ...

Чӧвтісны коймӧд шатин, ыджыд лӧддзӧн, но наян черияс матыстчылісны сы дінӧ бара жӧ сӧмын тӧдмасьны.

Сэсся деда-внука шуисны эновтлыны чӧвтӧм шатинъяссӧ ас кежаныс: гашкӧ пӧ, комъясыс аддзӧны миянӧс да яндысьӧны ли мый ли сёйнысӧ... Кайисны да пуксисны кыр дорышӧ, шоныд да небыд яла вылӧ.

— Буракӧ, ми тэкӧд, Ванюк, эгӧ веськалӧй сёян-жор вылас, — сьӧлӧм сетіс дедушыс дзугыльмыштӧм Ваньӧлы.

— А мый, вермас некор и не шедны? — Ваньӧлы некыдз оз эскыссьы, мый та мында чери дырйи кушӧн найӧ колясны.

— Вермас и сідзи лоны... Комыд тай сійӧ, сё морыд, сэтшӧм: оз кӧ босьт, тэ кӧть сэсся вомас сюй сылы медся чӧскыдсӧ, всё равно бӧр сьӧлыштас.

— Да ӧд, кӧнкӧ, абу жӧ ставныс ӧтмоза пӧтӧсь, дедуш?

— Коді пӧ тӧдас найӧӧс.

— Дивӧ, быттьӧ кодкӧ приказ сетӧ налы, сёйны али не сёйны...

— А дашкӧ, и сетӧ... Мый на пӧ ми тӧдам найӧлӧн олӧм-вылӧм йылысь. — Старик тэрмасьтӧг гаровтіс ассьыс чигаркасӧ да пондіс лӧня куритчыны. — Оз кӧ шед и мед оз шед, аддзылӧмыс тай лоис-а... Эм на тай Тян-юад комыс... Мӧдысь коркӧ шедас... — Сэсся, буракӧ, унджык ньылыштіс тшынсӧ, пыдісянь дыркодь кызӧдіс, ыджыда сьӧлыштіс бокӧ, сэсся бара на шуис: — Водзті и Льӧм-юад мича комъяс овлісны, килоӧдз кыскӧ вӧлі мукӧдыс... Сэсся ӧти кадӧ ёна изведитлісны да пӧшти дзикӧдз бырліс...

— Кыдзи нӧ? — ылӧсас юаліс табъяс вылӧ видзӧдысь Ваньӧ.

— Важӧн нин тайӧ вӧлі... Пеж ловъяс босьтасны больничаысь яд кодь вына лекарство, нянь шомӧсӧ сорлаласны да и неыджыд ёкмыльясӧн пондасны лэдзны юас. Ком кватитӧ да и еджыд кынӧм увнас гатшнёвтчӧ велдорӧ. Сэтчӧ и сійӧс кутӧны да ӧдйӧнджык керӧны, мед ядыс вирӧдзыс эз удит йиджны. А то вед и ачыд верман гатшнёвтчыны...

— Вот ад горшъясыд! — горӧдӧ зонка.

— Да, мукӧд дырйиыс тай мортыдлӧн горшлуныс помтӧм-пыдӧстӧм... Код тӧдас, дыр-ӧ найӧ тадзисӧ кыйсисны. Оран выйӧдз тай воліс Льӧм-юад комыс-а... Сэсся и, водзті, кыблісны сэні не этша... Том дырйи ме ачым на петавлі и... Сирпиыд бура сюрліс... А комтӧ сійӧс, сё морӧс, он на и удит чуткынытӧ, ӧддьӧн сюсь да. А кодӧскӧ кӧ и удитан, кыбаныд век кыклаӧ бытшкысьӧ сылы — юрдінас и бӧжланьыс, кодакӧкості, кӧть и узьӧ, удитӧ вегыльтчыны сійӧ, некутшӧм мӧд чери сэсся тадзисӧ оз вевъяв.

Сёрнитігкостіыс — мед, буракӧ, пальӧдыштны найӧс артмытӧм ком кыйӧмысь — мӧдлапӧвса пожӧмӧ шытӧг шывкнитіс-пуксис кутшӧмкӧ лэбач, ыджыдкодь, рудов, кузь бӧжа. Ваньӧ, буди, татшӧмсӧ эз на аддзыв-а?

— Кӧк, — шӧпнитіс дедушыс.

Но, со тай инӧ кутшӧм тэ вӧлӧмыд, кӧкиньӧй! Видзӧднысӧ абу и ёна мича. Но сы пыдди гӧлӧсыд тэнад, матушкалӧн! Гожся вӧр-васӧ ловзьӧдӧ и нормӧдӧ. Дерт, зонка тӧдтӧг оз ов, мый ӧні, аръявылыд, кӧкыд оз нин кӧк.

— Голяыс пӧ сылӧн ид шеп йикиӧн виньдӧ, — шуис дедушыс. — Сэки сэсся и дугдылӧ кӧкнысӧ.

Бӧрӧ-водзӧ шытӧвтӧг пӧлнясьысь рудовсера лэбач вылӧ видзӧдігӧн Ваньӧ весиг наян комъяс йывсьыд вунӧдіс.

— Кысь-мый татшӧмыслӧн эстшӧм мича гӧлӧсыс петӧ? А, дедуш?

— А, пиӧ, Енмыс, буракӧ, куш сӧмын гӧлӧс пондаыс и сетлӧма сійӧс вӧр-ваыслы. Мукӧд пӧткалӧн — чӧскыд яй, а талӧн — гӧлӧсыс...

— Позтӧм кӧк... Сэсся нӧ сійӧ, дедуш, сідзи некор оз и тӧдлы ассьыс челядьсӧ?

— Оз, дерт, позтӧ кертӧгыд, йӧз позъяд кольктӧ пуктігӧн.

— Да-а... — Ваньӧлы нин и жаль тадзитӧ олысь кӧкыс. — Татшӧмыс, буракӧ, сэсся некод абу вӧр пасьталаыс... Гашкӧ, и став му пасьталаыс...

— И вед пӧ, сё морыд, кыйӧдчӧ, кор мукӧд посни лэбачыс, сылы коланаясыс, пондасны позсӧ керны аслыныс. Лун куим-ӧ-нёль шыш моз лэбалӧ гӧгӧрыс. А сэк кості кынӧмас аслас ӧтка колькыс ӧддзӧ нин сӧвмыны... Сэсся со посньыдик кайяс эштӧдісны поз, чӧвтісны сэтчӧ колькъяс... Кӧк кыйӧдчӧ, кор мам чеччылӧ поз вывсьыс, повзьӧдлӧ ли, чапкӧ сэтысь ӧти либӧ гоз кольк, сы пыдди пуктӧ ассьыс сэтшӧм жӧ сераӧс...

— Сэтшӧм жӧ сераӧс? — став йывсьыс вунӧдӧмӧн юасьӧ зонка.

— Да... сійӧ водзвыв нин тӧдӧ, код кайлӧн кутшӧм сера колькыс.

— Но абу ӧмӧй сылӧн пуктӧмаыс ёна ыджыдджык кайыслӧн серти?

— Абу... Ставсӧ кодкӧ бура лӧсьӧдлӧма, дона пи... Сэтшӧм жӧ ичӧт кольк пуктӧ, сё морыд... А сэсся, ас пытшкас водзвыв пӧжӧмаыд, кӧкпиыс пановтӧ мукӧдсӧ кыш пытшсьыс петӧмнас, чожа быдмыны пондӧ. А кор нин сэсся чужасны посни вокъясыс, тойыштӧ найӧӧс позсьыс, ӧтнасӧн кольччӧ...

— Ад горш жӧ тай эськӧ да!.. — чуймӧ Ваньӧ.

— Коньӧр кай гозъя сэсся ӧтнассӧ и мырсьӧны-вердӧны, пӧттӧм чулльӧс. Асланыс дона пи пыдди. Кытчӧдз оз гӧнсяв-бордсяв да оз лэбзьы позсьыс, кытчӧ сійӧ оз нин понды тӧрны.

— Дивӧ! — Ваньӧ тыр синмӧн видзӧдӧ ув вылын копрасьысь-тажъялысь лэбач вылӧ. — Дедуш, а гашкӧ, вӧлі кӧ сылӧн аслас поз, быдтысис кӧ ачыс, сэки, гашкӧ, эз и куж сэтшӧм мичаасӧ кӧкны?

— Дашкӧ, и эз... — нюмъялӧ старик.

— Гашкӧ, сійӧ, челядьыс некор абуӧсь дінас да, сы вӧсна сэтшӧм лӧсьыдасӧ да нораасӧ горалӧ?

— Вермас лоны и сідз, дона пи...

— Либӧ мед нин сідзи и олӧ, кыдзи оліс. Огӧ и пондӧй дивитны ми сійӧс...

— Огӧ и пондӧ... — шоныда шуӧ дедушыс. — Торйӧн нин сы понда, мый и вӧрсӧ сійӧ ёна весалӧ-видзӧ. Радейтӧ пӧ сёйны гӧна лёльӧясӧс, лёк вредительясӧс, кодъясӧс мукӧд лэбачыслы зывӧк кокыштны. Горш мортыд, кӧксӧ ме шуа, ӧти часнас пӧ вермӧ бырӧдны сё лёльӧӧдз.

— Вай инӧ, дедуш, став лёксӧ ми прӧститам позтӧм кӧклы.

— Вай...

А писка комъяс сідзи и эз вӧрзьӧдлыны некутшӧм сам, кӧть эськӧ и вуграсьысьяс кӧйвидзисны гутъян дорын шонді лэччытӧдз. Сэсся и, тыдалӧ, бара жӧ кодлӧнкӧ тшӧктӧм серти, наян ловъяс друг кытчӧкӧ вошины, быттьӧ некор эз и вӧвлыны... Шудтӧм кыйсьысьяслы колис сӧмын кайны да биасьны.


Кӧкъямыс арӧссянь вӧралысь


Вольпась вылӧ пуртъясӧн кыр улысь вундалісны кузь турун, вольсалісны би дорӧ да вылісяньыс вевттисны небыд ньыв лапъясӧн. Виччысяна ком юква эз ло, сы пыдди ковмис пуны тар, кодӧс сэтшӧм пелька лыйис пӧрысь снайпер. Сэсся ӧд налӧн вӧлі босьтӧма сьӧрсьыс солалӧм сирпиянӧс. Сэтшӧм на небыд да чӧскыд, аслас сыла-кӧра вӧлӧма выльӧникӧн солалӧм сирпиыд, чунь помъясад лемасьӧ, вомад сылӧ. И Тян-юсьыс чайыс тані, Гора кось дінас, быттьӧ нӧшта нин кӧра да чӧскыд.

А кор паньыштісны посньыдик сыв чутъяса чӧскыд шыдсӧ, дедушыс юаліс:

— Ванюк, а вот эськӧ эн кӧ тӧд, мый пуим, вермин-ӧ шуны, мый тайӧ буретш да тар шыд? Абу дозмӧр, ни абу сьӧла шыд?

Мӧдыс выльысь паньыштіс, чупкӧдчыштіс вом доръяснас.

— Быттьӧкӧ и мыйӧнкӧ торъялыштӧ... Ог сӧмын гӧгӧрво, мыйӧн...

— А кыдз гар кӧрыс, буракӧ, кӧрсӧ вежыштӧ. Мӧдъясыс вед, дозмӧрыд да сьӧлаыд, лыс ёнджыкасӧ нямлялӧны.

— А тэ, дедуш, вермин эськӧ торйӧдны?

— Месӧ? Верма... Кӧть эськӧ, шуам, энь тарыдлӧн шыдыс сьӧла шыдланьджык матысмӧ...

— Чӧскыдджык али мый ай шыд сертиыс?

— Чӧскыдджык... Водзті весиг купечыд энь тартӧ донаджыкӧн вӧлі босьтӧ ай дорсьыс... Но мийӧ огӧ пондӧй шыд понда эньяссӧ лыйлыны. Тырмас на миян пай вылӧ айыс. А эньясыслы водзӧ вылӧ колӧ тар рӧдсӧ паськӧдны. Мед тшӧтш найӧяс, таръясыс, гажӧдісны вӧрсӧ. Вед кутшӧм любӧ лолӧ, кор тулысын лӧнь вӧр пасьталаыс кылӧ таръясыдлӧн кургӧмыс...

Дзожгӧмӧн нялйысь сирӧд чагъяс чуткисны ноддя керъяс костӧ, и чагйӧмаинад чожа босьтчис биыс, горша самасис, абу тай ӧнтая комъяс кодь писка, шытӧг нюлӧ кыкнан кондасӧ, паськалӧ и вынсялӧ, боквыв чепсасьӧ йӧршитӧмаинсьыс, и жайгӧ-шонтӧ буретш водзвыв лӧсьӧдӧм вольпасьнысӧ. И кутшӧм шань пу пожӧмыд! Оз-ӧ кӧ третшмун! Оз-ӧ кӧ пӧсь ӧгырӧн чеччовт тэ вылӧ! Тӧждысьтӧг узь дінас кӧть кузь войбыд садьмывтӧг, сӧмын биас эн пыр-а, оз сот сійӧ тэнӧ, скӧра третшкысь коз моз оз ӧзты паськӧмтӧ дзужалысь ӧгырӧн...

Лӧньӧ вӧр. Вочасӧн водалӧны лунтырӧн мудзӧм сьылысь кайяс. Доналӧм ыджыд шарӧн лэччӧ шойччыны парма пытшкӧ мудзӧм жӧ шонді. Ок, кутшӧм мича талун шонді пуксяніныс! Гӧрдӧн ымралысь посни кымӧръяс сявкнитчӧмаӧсь пасьталаыс, арся пипу кор кодьӧсь... Вочасӧн рӧмыдыс сукмӧ. Пипу коръяс рудӧдӧны. Енэжын пыр унджык и унджык кодзув кыськӧ петӧ, пыр югыдджыкӧсь и югыдджыкӧсь найӧ лоӧны да быттьӧ и матынджыкӧсь. Шонді дзебсьӧм бӧрын ыркалӧ, пемдӧ, дзикӧдз лӧньӧ вӧр-ва.

Сӧмын ӧтнаслӧн Гора косьлӧн и дум абу лӧньны: вильшасьӧ-уджалӧ, дзольгӧ-бузгӧ, лунся серти ӧні весиг гораджыка кылӧ, некутшӧм мудз сылӧн абу.

А со и сырйӧсь дора тӧлысь джын кыпӧдчӧ пемыд стын моз ӧтилаӧ сӧльнитчӧм вӧр весьтӧ, кельыд югыдӧн муртса-муртса кизьӧртыштӧ гӧгӧр.

Ваньӧ сулалӧ кыр йылын, Гора кось весьтын, пӧт сійӧ и мудзыштӧма, и лолыс-вежӧрыс тырӧма талун аддзылӧм да кывлӧм выльторъясӧн... Сулалӧ Ваньӧ, видзӧдӧ быгыд тӧлысь джынйӧн муртса югдӧдыштӧм вӧр-ва вылӧ, кывзысьӧ, и друг сылы пондылӧ кажитчыны, мый став тайӧ мирыс — вӧр-ваыс и лыдтӧм кодзувъяса енэжыс — ставыс дзоньнас! — быттьӧ кӧсйӧны тӧрӧдчыны сы пытшкӧ, сылӧн сьӧлӧм пытшкӧ, сылӧн вежӧрӧ; ачыс сійӧ, Ваньӧ, кӧсйӧ сывны ли мир пытшкас, дзикӧдз вылӧ сывны-вошны, кутшӧмкӧ сылӧн юкӧнӧн лоны ли — со этайӧ Гора косьыс моз, либӧ тшынасьысь би весьтын зымвидзысь пожӧмыс моз... Ваньӧ весиг повзьыштӧ татшӧм сьӧлӧм кылӧмсьыс, песовтчылӧ сулаланінас, кӧсйӧ нин мунны ноддядінса вольпась вылын лӧня куритчысь дедушыс дінӧ. Но сэки Гора косьын мыйкӧ велавтӧм ногӧн бузгысьӧ. Ваньӧлӧн синъясыс сатшкысьӧны сэтчань, и здук мысти казялӧ сійӧ, кыдзи ыджыд мыгӧра чери ызгысьӧ-чеччыштӧ гобльӧкысь да кузякодь лэбовтӧ кось тшупӧд вомӧн.

— Дедуш! — горӧдӧ зонка. — Кыдзи тювгысис! Торпеда моз!..

— Сьӧмгаыд катӧ... Кыкӧнӧсь тай, гозъя, — дедушыс, кӧть и эз аддзыв, кылӧма жӧ шысӧ, чеччис би дорысь, матыстчис Ваньӧ дінӧ.

Найӧ дыр сулалісны орччӧн да виччысисны выль черияслысь бузгысьӧм, но некод сэсся эз тыдовтчыв.

— Сё морӧ, колӧ жӧ эстшӧма асьтӧ песны, сы ылнаӧдз катны моресянь... — ышловзис старик. — Мед сӧмын пӧк да нек лэдзны... Катігчӧжыд лючки не сёйлыны. Со татшӧм тшупӧдъяс вомӧн чеччалны...

— Кодкӧ тай бара жӧ сідзи лӧсьӧдлӧма, дедуш!.. — шуӧ лӧньтӧм на зонка.

— Катігас кыйӧны-вийӧны сійӧс быд ногыс... Кулӧмӧн и кыбанӧн... Весиг пищальысь лыйлӧны... Кульманінас чӧскыд пӧксӧ пурӧны сійӧ жӧ комъясыс...

— А кыдзиджык нӧ эськӧ кульмӧ сьӧмгаыс, дедуш?

— Эньыс пӧ кодйӧ гальки пытшкын ыджыдкодь гу, а айыс вылісяньыс киськалӧ некнас...

— И сэки кодлӧнкӧ киыс лыбӧ лыйны найӧс, коньӧръясӧс?

— Мукӧд мортыдлӧн тай пеж кырымыс быдтор вылӧ лыбӧ, дона пи... Ме тӧдлі ӧти дядьӧс, коді Тян-ю йывсьыс, пӧшти дзик нин косінсьыс, лыйлӧма сьӧмгаяссӧ, мукӧдыс пӧ кык пудъяӧсь...

— Кы-ык пудъя?!

— Кӧть эськӧ и абу нин сэтшӧм чӧскыдӧсь найӧ сэки, рудзалӧмаӧсь лючки сёйтӧгыд кузятӧ катігӧн. Та понда унджыкыс пӧ, кульмӧдчӧм бӧрас морелань бӧр кывтігӧн, сгинитӧ.

— Коньӧр лов! — доймасьӧ сибыд сьӧлӧма зонка.

Сэсся найӧ водісны кузялаыс нин шлонгысь ноддя дорӧ, шоналӧм да нӧшта на небзьӧм ньыв лапъяс вылӧ, кодъяссянь кольмӧдтӧдз ӧвтіс ньыв сирлӧн мырдӧн. Ваньӧ шлапнитчис гатшӧн, личлэдзис ки и кок, мудзӧма сылӧн быдлаті, но лӧсьыд, сэтшӧм лӧсьыд мудзӧм бӧрас тадзи личӧдчыны, мыйкӧ дыра кежлӧ куньліс синсӧ, жайгӧ ноддясянь шоныд, уліын ызгӧ Гора кось... Сэсся Ваньӧ бӧр восьтіс синъяссӧ, видзӧдыштіс, кыдзи руд тшын писькӧдчӧ-кайӧ пашкыр пожӧмлӧн увъяс пыр. Сэсся муртса эз горӧд чуймӧмысла: сійӧ казяліс, мый пожӧм увъяс вылын пукалӧны кодзувъяс... Яръюгыд кодзувъяс!

— Дедуш, видзӧдлы жӧ, кодзувъясыс пуксьӧмаӧсь пожӧм вылас! Тшӧтш лэччӧмаӧсь шонтысьны миян шоныд ноддя дінӧ...

Чӧла куйлысь старик восьтыліс синъяссӧ и тшӧтш чуймис мича серпассьыс. Вочавидзис шоныда:

— Кӧнкӧ вед найӧлы сэтӧні, енэж йиркас, кӧдзыд жӧ, со и лэччисны...

Чӧв олыштісны. Салдат Иванлӧн водзӧ на шоналіс сьӧлӧмыс. Пожӧм увъяс вылӧ вӧвлытӧм на лэбачьяс моз лэччӧм кодзувъясысь, и орччӧн куйлысь дона внуксьыс, и быдторсьыс... И сійӧ шоныда-шоныда шуис зонкалы:

— Видзӧд бура быдтор вылӧ, дона пи... Тян-ю вылас бура видзӧд, кывзы бура сійӧс... Лов тырнад босьт сылысь мичсӧ и гажсӧ... Нэм кежлад босьт... Мед ловъя лолӧс моз жӧ нэм чӧжыд кылін сэсся сійӧс... Мед век гажыд петіс сыысь... — Чӧв усьліс, ыджыда ышловзис, сэсся содтіс: — А ме, ачым, дашкӧ и, медбӧръяысь нин сывйыштча и окыштча сыкӧд... Тян-юыскӧд... Да аттьӧ кыв шуа сылы... Став бурсьыс да гажсьыс, мый сійӧ сетіс меным олігчӧж... — судзӧдчыліс кинас внукыс дінӧдз, малыштіс сійӧс. — И тэныд сё пасибӧ, дона пи, мый локтін татчӧ дедушыдкӧд...

Ваньӧлӧн вӧрзис сьӧлӧмыс дедушыслӧн татшӧм кывъясысь, немтор оз куж шуны, сӧмын воча малалӧ дедушыслысь немечлӧн пуляӧн шыгыртӧм кисӧ.

Шлонгӧны паськыд, но не жар биӧн кондаяс, бӧр сетӧны шонділысь не ӧти дас воӧн босьтлӧм шоныдсӧ, а тшӧтш быттьӧ и мыйкӧ чӧла мойдӧ биыс.

— Дедуш, тэ меным лючкисӧ эн на и висьтавлы, кыдзи велавлін вӧравнысӧ... Век шуан, быдмыштан пӧ да сэки став йывсьыс висьтала...

— А мый, кывзан кӧ, ӧні позяс и висьталыштны... Мыйкӧ тай оз на жӧ узьсьы...

— Висьтав, дедуш! — Ваньӧ ырснитчӧ-пуксьӧ куйланінсьыс.

Мӧдыс лабутнӧя пуксьӧ жӧ, перйӧ кӧшельсӧ да гаровтӧ чигарка, тэрмасьтӧг судзӧдчылӧ увторйӧн биӧдз да ӧзтӧ чигаркасӧ, нёньыштӧ махоркалысь чорыд кӧра тшынсӧ да шуӧ:

— Важӧн, пиӧ, комиясыд пӧшти ставныс вӧралысьясӧн вӧлісны. Мойдъясад и сьыланъясад медъёна ошкыссьылісны сюсь кыйсьысьясыд. Медбур геройясӧн да шань багатыръясӧн найӧӧс ыдждӧдлісны. Помнитан, ме тэныд Пера йывсьыд мойдлі?

— Да...

— Мортыс ставсяыс ён, ставсяыс повтӧм, роч муӧс мездӧ лёк вӧрӧгысь, а водзӧс пыддиыс сӧмын и вӧраланін корӧ аслыс, кӧть эськӧ и мыйсӧ оз вӧзйыны ыджыд бур керӧмсьыс... Батьӧӧй пӧ менам — вӧрын узигӧн шонтысь ноддя, мамӧӧй пӧ менам — небыд ньыв вольпась, а сочаӧй пӧ менам — вӧр-ваын вӧльнӧя олӧм-кыйсьӧмӧй, таысь ӧтар пӧ меным немтор сэсся оз ков, а татӧг пӧ ме и олнысӧ ог вермы... Со вед кыдзи, сё морӧ!..

— Лӧсьыда и шуӧма, дедуш! — лов тырнас радлӧ Пера вӧсна Ваньӧ.

— А босьт либӧ Йиркаптӧ, кутшӧм кыйсьысь сійӧ вӧлӧма! Кутшӧм лызь сійӧ лӧсйылӧма аслыс.

— Кутшӧмӧс, дедуш?

— Эг на ӧмӧй висьтавлы?.. Корсяс сійӧ паськыд ягъясысь сэтшӧм пу... Сэтшӧм пу!.. Лӧсъяс лызь пӧвсӧ... Кӧсъяс видлыны... Сувтас сы вылӧ и, сё морӧ, мӧдас тӧвзьыны... Тӧв нырысь на чожаджыка, ӧдва и султнысӧ вермас... Сэсся мӧд лызь пӧвсӧ оз нин лысьт сійӧ пусьыс лӧсйыны, прӧстӧй козйысь керас. Кыкнансӧ кӧ вед керис сійӧ пусьыс, му мӧдарӧдзыс эськӧ пырысь-пыр шутёвтіс... Уна и кыяс сійӧ быдторсӧ татшӧм перыд лызьыд вылын.

— Дедуш, татшӧмторъяссӧ тіянлы ичӧтысяньыд, кӧнкӧ, ёна мойдлісны?

— А кыдзи нӧ эз, дона пи! Книгаястӧ мийӧ сэки лёка этша лыддьывлім. Телевизор эг видзӧдӧ... Мойдӧмсӧ да сьылӧмсӧ и вӧлі кылзан, тӧвся кузь рытъясад... Вӧралысь багатыръяс йылысь и Ёма-баба йылысь, Вӧрса йылысь и Вакуль йылысь. И, дерт, аслыд тшӧтш окота лоны ёнӧн да повтӧмӧн, быдтор кужысьӧн да вермысьӧн...

— Вӧравлӧмаӧсь пӧ пыр ӧткӧн?

— Сӧмын ӧткӧн, дона пи, кыкӧннад вед ёна повзьӧдлан звер-пӧткасӧ. Но поныд, дерт, эм жӧ... Кузь арбыд да и тӧв джынсӧ на олан аслад вӧр керкаын, кыйдӧссӧ сӧмын петкӧдлан гортад...

— Оз ӧмӧй гажтӧм босьт тадзинад? — чуймалӧ зонка.

— Мортыд тай кыдзи да мыйӧ велалан... Лунтыр ветлӧдлан вӧрті — лыйсян да чӧсъяс мездалан, выльысь окталан. Рытнас воан керкаад да ур-тулан кулян, пӧткатӧ меститан, ужын пуан-лӧсьӧдан, кадыд мунӧ... И любӧ аслыд, мый шедӧ тэныд бура кыйдӧсыс. И быдторсӧ мӧвпалан ноксиг-керигмозыд — кыдзиджык аски кытшовтны, и кутшӧмджык луныс лоӧ, сэзь али лым петас, и бур, мый тӧлка да винёв рӧдысь понтӧ лӧсьӧдін, бура велӧдін, мыйта добра нин сійӧ отсаліс кыйны, и чӧс туй вылад со ош вельмӧма, дозмӧртӧ гусявлӧ, кыдзкӧ колӧ мыйкӧкертны пакӧститчысьӧс... А сэсся и мудзӧмыд лунтырнад, ужнайтан да чӧскыда и онмӧссян.

— Он и пов?

— Он... Лёк йӧз сэки вӧръясын, ӧнія моз, эз кимӧститчыны, тэнад угӧддьӧӧ некод мӧд морт оз лок... Пищальтӧ весиг керкаад он пырт вӧлі, ывла тувйӧ и ӧшӧдан, не нин шуны мукӧдтор йылысь...

— Дедуш, а тэ эськӧ кымын арӧссянь пищальнас пондін лыйсьыны?

— Ме? Ме, пиӧ, водз заводиті... — казьтылӧмсьыс нюмъёвтӧ старик. — Кӧкъямыс арӧс на меным вӧлі... Гусьӧникӧн босьті батьӧлысь пищальсӧ, чукӧсті понмӧс и — лататы вӧрӧ... Ставыс, мися, лыйсьӧны, а ме нӧ йӧзсяыс омӧльджык али мый! Верст кӧкъямыс сайӧ лӧсышті, ачым эськӧ некор на эг ветлыв сэтчӧдзсӧ, но батьӧсянь кывлі, мый сэтӧні ёна дозмӧр олӧ. А мед не вошны, матка тшӧтш батьӧлысь босьті, но, компастӧ вӧлі сідзи миян шуӧны... Но вот, пон увтӧ дозмӧр, ме лыя, а сійӧ оз усь. Мый нӧ тайӧ? — шензя... Мӧдӧс лыя, бара оз усь... Паскӧ сэсся лыйи, абу жӧ инмӧма... Вӧлӧмкӧ, ме виттӧг, метитчытӧг, пезьдала. Сэки вӧлись гӧгӧрвои, мыйла пищаль помас чутыс, мушкаыс эм... И кор ещӧ ӧти дозмӧрӧс увтіс понмӧй, чут пырыс нин виті да и уськӧді дозмӧртӧ... Ок, радыс менам вӧлі!.. Но кыдзисюрӧтӧ гӧгралігӧн ылалі ме вӧрас. А немтор, мися, менам жӧ матка эм! Видзӧда, стрелкаыс, йӧймӧмакодь, ӧтар и мӧдар чепсасьӧ, оз петкӧдлы, кодарӧ колӧ меным мунны. Кутшӧм нӧ, мися, тайӧ матка, оз кӧ инды гортӧ мунан туйсӧ? Ӧдва эг пазьнит ме сійӧс пучер дінӧ, батьӧысь повзьӧм понда сӧмын бӧр зептӧ сюйи... Дыр собалӧм бӧрын кыдзкӧ тай петсьӧма жӧ сэсся менам видзьяс вылӧ, верст куим-ӧ-нёль гортсянь. Аслам сэтшӧма мудзсьӧма, воськовтны водзӧ ог вермы. Пыри турун зорӧдӧ да пырысь-пыр и унмовси... А понмӧй котӧртӧма гортӧ, кӧнкӧ, никсіс-никсіс, кӧзяин узьӧ, а мый нӧшта керны сылы? А гортын ставӧн нин повзьӧмаӧсь — абу и абу морт, сэсся со и понмыд ӧтнас локтіс... Но понмыс сія ёна тӧлка вӧліс, катӧдас батьӧӧс зорӧд дорад... Аддзис батьӧ менӧ сэтысь, тасманас гоз-мӧдысь жвучнитіс. Но эз ёна... — стариклӧн гӧлӧсыс вежсьӧ, небзьӧ. — Сы бӧрын сэсся и пищальтӧ меным сетіс... Матканад велӧдіс вӧдитчыны и... Сэксянь ме и лои вӧралысьӧн...

— Кӧкъямыс арӧссянь? — синваӧн йиджтысьӧм гӧлӧсӧн юасьӧ Ваньӧ.

— Да... Пищальясыс сэки миян сідз шусяна централкаяс вӧліны — ствол помсяньыс шомполӧн зарадитан, свинеч пулькаӧн. Свинечсӧ — кыз сутуга пом кодь — сьӧрсьыд жӧ новлӧдлан, кор ковмӧ зарадитны, пиньнад курччан либӧ пуртнад орӧдан пулькасӧ. Порокыд сьӧрсьыд жӧ, пу порошничаын бокад ӧшалӧ... Сэки и ме велалі буратӧ лыйсьыны, ӧти пульканад вед ёна колӧ кужны инмынытӧ. Урыдлы вӧлі кык син костас чӧкнитан, паныдӧн кӧ тэныд пукалӧ, а бокӧн кӧ — пель вужъяс, мед куыс эз тшык, мед донаджык, первой сортӧн муніс. Дозмӧрыдлы морӧсас лыян, борд вечикас ли, а мукӧддырйиыс и веськыда юрас... Ёна велалі сэки лыйсьынытӧ... Бур воясад куш сӧмын тулансӧ комынӧдз вӧлі кыя...

— Дедуш, тэ коркӧ висьтавлін, мый став ошсӧ тэ кыйлӧмыд дас кыкӧс. А медпервойсӧ кор кыйлін?

— Эг ошйысьлы?..

— Некор эн...

— А буретш да ёль дорысь вурдӧс лыйи. Судзӧді да мый да сійӧс, ачым радла — дона ку шедіс... Кӧсъя кайны бужӧд увсьыс кыр йылас... Видзӧда — сё морӧ! — ош, кык кок йылас сувтӧма, скӧралӧ, кузь гыжъя лапаяснас сяркӧдӧ... Метра дас сайын месянь... А менам дрӧбъя зарад стволын, сэки мӧд пищаль нин вӧлі... Мый керны? Смелмӧдчи да и косьышті сылы сярганас, голяас... И сэки вӧлисти садьтӧг повзи... Уськӧдчи пышйыны... Гортӧдз котӧртсьӧма... Вои, а ныр-вомӧй аслам вӧрзьӧма... Мамӧ бӧрддзис, мыйӧн видзӧдліс ме вылӧ... А батьӧ шуӧ: «Но, бур вӧралысь таысь лоӧ...»

— А ошкыс нӧ? — юасьӧ би водзын югъялысь синъяса Ваньӧ.

— Ошкыс? Кайим да кулим батьӧкӧд. Сярганад сылы менам бура веськавсьӧма, да сэтчӧ и усьӧма. А сэсся ме эг понды повны ошсьыд. Сійӧ морт вылад первойтӧ оз уськӧдчы, кӧть и мукӧддырйиыс повзьӧдчылӧ. Лыйӧм бӧрад сӧмын уськӧдчӧ...

— А сэки кӧ эн инмы... Либӧ омӧлика ранитін?.. Вермис ӧд чеччыштны вылад?..

— Сэки эськӧ амба меным вӧліс... — нюмъялӧ пӧрысь морт. — Сылӧн вед, ошыдлӧн, черыс и пуртыс век сьӧрсьыс... Но ме бура метитчӧмӧн лыйи, буретш сярганас, морт моз вӧлі сувтӧма да... Та бӧрын и ме гӧгӧрвои, мый оз ков повны ыджыд зверсьыд и стӧчджыка, матысяньджык лыйны... Сэсся ме ошлы ни йӧралы ылісянь некор эг лыйлы, метра дас вит сайсянь сӧмын, но сы пыдди быд лыйӧмаыс чергысьліс места вылас. Сэсся и понъясыд ёна вӧлі отсалӧны оштӧ кыйигӧн, мышсяньыс зільӧны пурны сійӧс. А сійӧ, Микайлӧыс, ой-ёй лядьвейсӧ курччӧмысь полӧ, кӧза моз пуксяс сітан вылас да и бергалӧ, водз лапаяснас шенасьӧ сы вылӧ усьласьысь понъясысь. Кыкӧс татшӧмсӧ лыйи, сиктсалысь вӧлі мӧсъяссӧ джагйӧдлӧны да...

Сьӧлӧмсяньыс кывзысь зонка видліс лӧсьӧдлыны вежӧрас ош кыян татшӧм серпасъяссӧ и весиг шуштӧм босьтліс. Сэсся водзӧ на кутіс юасьны:

— А батьыд нӧ тэнад, менам прадедушыс, бур вӧралысь жӧ вӧвлі?

— О-о, сія — да! — шоныда шуис старик. — Вӧрад сія вӧлі пропессор так пропессор. Быдтор тӧдӧ. Немысь-немторысь оз пов ни... — Мӧвпалана видзӧдліс ноддя вомӧн пемыдас ызгысь Гора косьлань да содтіс: — Коркӧ ӧтчыд, тадзи жӧ би дорын, висьтасьліс жӧ меным ош кыйӧм йывсьыд... Оз на кӧ онмыд лок...

— Оз лок, дедуш!

— Ӧддьӧн мудер да ён Микайлӧ веськалас. Став матігӧгӧр сиктъяссӧ пикӧ воштас, джагйӧдлӧ и джагйӧдлӧ пӧ мӧсъяссӧ. Талун ӧтилаысь, сэсся мӧдлаысь, коймӧдлаысь... Видласны мужикъяс кыйны понъясӧн — оз сетчы, кык медбур понсӧ чергӧдас сӧмын... Сэтшӧм мудер... Сэки и менам батьӧ дінад шыӧдчасны: вай пӧ зон, Кирӧ, мезды кыдзкӧ-мыйкӧ... Тотшкӧбтан кӧ пежӧс, быд керкапомысь мийӧ тэныд вит ураӧн чукӧртам... Но, батьӧыд и кӧсйысяс, мый нӧ — став мирӧн корӧны да... А медсясӧ, дерт, кӧнкӧ, аслыс окота вӧлі вермасьыштны татшӧм гундырыскӧд... Ас кодьыс жӧ сюсь ёртӧс чукӧстас... И вот, пондасны вӧтлысьны найӧ ош бӧрсяыд, понъястӧг... А делӧыс арын вӧлӧма, лым нин усьышталӧ... То найӧ туялӧны ошкӧс, то Микайлӧ вӧтчӧ найӧ бӧрся...

— Кыдзи? — оз гӧгӧрво Ваньӧ.

— А шуи нин тай — сэтшӧм мудер вӧлӧма... Кытшов босьтас да и бӧрсяньыс нин кыньксьӧдӧ-вӧтчӧ... Вежон чӧж тадзи шырӧн-каньӧн ворсасны... Сэсся, буракӧ, дзикӧдз скӧрмас гундырыд. Дзебсяс сук козъя тілльӧ, колода бокӧ. Мыйӧн сӧмын вӧтчысьяс воасны сэтчӧ, чеччовтас водзын мунысь ёртыс вылӧ, тшапнитас мышкас... Батьӧ менам пистонка-пищальнад чӧкнитас, но оз лый, кӧтасьӧма ли мый ли... Сэки батьӧыд кватитас черсӧ козъянсьыс да и керыштас вувзьысьӧм гундырыдлы паськыд плешкас. А ёртыслӧн бур, мый лазйыс кыз кучикӧн вӧлӧм эжӧма, а то эськӧ Микайлӧыд вувзьысигас чашвартіс мышкусӧ и юрсӧ...

— Кыкнанныс ловйӧн колясны?

— Да... Мӧдыслысь пельпомсӧ сӧмын удитӧма курччыны... Сэки вӧлисти йӧзыс мынасны лёк гундырсьыд... Батьӧ вӧлі шуӧ: та ыджда ошсӧ пӧ ме сэсся некор эг аддзыл...

— Сэсся и чукӧртасны сьӧмсӧ геройясыслы?

— Чукӧртысьыс оз сюр... — нюммуніс старик.

— Кыдзи?..

— Вунӧдасны чукӧртнысӧ... Ошыс дугдіс скӧтнысӧ джагйӧдлыны, да ӧні позьӧ и вунӧдны кӧсйысьӧматӧ... Сэки деньгаыд дона вӧлӧма... И этша... Быд кӧпейка сэтшӧма колӧ аслыд... А ош кыйысьясыдлы тырмас на и куыс да яйыс...

— Вот яндысьтӧм синъясыд! — ыпъялӧ зонка. — Ӧд кыкнаннысӧ вермис помавны сэтӧн гундырыс?

— Вермис, дерт, шӧйӧвошис кӧ батьӧыс...

Казьтылӧмъяссьыс дзикӧдз шоналӧм старик чӧв усьліс, ӧзтіс выль чигарка.

— Сідзкӧ либӧ, ті, дедуш, ая-пиа уна и быдторсӧ кыйлінныд?

— Уна, дона пи... Ӧні тай сӧмын и казьтывны колис-а... Уртӧ и тулантӧ, вурдтӧ и сьӧдбӧжтӧ, оштӧ и йӧратӧ, дозмӧртӧ и сьӧлатӧ... Тян ягъяссьыд менам том дырйи куш сӧмын дозмӧрсӧ чӧскӧн да лыйӧмӧн арбыднад куимсё душӧдз вӧлі кыям...

— Куимсёӧдз?! Кытчӧ нӧ сымдасӧ воштылінныд?

— А вузалам вӧлі, сійӧ жӧ Бисинъясыслы. Мукӧд кыйдӧссӧ вузалам и, донтӧминик донысь. Вӧралӧм помсьыд тай эг жӧ озырмылӧй, кӧть и сюсьӧсь вӧлім... — чужӧм чукыръясыс бара на небзьылісны бур нюмысь. — Но вед, шу, сэсся войнаясыд век торкасисны ми воклы. Первой мирӧвӧй вылын и гражданскӧй вылын ковмис тышляйтчыны. Сэсся и, висьтавлі нин тай, комбедад вӧвлі... Колхоз предад бӧрйылісны... Сё морӧ, мыйта нокыс да могыс... Некор и вӧрад петалны... А сэсся бара на со кутшӧм война ӧзйыліс, снайпернад менӧ босьтісны... Ок, Ванюк, войнаяс вылад ветлігӧн да мый да и ассьым челядьӧс лючкисӧ эг вермы велӧдны вӧрыс дінӧ. Виль дядьыд эськӧ и, тэ моз, ӧддьӧн жӧ лют вӧлі вӧрад петны, но бара Гитлер помаліс морттӧ. А батьыд тэнад, Паша дядьыд и, техника дінӧджык нырччӧны, эм кӧть абу найӧлы вӧрыд да вӧралӧмыд... Вина юны ӧддьӧн мастерӧсь и... Ок, Ванюк, дона пи, мукӧддырйиыс сэтшӧм шог да деливӧ овлӧ сьӧлӧм вылын... Мися, сэтшӧм вӧралысьяс вӧлімӧ рӧдын, а дӧбӧлькаӧдз али мӧй йывмам? — Видзӧдліс азыма кывзысь внукыс вылӧ, кежавліс сёрнинас: — Тӧдан, Ванюк, мый ӧтчыд батьӧыс, шонъянӧй, меным шуис?

— Мый?

— Тэ пӧ, Иван, буракӧ, панолтны пондін менӧ вӧралӧмнас? Кылан?.. Тайӧ, дона пи, меным вӧлі медыджыд ошкӧмыс...

— Ӧні, дедуш, важкодь вӧралӧмыд, буракӧ, некор нин оз ло, — ыджыд морт моз шуис зонка.

— Да, пиӧ, да, — ышловзис старик. — Вӧр-васӧ ёна пондісны пазӧдны, некӧн лои вӧрса пемӧс-пӧткаыслы овнысӧ... А сэсся и лёк йӧз ӧстаткисӧ кыдзисюрӧ вийӧны-джагйӧдлӧны, ӧта-мӧдныс вежмӧн, кодлы мый унджык сюрас... Тадзинад ассьыным мунымӧс регыд ми орӧдам... Коми йӧзлысь медыджыд гажсӧ...

Старик чӧв усьліс, аддзытӧма бара видзӧдліс внукыс вылӧ, ышловзис, шуис курыдмӧм гӧлӧсӧн:

— Вӧръяс бырасны... Ёльяс косьмасны... Гырысьджык юяс чинасны да гудырмасны... Лючки вӧралысь-кыйсьысь оз коль... Ок, сё морӧй!.. Сэки, дашкӧ, и Коми муыс оз ло сэсся ас кодьысӧн... Коми сьыланъяс вочасӧн кусӧны... Весиг сёрниыс вочасӧн бырӧ... Коми мортыс и ӧні нин быттьӧ абу коми кодь...

Войнас, шоныд ноддядорса ньыв вольпась вылын узигӧн, Ваньӧ дыр вӧталіс важ коми вӧралысь Йиркапӧс...

Быттьӧ сійӧ сулалӧ Ваньӧ водзын Тян ягса пожӧм кодь ыджыд да статя, чатӧртчӧмӧн лоӧ видзӧдны сы вылӧ. Небыд кӧр ку тӧбӧка да йӧра ку лазъя, шабді кудель ускыс читкыльтчӧма, сӧдз пыш юрсиыс пельпомӧдзыс лэччӧ. Видзӧдӧ Йиркапыс Ваньӧ вылӧ чӧд дзоридз кодь лӧз синъясӧн, зумыша видзӧдӧ да и шуӧ:

— Ме тэныд, Парма пи, ачым лӧсъя лызь. Сӧмын меным, ӧтнамлы, тӧдса пуысь. И тэ пондан лэбавны сы вылын, быдлаӧ сибавны, быдӧнӧс вӧтӧдны. Ме тэныд сета ассьым уклад шыӧс и лэчыд пуртӧс. Вӧрав, мыйта колӧ!.. Но тшӧтш и бура видз вӧр-васӧ!.. Коми вӧр-ванымӧс... Став лёксьыс видз! Эн лэдз дзикӧдз вылӧ орӧдны сійӧс. Эн лэдз орӧдны! Эн лэдз...

Водз асывнас, кор сӧмын на петӧм шондіыс муртса-муртса гӧрдӧдыштіс вӧр-пу йыв, Салдат Иван лӧниника чеччис, видзӧдліс трундитысь ноддялань куткыртчӧмӧн чӧскыда узьысь внукыс вылӧ, лӧсьӧдыштіс вывсьыс исковтӧм вӧсньыдик эшкын, топӧдаліс шӧри орӧм кер помъяс, бедь помӧн чирйыштіс кыз шомсӧ, кос увторъяс сюйышталіс, и пырысь-пыр жӧ гажа пӧсь би ыпнитіс лӧнь асылыслы воча. Старик гартовтіс чигарка да лэччис вугыр шатинъяс дінӧ. Самъяс вӧліны сёйтӧмӧсь, турдӧмаӧсь-кулӧмаӧсь. Сійӧ самаліс выль нидзув да кыпӧдчис гутъян дінысь визув вылӧ. И эз на удит чӧвтны сэтчӧ вугырсӧ, кодкӧ пырысь-пыр жӧ чорыда кватитіс, пондіс кыскыны... Старик ырснитіс-лэптіс чӧрс кузя комӧс. Чожа мынтӧдіс — мед чеччалӧ турун пӧвстас — самаліс да чӧвтіс пучейӧн. Шыбитігкостіыс сэтшӧм жӧ горша кватитісны, и бара брынснитіс-лэптіс югыд эзысьӧн дзирдалысь сэтшӧм жӧ ком.

«Колӧ чукӧстны зонкасӧ! — долыдмис старик. — Кытчӧдз эз на помась жорыс...»

Том морт моз пелька кыпӧдчис бипур дінӧ, садьмӧдіс Ваньӧӧс:

— Лэччам, дона пи... Визыв вылас ӧддьӧн ёна босьтӧ комыд... Видзӧд, кутшӧм мичаӧсь.

Ваньӧ нюжмасьыштіс на унзільйывсьыс, сэсся казяліс мича черисӧ дедушыслӧн киысь да быттьӧ эз и вӧвлы узян унмыс. Котӧртліс аслас шатинла, самаліс тшӧг пучейӧн, чӧвтіс чольгысь-ворсысь визув вылӧ. И сэк жӧ кодкӧ вынӧн нетшыштіс лескасӧ, быттьӧ важӧн нин кыйӧдчӧма да кӧсйӧ мырддьыны. Зонка ырснитіс-лэптіс, удитіс казявны, мый кодкӧ зэв сьӧкыда мынтӧдчӧ васьыс, не чӧрс кузьта чери моз. Но дедушыслӧн мыччӧдлӧма кодь жӧ ком пондіс тривкйысьны сынӧдас, сэсся и нильӧг ыркыднас веськаліс Ваньӧ киӧ...

— Чожаджык мынтӧдав, Ваньӧ! — велӧдіс старик. — А то пырысь-пыр вермас дугдыны сёйӧмсьыс...

Ваньӧ тэрыба самаліс нидзув, весиг сьӧлыштнысӧ эз удит, чӧвтіс, а сэні, визув ва пытшкас, кодкӧ бара нин кыйӧдчӧма... Лэптӧ Ваньӧ, мездӧ зэлыда веглясьысь вына чериӧс... Бара самалӧ-чӧвтӧ-лэптӧ. Дедушыс сідзи жӧ и... Самалӧ-чӧвтӧ-лэптӧ... Весиг оз быдысь самавны, нидзув помъяссӧ сӧмын лӧсьӧдлӧны... А гашкӧ, и лӧсьӧднысӧ оз ков, сэтшӧм горша босьтӧ... Быттьӧ нэмыс на абу сёйлӧма... Ваньӧлӧн чеччӧ сьӧлӧмыс... Чужӧмыс сотчӧ... Чуньясыс тіралӧны... Самалӧ-чӧвтӧ-лэптӧ... Некор весиг лючкисӧ видзӧдлыны, кутшӧмджыкӧсь чериясыс... Ыркыдсӧ сӧмын кылӧ налысь... Да нильӧгсӧ кисьыс чышкыштавлӧ эжӧрӧ... Да ӧнтая моз век чайтсьӧ, мый быттьӧ сьӧкыдджыка лыбӧны васьыс чӧрс кузя чериясыс. Буракӧ, тэрыб ловъясыд кодакӧкості удитлӧны шашаритны став бордъяссӧ, мый вынсьыныс водзсасьӧны.

Шонді кыпӧдчис нин вӧр-пу весьтӧ. А найӧ зіля уджалӧны-кыйӧны. Кымын ӧдйӧджык удитан пысавны самсӧ, сымын чожаджыка лэптан. Некутшӧм таб вылӧ видзӧдны оз ков, муртса сӧмын удитӧ самыс инмӧдчыны ва веркӧсӧ, кодкӧ тшапнитӧ нин. Буракӧ, сэні, визув пытшкас, панласьӧмӧн панласьӧны: коді медводз удитас сапыштны, коді медводз удитас ловсӧ сетны...

Быдса чукӧр нин еджвидзӧ тальыштӧм турун вылын ӧткодь мича чери, ставыс чӧрс кузя чери, быттьӧ кодкӧ бура мурталӧмӧн лэдзӧма ставнысӧ. Коді чеччалӧ на, да ловъя югыд эзысьӧн пӧртмасьӧ, а коді лӧньӧма нин, кузяла рудов визьясыс чусмӧмаӧсь... И мынісны на мыйтаӧнкӧ, бӧр тёльскысисны визув ваӧ, буракӧ, вом доръясыс кырисны да...

Весиг Татілок тані жӧ сулалӧ-шензьӧ: со пӧ ӧд, метӧг, кӧзяинъясыс кыдзи кыйӧны...

Сэсся старик шуис:

— Шань эсся, пиӧ... Ведра ком миянлы лоис, тырмылас... Унасьыс мый миянлы? Сідз жӧ тшыксьыны вермас... Да и кыскынытӧ сьӧкыд лоӧ...

А Ваньӧлы некыдз на оз дугдыссьы, бара на окота чӧвтны, окота кывны леска помас зэлыд вынсӧ да водзӧ лэптавны и лэптавны... Ӧдва сійӧ и веніс татшӧм пӧсь колӧмсӧ... Сос помнас чышкыштіс ньылӧдӧм, сотчысь чужӧмсӧ, видзӧдліс эзысьӧн пӧртмасьысь чери чукӧр вылӧ да шуис:

— Но и ком! Со тай кӧн дивӧыд вӧлӧма, дедуш! Мыйся нӧ чери тайӧ?!

— Буракӧ, кодкӧ сетіс жӧ приказсӧ, мед тэ эн коль чӧскыд черитӧг, — нимкодясьӧ жӧ мӧдыс. — Мед тэныд Тян-юыс нӧшта на мусаджыкӧн лоис...

Ӧшӧдісны юква пуны. Керисны да бура солалісны черисӧ кык пӧвста полиэтиленӧвӧй мешӧкӧ, Ваньӧлы лэптыштмӧн лои. Ок, добра!.. Сэсся кодйисны да бура дзебисны кыйдӧссӧ кыр бужӧдӧ, вадорса изъяс улӧ. Ӧд талун налы ковмас бура ыджыда кытшовтны вӧрті, и нинӧмла ковтӧг кыскавны та сьӧктасӧ, бурджык мӧдысь веськыда волыны татчӧ Тян керка дорсянь.


Сьӧд вӧр шӧрын теремок


Бура вуграсьӧм бӧрын бура и завтракайтісны сыла кӧра юкваӧн. И еджыд чигйыс комыдлӧн мӧд пӧлӧсджык юясса мукӧд черилӧн серти: посни си-лытӧм, и сыладжык, век кӧть чурскӧдчы-вильӧдчы. Но колӧ мунны водзӧ!

Тян-юӧ усьысь Чожа-ёль катчӧс петісны ыджыд кытшолӧ.

— Визувджык шорыс да сы понда Чожа-ёль? — юасьӧ дедушыслысь Ваньӧ.

— Да, — вочавидзӧ мӧдыс. — Сьӧд шор сертиыд тӧдчымӧн визылджык. Мысйыладжык таладорас местаыс, сы понда и тэрыбджыка исковтӧ ёльыс.

Вель дыр мунісны сук козъя вӧра, туруна ыркыд да рӧмыд йӧнӧдті. Сэсся водзын, козъяс пӧвстас, югдіс, гажа керӧса ягӧ воисны. Кайисны керӧс йылас, и вомнысӧ паськӧдӧмӧн джӧм сувтісны.

На водзын, джуджыд керӧсыслӧн дзиб йылын, дізьвидзис-сулаліс мича кыпыд керка. Буракӧ, кольӧм во гожӧмӧ на лэптылӧмаӧсь сійӧс, бура вольӧм шыльыд керъясыс банйӧмаӧсь-сирзьысьӧмаӧсь шонді водзын, шоныда быттьӧ сярвидзӧны. Еджыд краскаӧн мавтӧм кык ӧшинь шонді паныд лӧсталӧны и... Но тайӧтӧ мый на! Да ӧд керкасӧ вевттьӧма еджыд шиперӧн! Кысь татчӧ, сьӧд вӧр шӧрас, шиперыс веськаліс?!

Салдат Иван вуджӧдіс керӧсӧ кайигӧн тырӧм ловсӧ, ниркнитіс уссӧ:

— Кхы... Сё морӧ... То на тай кытӧн дивӧыд вӧлӧма, Ванюк...

— Ок, кутшӧм терем-теремок! — воча горӧктіс зонка.

Шурк-шарк локтіс Татілок, водзысь, кыркӧтшдорса турун пӧвстысь повзьӧдіс берегдорса кодь жӧ кырнышӧс. Ыджыд сьӧд лэбач кыпӧдчис, пондіс гӧгравны выліын да шуштӧм гӧлӧснас лёкысь курксыны. Муныштісны сылӧн чеччанінлань, видзӧдӧны: важ кыз мыр вылын, вомӧныс, пазӧдӧм-кокалӧм юра, но мича сера-сьӧма на, Ваньӧлӧн сой кызта да кузьта кымын, нюжвидзӧ змей.

— Зме-ей! — кезнитчӧмӧн чатӧрмунліс зонка.

— Кодкӧ тай, буракӧ, сё морыд, лыйӧма, — шуис дедушыс.

— Лыйӧма? Ачыс, кӧнкӧ, этійӧ, мисьтӧм гӧлӧсаыс, кокыштіс. — Ваньӧ индіс вӧр пасьталаыс лёкгоршӧн кравзысь кырныш вылӧ.

— Эз, — падъявтӧг бара на шуис дедушыс, видзӧдліс водзын кыпыда сярвидзысь керка вылӧ. — Кодкӧ лыйӧма да пуктӧма мыр вылас, а кырнышыс бӧрын нин казялӧма.

— Миян инӧ эмӧсь жӧ змейясыс, дедуш? — кок ув турун пӧвстӧ дзоргиг юасьӧ зонка.

— Тані, Тян-ю пӧлӧныс, шочиника олӧны. Ужъяс пӧ тай татшӧмъясыс лоӧны. А сэсся некысь ме эг аддзыл змейястӧ миян муысь. Да тэ эн пов, Ванюк, кӧть и коркӧ паныдасяс ужыд, немтор сійӧ оз кер. Весиг ядыс пӧ абу сылӧн.

— Тӧда... — воча шуӧ зонка, но сьӧлӧмнас кылӧ, мый полыштны кутас сійӧ татшӧм змейяссьыс. Со ӧд сійӧ мый кызта да мый кузьта... Тӧдлытӧг шыркнитчас кӧ кок гӧгӧрыд и... Кузь турун пӧвстас... Код на пӧ тӧдас, эм ли абу ли сылӧн ядыс кузь кыв йылас...

Но Ваньӧлы ньӧти абу окота петкӧдлыны асьсӧ полысьӧн дедушыс водзын.

— А коді нӧ либӧ лыйис змейсӧ? Эз кӧ кырнышыс кокышт? Этайӧ керкаас волысьясыс али мый?

— Дерт, кӧнкӧ... — мыйкӧ ассьыс ыджыда мӧвпалігтыр шуис Салдат Иван.

— Дедуш, а гашкӧ, лэччӧдны змейсӧ школаӧ, ботаника кабинетӧ?..

— Юртӧм да... — падъялӧ мӧдыс. — Юртӧм вылад вед кыдзкӧ абу и лӧсьыд видзӧднысӧ.

— Да, абу и эм... — пырысь-пыр жӧ ӧтикывъясьӧ зонка. — Сідзкӧ, либӧ вай ми сійӧс гуалам, дедуш.

— Мый нин ӧні сійӧс гуалнысӧ, Ванюк, — ышловзьӧ старик. — Мед нин эсійӧ санитарыслы кольӧ, — довкнитӧ юрнас джуджыд пожӧм йылӧ пуксьӧм, век на лёкгоршӧн кравзысь кырныш вылӧ.

— Санитар? — чуймӧ Ваньӧ. — Тэ сійӧс ыдждӧдлан санитарӧн? Этатшӧм пеж горшасӧ?

— Сідзи и эм да, Ванюк. Кырнышыд став кулысь-сісьмысьсӧ ӧктӧ-кокалӧ вӧрысь. Мед лёк дук эз кыв, лёк висьӧм эз паськав.

— Да-а... Абу ёна бур сёян...

— А шуны кӧ, вытьыс кырнышыдлӧн ыджыд. Змейтӧ сійӧ, казяліс кӧ нин, кытчӧдз оз помал, оз и чеччы.

— Ӧтчыдысьӧн?!

— Лэчсьыд вӧлі шедӧм дозмӧртӧ кӧ казялас, аджалтӧдзыс жӧритас. Ӧтарсяньыс сітыс нин петӧ, а мӧдарсяньыс век нетшкӧ-сёйӧ. Буракӧ, оз весьшӧрӧ горш йӧз йылысь шулыны: кырныш горш пӧ тэ...

— Аддзан! А тэ доръян сійӧс...

— А, пиӧ, лэчсьыд сёйигӧн сійӧ вед, кӧнкӧ, оз думайт, мый ме кыйи дозмӧрсӧ. Кӧнкӧ, чайтӧ, мый сідз кулӧма. А став кулӧма вылас вӧрын медыджыд кӧзяиныс — сійӧ, кырныш...

Сёрнитісны тадзи деда-внука, но ӧні найӧс, дерт, эз кырныш, ни весиг эз змей медъёнасӧ шызьӧд; найӧс ӧні, кыкнаннысӧ, медъёна чуймӧдіс син водзаныс нем виччысьтӧг мыччысьӧм терем-теремок кодь керка.

Чӧла восьлалыштісны керкаланьыс. Видзӧдӧны: кушин шӧрас, турунзьӧм важ пӧрӧдӧминын, лӧсйӧм керъяс джодж моз вольсалӧма-топӧдӧма, и туруныс гӧгӧр ляскысьӧма-водӧма...

— А-а, — водзджык гӧгӧрвоис Ваньӧ, — татчӧ тай вертолёт пуксьывлӧ!

— Сідзи, буракӧ, и эм, пиӧ... — тшӧтш шуис пон моз гӧгӧр исасьысь дедушыс.

— Тані, буракӧ, экспедиция уджалӧ, — водзӧ сӧвмӧдіс ассьыс мӧвпсӧ Ваньӧ. — Налӧн тайӧ мича керкаыс...

— Да, вертолётнад, дерт, и шипертӧ вайны абу сьӧкыд...

— Сідзкӧ, разведчикъяс вылӧ ми зурасим, дедуш!

— Эг кӧ налётчикъяс вылӧ... — муртса кывмӧн нурбыльтіс мӧдыс.

— Ӧні разведчикъясыд быдлаысь корсьысьӧны, мусӧ розьйӧдлӧны, — кыпъяліс Ваньӧ. — Гашкӧ, найӧ татысь мыйсӧ нин эз аддзыны да! Гашкӧ и, зарни либӧ уран аддзисны?

— Ог тӧд, дона пи... — ышловзис дедушыс. — Йӧра туйястӧ тай, наперво, аддзӧмаӧсь-а... Катысь сьӧмгатӧ, буракӧ, тшӧтш и... Керкасӧ со пыдӧ дзебӧмаӧсь и... Абу Тян-ю дорас лэптӧмаӧсь...

— Гашкӧ, тані вертолётнас бурджык пуксьыны, дедуш?..

— Ог тӧд, ог тӧд, дона пи... Но вай пыралам керка пытшкас...

— Гашкӧ, абу лӧсьыд, дедуш...

— Мый нӧ абу лӧсьыдыс, мийӧ вед ог гусясьны ни пакӧститчыны пырӧй, а сідз, шойччыштны... Вӧр керкаяссӧ вед, сё морӧ, мортлы шойччӧм вылӧ и керлӧны.

Лӧсйӧм керъясысь пос помын пыркнитісны сапӧга кокъяссьыныс няйтсӧ да лыасӧ, восьтісны бура стружитӧм кыз пӧвъясысь топыда тасалӧм ӧдзӧс, пырисны югыд посводзӧ. Югыдсӧ тані сетӧ мӧдар стенас, йирк дорас моз нин писькӧдӧм уліник, но паськыд ӧшинь. Банйӧм-сирзьӧм керъя стенъяс бердын сулалӧны выль шыльыд пӧвъясысь вӧчӧм кык шкап, дзиръя ӧдзӧсъясаӧсь, калич-бергачӧн сӧмын томныштӧмаӧсь. Старик бергӧдіс каличсӧ, восьтіс ӧти ӧдзӧс: сэні вӧлі кутшӧмсюрӧ тшыксьытӧм сёян — консерв банкаяс, сукар да, буракӧ, пызь-шыдӧс.

— Абу скуп йӧз, — нурбыльтіс сійӧ.

Посводзсяньыс олан жырйӧ пыртысь ӧдзӧсыс вӧлі выль на жӧ, краситтӧм, но фабричнӧй, бергачӧн жӧ сӧмын каличалӧма. Восьтісны да пырисны пытшкас. Югыд сэні, вылӧ писькӧдӧм кык ӧшиньӧд ылькйӧ ывла югыдыс, кӧть и ӧшинь увдоръяссӧ занавесалӧма. Сэтшӧм жӧ мича сирзьӧм-банйӧм стенъяс, шыльыд гӧрд ув туйяс сярвидзӧны; сэсся Ваньӧ казяліс, мый кымынкӧ вылі керъясысь увъяссӧ абу и керыштӧмаӧсь, кузя чурвидзӧны.

— Видзӧдлы, дедуш, — индіс ёна шензьысь Ваньӧ, — тувъяс пыдди, буракӧ, кольӧмаӧсь...

— Сідзи тай...

Йирк-пӧтӧлӧкыс югыда жӧ ворсіс-сярвидзис шыльыда стружитӧм коз пу пӧвлӧн увъясӧн да визьясӧн... И став татшӧмторыс вылӧ видзӧдігӧн Ваньӧ, гашкӧ и, медводдзаысь на сьӧлӧм тырнас кыліс лӧсйӧм-вольӧм свежӧй пулысь мичсӧ да ловсӧ бурмӧдысь кӧрсӧ...

— Дедуш, видзӧдлы жӧ, кутшӧм гажа да кыпыд тані!

— Да, пиӧ, сяма-кырыма йӧз уджалӧмаӧсь татӧні...

Стенъяс пӧлӧн сулалісны вӧдитчыштӧма нин куим диван, быд вылын юрлӧс-эшкын лӧсьыда тупыльтыштӧма. А жырлӧн пыдіджык пельӧсын сулаліс еджыда мавтӧм галанка пач, пытшкас сюйӧм ичӧтик плитаа, некымын сьӧд ӧдзӧса, а бокас, торйӧн моз, вӧлі весиг неыджыд паччӧр, морт-мӧдлы шонтысьны-куйлыны тӧрана.

Джодж шӧрын сулаліс ён пӧвъясысь тувъялӧм кузьмӧс пызан, сы весьтын ӧшаліс ичӧтик электрическӧй лампочка.

— Видзӧд, дедуш, разведчикъясыд весиг электричество нюжӧдӧмаӧсь, буракӧ, аккумуляторысь?.. — Ваньӧ чӧвтліс синсӧ джодж улӧ пырысь проводкалань.

— Да-а, югыд би и шоныд паччӧр тай эм найӧлӧн...

— Тадзинад, шу, дедуш, бура позьӧ овны да уджавны и сьӧд вӧр шӧрын?..

— Сӧмын тай некутшӧм струмент оз тыдал разведчикъясыслӧн-а...

— Гашкӧ, эз на удитны вайны?.. Кӧнкӧ вӧрын дзебӧма ли...

— Дашкӧ инӧ, и дзебӧма... — старик казяліс пач сайысь, джоджысь, гӧбӧч ӧдзӧс, матыстчис да тувкнитіс кокнас, но восьтыны эз кут. — Но вай мийӧ талун виччысьны огӧ пондӧй найӧӧс... Мӧдӧдчӧма да, мунны нин колӧ... Вай мийӧ мӧдысь на татчӧ волам...

Кӧть и зілис не петкӧдлыны Салдат Иван, сійӧ вӧлі не этша майышмунӧма ставсьыс. Ӧд со кутшӧм керка кодъяскӧ лэптӧмаӧсь чӧрту потшӧс сайын! Шипер вевтӧн и паччӧрӧн... И сідзсӧ быттьӧ нинӧмтор оз висьтав, мый экспедициялӧн татшӧмыс...

Чожа-ёль дорӧсӧд мыйтакӧ водзӧ муныштӧм бӧрын пондіс шыавны Татілок. Матыстчисны да, вӧлӧм, тявкйӧдлӧ чӧс дінын, дозмӧр сэтчӧ шедӧма да. Видзӧдӧны: выль на чӧскыс, таво гожӧм керлӧм.

— Водз кодкӧ заводитӧма чӧскасьнысӧ... — шуис Салдат Иван плака улысь турдӧм нин сьӧд дозмӧр перйигмоз.

А Ваньӧлы телепит бурджыка видзӧдлыны чӧскыс вылӧ:

— Со тай кутшӧм сійӧ вӧлӧма... Эстшӧм сьӧкыд плакаыд, дерт, бура жамкнитас... Быдса кер шӧри поткӧдӧма... Дедуш, ноко, вай выльысь октылам, видзӧдлам, кыдзи-мый вӧчсьӧ...

— Вай... велӧдчы... — долыдмис мӧдыс, пондіс мошкоритчыны-уджавны и висьтавлыны: — Плака помсӧ лэптім... А со тай ньӧр кольчаыс, вай пысав... Та-ак... Ӧні эсійӧ кузь бедьсӧ сюй кольчаас да вожгӧд чӧс вомса тас вылас... Та-ак... Аддзан, бедь мӧдар помӧдыс кӧ личкыны, тадзинад муртса нин и колӧ кутыштӧмыс...

— Гӧгӧрвои, дедуш...

— А ӧні бедь помсӧ мийӧ со этайӧ калляннас крукыштам, да уліас топӧдам кыз пӧвъяс костӧ. Аддзан, дженьыдик чаль помъясыс, пезинъясыс, муртса-муртса лепитчыштӧны ӧта-мӧдныскӧд?..

— Аддза...

— Вӧсньыдик дзавйӧн дзебыштам вылсяньыс. Чӧс вом дор лыасӧ мичаа весалыштам-шыльӧдыштам... Мед дозмӧрыс бурджыка казялӧ... Да лэччӧ пуртікасьны, гӧнсӧ весавны, тойясысь мездысьны... А тшӧтш и гальки кокавны... Пӧвтор вылӧ тувччӧ, кыдзкӧ сідз инмӧ ли... И сэк жӧ пезьдӧ каллян бедь, и сьӧкыд плака жнёпкысьӧ вылас...

— Быттьӧ сідзи и колӧ! — шензьӧ октӧм чӧс гӧгӧр ветлӧдлысь зонка, ӧні сылы весиг ловъя кодьӧн пондылӧ кажитчыны чӧсыс, быттьӧ сӧмын и кыйӧдчӧ, кыдзи кодӧскӧ жамкнитны сьӧкыд тушанас. — Небось тай кодкӧ думыштлӧма, — сёрнитӧ чӧсыскӧд Ваньӧ. — И мый дозмӧр лэччӧ лыа вылӧ пуртікасьны, казявлӧма...

— Мортыд тай, дона пи, кузятӧ олігӧн быдтор казялӧма... Кынӧмыс быдторйӧ велӧдӧма... — уссӧ гыжъялігтыр шуӧ Салдат Иван. — Сійӧтӧ — сідз... Но тані кодкӧ важ вӧралысь кыйсьӧ... Ӧнія йӧзыд оз нин чӧстӧ керны, оз кужны... Да и уджыс сьӧкыд, чӧстӧ керны — плака поткӧд, пӧв перйы, тувъясь-весась... А тані кодкӧ мастер морт уджалӧма... Чӧс туй тӧдысь и...

— Гашкӧ, разведчикъясыслы сійӧ и индіс татчӧ местаяссӧ? — водзӧ ыпнитлӧ Ваньӧлӧн мӧвпыс. — Кутшӧмкӧ бужӧдысь мыйкӧ казяліс, порода петас... Шорысь тӧдтӧм нюйт аддзис ли... Вайӧдіс разведчикъяссӧ, а ӧні сэсся тшӧтш и чӧсмӧдлӧ чери-пӧткаӧн?

— Буди вывтіджык жӧ ырыштчӧма-а... — чигарка гартігмоз шуӧ Салдат Иван. — Чӧсъяс и йӧра петляяс... Да сы пасьта...

— Чайтан, ставсӧ тайӧс ӧтияс керӧны? — сӧстӧм сьӧлӧма зонкалы абу окота думайтны йӧз йылысь лёк ногӧн.

— Быттьӧ тай ӧтияслӧн киподтуйыс-а... — махоркалысь чорыд тшын лэдзигмоз шуӧ дедушыс.

— А чӧссӧ нӧ ми тадзи и колям, октӧмнас? — Ваньӧ кежӧ гӧгӧрвотӧмнас шызьӧдысь-дойдысь сёрниысь.

— Ог кольӧ, — падъявтӧг шуӧ дедушыс. — Водз на чӧснас кыйсьынысӧ... Вай мыйкӧ чапкы дзавъяс вылас...

Ваньӧ видзӧдліс гӧгӧр, казяліс джынвыйӧ лёбмӧм-сісьмӧм колода, песовтіс сэтысь дженьдаммӧм ув-йӧг, бӧр локтіс чӧс дінӧ да видзчысьӧмӧн шыбитіс чорыд ув-засӧ пӧлӧса дзавъяс вылӧ. И пырысь-пыр жӧ дрӧгмуніс чӧс, каллян бедь пезьдіс, кузь бедь водзлань летитіс, а ён плака сьӧкыда жмуткысис муӧ.

И мудер чӧсыс нӧшта на ёнджыка пондыліс кажитчыны Ваньӧлы ловъя ловӧн...

— А дозмӧрсӧ нӧ кытчӧ? — юаліс сэсся зонка.

— Дозмӧрсӧ? Ӧшӧдам со тайӧ коз улас... — дедушыс вундӧма нин пуртнас нюдз пелысь чаль да песӧ кияснас. — Йӧз кыйӧмаыд миянлы оз ков...

— Сідз жӧ ӧд тшыкны вермас... — падъялӧ зонка.

— Да вед, кӧнкӧ, локтас жӧ чӧс ӧктысьыс... — Старик песӧм ньӧр йывнас зэвкнитіс-гӧрддзаліс дозмӧрсӧ кокъясӧдыс да ӧшӧдіс улісяньыс кушмӧм ыджыд козлӧн кос увйӧ.

Дедушыслӧн быттьӧкӧ и пырмунігмоз шуӧм кывъясысь Ваньӧлӧн кыткӧ зэлавліс пытшкӧсыс.

— Сэки сэсся ми и паныдасям сыкӧд? Да, дедуш?

— Да... Сыкӧд... Либӧ найӧкӧд...

Водзӧ шор катчӧс мунігӧн бара на паныдасьліс гоз-мӧд чӧс, октӧмаӧсь жӧ кыйӧдчисны, быдӧн быттьӧ кӧсйис шуны Ваньӧлы:

«Час ме тэнӧ ӧні жамкнита!»

Зонка эз вермы терпитны сы вылӧ тадзи ыршасьӧмсӧ да бара на тювгис-лыйис ӧти чӧслы сирӧд мыр торйӧн. Скӧр чӧс клопнитіс ас улас шомзьӧм сьӧд мырсӧ.

— А мед... — сӧмын и нюмъёвтіс та вылӧ дедушыс. — Водз на жӧ кыйсьынысӧ чӧснас...

Дозмӧрыс таті, Чожа-ёль пӧлӧныс, бура оліс. Ӧти разавтӧм на позтыр шпуч-шпач чеччис кок увсьыныс моз, гырысь лэбачьяс разгысисны ӧтарӧ-мӧдарӧ, сэсся и пондіс кывны, кыдзи шпачӧдчигтыр пуксялӧны неылын козъясӧ, мамыс котсьӧ. Татілок увтчӧ... Но деда-внука, кыкнанныс, удитісны казявны, мый дозмӧръяскӧд ӧтвылысь моз, син водзаныс жӧ, чӧла шывкнитіс кутшӧмкӧ мӧд лэбач — энь дозмӧр кодь жӧ сера, но ёна паськыдджык бордъяса, кузь бӧжнас рулитӧмӧн, син лапнитігкості вошис пуяс костӧ.

— Дозмӧр варыш тай! — шуис дедушыс. — Эз-ӧ удит сійӧ кодӧскӧ кокыштны?

Видзӧдлісны гӧгӧр бурджыка. Збыль ӧд, куйлӧ и эм пув коръяс вылын ӧти дозмӧр, сера энь. Ваньӧ чепӧсйис сы дінӧ, копыртчис, босьтіс киас. Пӧсь на дозмӧрыс. Но оз нин вӧр. Малаліс-видлаліс гӧгӧрбок. Некӧн некутшӧм рана быттьӧ эз тӧдчы.

— Чорыд кабыръяснас джагӧдӧма варышыс, — шуис матыстчысь дедушыс. — Рӧзбойникыд...

— Мый нӧ ӧні кутам вӧчны тайӧ дозмӧрнас? — шӧйӧвошӧма Ваньӧ.

— Мый... Ӧні вед бӧр он нин ловзьӧд сійӧс... Колям рӧзбойникыслы.

— Колям?

— Мед сёйӧ. А то вед, сё морыд, мӧдӧс на джагӧдас... Свежӧй вылсьыс, дашкӧ и, тайӧс сёяс на, кӧть и повзьӧдім мийӧ сійӧс... А дуксьыштас кӧ, сэсся оз нин видлы.

— Оз?

— Сійӧ абу кырнышыд, сылы сӧмын свежӧй колӧ.

— Кутшӧми ӧд!

— Та понда и став ловъя пӧткаыс биысь моз полӧ дозмӧр варышсьыд. Муысь кӧть сынӧдысь вермас дітшкыны сія. Но лишнӧйтӧ мортыс оз начкы, аслыс да челядьыслы кынӧмпӧт вылас сӧмын.

А Ваньӧ некыдз на оз вермы сайкавны: со ӧд, син водзас моз кокӧшитіс варышыс быдса дозмӧрӧс. А мукӧдъясыс, гашкӧ, эз и казявны немтор? Мамыс эз удит казявны ни. Сэтшӧм чӧла да гусьӧник уськӧдчис рӧзбойникыс...

Бара на видзӧдліс гӧгӧр зонка — шор дорӧсыс таті зэв пувъя, джынвыйӧ гӧрдӧдӧм гырысь розъяс пасьтала сярвидзӧны. Мукӧд розъяссӧ нямлялӧма, пычӧдӧма — дозмӧръясыс пажнайтӧмаӧсь. Татчӧ и суӧдӧма найӧс чорыд гыжъяыс.

А неылын Татілок камгӧ-увтӧ, чуксалӧ, локтӧ пӧ лыйӧй, мый нӧ пӧ ме вылын тешитчанныд: увта, а он лыйӧй, мыйла пӧ либӧ и вӧрас менӧ босьтнысӧ вӧлі!.. Ковмис мунны да лыйны Ваньӧлы ӧти сьӧд пиӧс, кӧть эськӧ и аслыс жаль нин вӧлі ещӧ на дойдны тайӧ позтырсӧ варышлӧн сідз нин рӧзбойничайтӧм бӧрын.

Сэсся найӧ вуджисны ёльсӧ да пондісны кайны важ пӧрӧдӧм яг пӧлӧнӧд.

— Тайӧ и эм Ыджыд Ягыд... Вӧвлі... — шуис старик, сылӧн гӧлӧсысь Ваньӧ кыліс шоныдлун и норлун, быттьӧ неважӧн кувсьӧм шань морт йылысь казьтыштіс дедушыс. — Война бӧрын сійӧс куштылісны-шырзьылісны.

Помтӧм-дортӧм яг пасьталаыс ӧні тшем сулаліс пипу да кыдз, во кызя, да пуритіс коскӧдзыд турун.

— Видзӧд, пиӧ, берег дортіыд тай мунім, сэні семенникъяссӧ кольӧмаӧсь да, кӧть шочиник, быдмӧма пожӧмыс. А тані со мый керсьӧ... Буракӧ, пасьталаыс тадзи кыдз-пипунас кыскӧма... — Старик чӧла восьлалыштіс козъя вӧра-том пипуа тшупӧд дорӧсӧд да бара на шуис: — Пӧрӧдӧм бӧрас во куим-нёль пув ӧддьӧн ёна петаліс яг пасьталаыс, кӧть зырйӧн зырт вӧлі... Сэсся паськыд коръя том вӧр пӧзьӧдіс, турун гызьмуніс, нитшсяліс и пӧдіс пув корйыс. Ӧні, видзӧд, ни пожӧм, ни пув, ни немтор... Куш сӧмын ляк кыдз да пипу пуритӧ... Код тӧдас, мый дыра кежлӧ лои тшыкӧдӧма ягыс...

Мунісны да мунісны том пипуа-козъя вӧра дорӧсӧд, и нинӧмтор эз вежсьы, век гӧгӧр вӧлі ӧткодь — веськыдладорын, ёнмысь тӧв улын дӧвӧльпырысь сярӧдчис кыз пӧтӧс коръяснас йӧй том вӧр, коді вӧлі бура дзебӧма ас пытшкас коркӧя пожӧмъяслысь лыдтӧм-тшӧттӧм мыръяс, куш сӧмын мыръяс...

— Ме частӧ вӧтӧн и вемӧсӧн аддзыла тайӧ ягсӧ, Ванюк, — шогпырысь сёрнитіс Салдат Иван. — Быттьӧ менам кузь олӧмын медся донаторъясысь ӧтиӧн сійӧ вӧлі... Вӧрыс, пожӧмыс сулавліс... Ок, матушка!.. Помтӧм!.. Тшем... И куш пожӧм... Вичкоӧ бытьтӧ вӧлі пыран, сэтшӧм сӧстӧм да гора ягыс... И кос... И кыпыд... Дозмӧрыс яг доръясӧдыс шуксис... И сьӧлаыд... И быдтор... Пувйыд мыйта вӧлі, пев пом кодь гырысь юмол сьӧд пув. Арнас, вӧралігмозыд, вӧлі вотан, кыз пуысь сизьдӧм горсйӧ сӧвтан, а сэсся, мыйӧн пуксяс тӧвся туй, гортӧ вӧлӧн кыскан... Мӧд арӧдз тырмӧ, витамин... Ок, сё морӧ, вӧвлі да быри тай ставыс тайӧ!.. Ме кулны кута, Ванюк, да, буракӧ, медбӧръяысь бара на аддзыла тайӧ ягсӧ... Эстшӧм озырлун да мичлун!.. Синва петмӧн век меным жаль ставыс тайӧ... И лӧг пуӧ-петӧ неморт ногӧн ставсӧ пазӧдӧмыс вылӧ...


Бушков


Рытъявылыс, кор деда-внука вӧвлӧм Ыджыд Яг ыджыда кытшовтӧм бӧрын вуджисны Сьӧд шор ковтысӧ, найӧс таляліс вель дыр нин зэвтчысь-пӧльтчысь бушков.

Рытыввывсянь и войвывсянь, енэж пасьталаыс, кыпӧдчис лӧзов сьӧд кымӧр — кыз, топыд, эралысь гундыр кодь, дзикӧдз вылӧ тупйис шондісӧ, вочасӧн пыр кызіс и быдмис, вӧтчис на бӧрся, быттьӧ кӧсйис личкыны, чӧс моз жамкнитны либӧ шамыртны гыжъя-пиня сывъяс. Биа ньӧвъяс дзенкйӧдлӧны лёк гундырӧс, таысь, тыдалӧ, ёна доймасьӧ сійӧ да омльыштлӧ-гымыштлӧ вӧр-ва чунавмӧн. И ён тӧв лыбӧ и лыбӧ, кусньӧдлӧ-песӧ шӧйӧвошӧм вӧр-пусӧ. А сэсся и гырысь зэр сярӧбтіс, пондіс пызйыны-койны-гартны ӧтарсянь и мӧдарсянь, быдладорсянь...

Старик да зонка йӧжгыльтчӧмаӧсь сук лыска козъяс улӧ, ягдорса йӧнӧдын. Тані жӧ и Татілок, сувтса пельнас кывзысьӧ да тӧлка синнас видзӧдӧ лёк вынӧн ырзьӧм вӧрыс вылӧ.

— Сё морӧ, пӧраыс гожӧм помланьӧ мунӧ, а видзӧд на со кыдзи ярмис ывлаыс... — старик понмыс моз жӧ кывзысьӧ да ёна тӧждысьӧмӧн чатӧртчылӧ вӧрсӧ дзикӧдз нин пемдӧдӧм нялкйысь-лыйсьысь кымӧрлань.

А дзескалӧм лола Ваньӧлы ӧні найӧ, дедушыскӧд, кӧть и пищаляӧсь, сэтшӧм ичӧтикӧсь да жебиникӧсь кажитчӧны найӧс топӧдысь пыдӧстӧм Вын водзас, гымалысь-зэрысь, краджӧдчысь-омлялысь Выныс водзын. Но сэтшӧм нин ичӧтикӧсь да жебиникӧсь... «Мед кӧть мыйкӧ эз жӧ ло миянкӧд!..» — гусьӧникӧн кевмысьӧ моз ас кежас зонка. А сэсся сылы дум вылас усьлӧ весиг гортыс, кӧні шоныдінын да вевт улын зэр оз кӧтӧд, ни гым-чардыс оз сэтшӧма повзьӧдчы.

А пондіс нин тшӧтш сыркакывны кок улын небыд нитшка муыс, частӧджык и частӧджык пондіс кывны вужнас нетшыштӧм либӧ шӧри чегӧм пуяслӧн краджгысьӧм. Сэсся кӧнкӧ увланьынджык ӧтторъя краджгӧм-гыпкӧм пондіс кывны. И налань матыстчис тайӧ повзьӧдчысь лёк шумыс...

— Вӧрыс пӧрӧ сэтӧні! — вежсьӧм гӧлӧсӧн горӧдісмоз Салдат Иван. — Лёк тӧв ныр чашйӧ сыладорсяньыс. Вай котӧртам ягас!..

И найӧ, кашкиг-пошкигтыр, усиг да чеччиг, мый вермӧмсьыныс пондісны котӧртны керӧс паныд; кӧтасьӧм кузь турун лясӧ берданыс, сконъёвтӧ, а сэсся и посни козпиян, зу кодь топыдӧсь да бытшласьысьӧсь, быттьӧ нарошнӧ потшисны туйнысӧ, борсьӧны, содз тыр ваӧн койсьӧны, но дедушыс оз сувт, водзӧ и водзӧ келӧ, яг шӧрланьыс. Да оз и позь сувтнысӧ, ӧд мышсяньыс швачкӧм-краджӧдчӧмыс быттьӧ вӧтӧдӧ нин найӧс, талялӧ, и муыс пыр ёнджыка сыркакылӧ кок уланыс...

Ылӧкодь котӧртісны тадзи пӧлӧсӧн моз, вермисны жӧ, тыдалӧ, кежны гундыр моз вӧтчысь лёк тӧв нырсьыс, краджӧдчӧмыс тай эзджык понды кывны-а. Яг керӧсас кызвыныс пазьмуніс ли... Сэсся старик сувтіс пожӧм улӧ, весиг эз медся ыджыд пожӧм улас, вывсяньыс шочиник ув лыскыс сылӧн омӧля и видзӧ кыдзисюрӧ шлявгысь зэрсьыс.

— Мед кӧтӧдӧ, мый сэсся керан, тані нин виччысям лӧньыштӧм-кобӧмсӧ, — шуис дедушыс, вазьӧм чужӧм вывсьыс коз тілльӧд чашйысигӧн сибдӧм черань везъяс вешталігтыр. Видзӧдліс гӧгӧр, матысь казяліс кузь кыдз, муніс да кульыштіс сэтысь кык ыджыд сюмӧд пласт. Наӧн кыкнанныс вевттьысисны юр вывсяньыс, кильланьыс кусыньтчӧм сюмӧдыд бура на и видзӧ зэрсьыд: юртӧ оз кӧтӧд, питшӧгад оз лэдз тюргыны кӧдзыд ваыслы. А сэсся ӧд найӧ лазъяӧсь: кӧть и кок увсяньыс да коскӧдзыс сулик кӧтасьӧма нин Ваньӧ, но морӧсыс да мышкыс косӧсь на, шоныд сэті, кучикӧн эжӧм лазйыс видзис. Жар дырйиыс кӧть эськӧ и дӧзмыліс зонка, мыйла лазсӧ пасьталіс, но ӧні окота бур кыв шуны таысь дедушыслы, мый мырдысьӧн моз тшӧктіс пасьтавны тайӧ добрасӧ.

Барабанӧ моз таркӧдӧ юр выланыс кусыньтчӧм сюмӧдӧ зэр, катласьӧ пожӧмлӧн пучер, код дінӧ найӧ лэдзчысьӧмаӧсь, и яг выв мукӧд пожӧмъяс ён тӧв улын нюклясьӧны и куснясьӧны ӧтарӧ и мӧдарӧ, весигтӧ гӧгралӧны вылын тугана йывъясыс, дерт, муӧдзыс эськӧ вермис ляскыны-жайӧдны яр бушколыс, но тшӧкыда сулалӧны пожӧмъясыс да туганъяснаныс кутӧны быттьӧ ӧта-мӧднысӧ усьӧм-чегӧмысь. А сэтшӧм нюдза шатласьӧны-куснясьӧны, быттьӧ абу пуяс, а турун сіяс...

— Дедуш, гашкӧ, этійӧ кыз пожӧм улас сувтам? — шуӧ повзьӧм Ваньӧ. — Со тай тыдалӧ... Сэні, гашкӧ, надейнӧджык лоӧ... Зэрыс озджык кӧтӧд ни...

— Огӧ, дона пи, оз позь маланняалігад ыджыд пу улын сулавны. Маланняыс вермас швачкыны сэтчӧ...

А сьӧд-пемыд енэж пасьталаыс век на нялкйӧдліс да йиркакыліс, сэтшӧма друг косьыштас, мый весиг быттьӧ лёк тӧлыс повзьылӧ да семдылӧ...

Ваньӧ чатӧртліс сюмӧд увсьыс юрсӧ, и... буретш... сійӧ здукас... на весьтын моз... сьӧд кымӧрас... син ёрмӧн... ыпнитіс-югнитіс... кык вожа... Помтӧм вынысла дзеналысь-тіралысь... вужля... Ӧтлаасьысь кык ю ли... Синтӧ палитмӧн югнитлісны... И — ой-ой-ой! — ӧти вожыслӧн ёсь йылыс быттьӧ дзенгысис-сатшкысис Ваньӧӧ, тувйыштіс сійӧс му бердӧ... А сэсся и ӧнӧдз кывлытӧма на йиркнитіс... Сэтшӧма йиркнитіс!.. Ваньӧлы кажитчис, мый сылы инмис, буретш сылы!.. Пом сылы ӧні воис!.. Горӧдіс зонка, вынтӧма ляскысис дедушыс дінӧ, муртса эз вошты садьсӧ... Мӧдыс тапкӧдӧ сійӧс кыті веськалӧ, мыйкӧ меліа шуалӧ... Сэсся сійӧ жӧ здукас сотчӧм дукӧн ӧвтыштіс, лёкысь краджмуніс, и весьӧпӧрӧм зонкалӧн син водзын этійӧ ыджыд пожӧмыс шӧри нёдздіс-чегис, ловъя еджыд яйыс виж кырсь увсьыс дзавмуніс лыдтӧм лестукъясӧн, а сэсся и пожӧмыс, шӧрипӧв дзобгысьӧмнас, увлань юрӧн сутшкысис сыркнитчӧм яг вылӧ.

— А сё морӧ, то вед мый керсьӧ! — вежсьӧм жӧ гӧлӧсӧн шуис Салдат Иван. — Мыйта выныс маланняыдлӧн... Дашкӧ, таво вылӧ медбӧръяысь нин нялкйӧ да сы понда тадзисӧ йӧйталӧ... Бур, мый сэтчӧ эг сувтӧй, ыджыд пожӧм улас. Мӧдысь кежлӧ, дона пи, коркӧ кӧ тадзи жӧ суас ускӧттьӧыс, эн дзебсьы медся ыджыд пу улад. Сэтчӧ век медводз лыйӧ маланняыс... Ичӧт дырйи коркӧ миянӧс мыйкӧкертліс нин, мӧс видзигӧн, ыджыд коз улӧ сайӧдчим зэрсьыс да. Ӧдва ловйӧн колим...

А Ваньӧ кӧ, шуам, вӧлі ӧтнасӧн тані, эськӧ сувтіс эсійӧ пожӧм улас. Буретш сэтчӧ! Гӧгрӧсмӧм синъясӧн видзӧдӧ ӧні зонка чегӧминӧдыс рысь моз еджыда пазьмунӧм пожӧм вылӧ... А ӧти векньыдик дзав со йывсяньыс пинёла чездысьӧма-кульыштчӧма. И тшынасьӧ сэті... Буракӧ, чардбиыс сэті и дзенгӧма... Бур, мый эз Ваньӧлы инмы, эськӧ пызь-пӧимӧ керис, со кутшӧм пожӧмӧс кӧ идзас сіӧс моз риснитіс-чегис... А Ваньӧлы збыльысь — сё збыльысь! — чайтсис, мый аслыс сылы, сӧмын сылы, дзенгис би ньӧвйыс.

— Козъя вӧрсьыс, гашкӧ, эз либӧ ков кайнысӧ, дедуш, — шуӧ зонка, мед кӧть нин сёрнинас сайкӧдыштны повзьылӧмсӧ.

— Коліс, пиӧ. Ачыд вед кылін, кыдзи грымӧдчис мышканым.

— Вӧрсӧ пӧрӧдіс?

— Да. Час, кобас да видзӧдлам, мый сэні лоӧма... Козъя вӧрад, дерт, озджык маланняыд босьт, дженьыдик зэрыд оз кӧтӧд ни. Но бара лёк тӧлыс козъястӧ кокньыдджыка чашкыльтӧ, вужныс веркӧсасджык найӧлӧн да. Пожӧмыдлӧн серти...

— Быдтор колӧ тӧдны вӧрад! — бара на шусис Ваньӧлӧн.

— Быдтор, дона пи, быдтор... Вай тэ ёнджыка топӧдчы ме дінӧ, шоныдджык лоӧ. Кыдзкӧ-мыйкӧ терпитыштам нин. Да быттьӧкӧ тай и ылыстчӧ нин гымалӧмыс, видзӧд эстчаньын со и югыдджык лоис, кобас, дашкӧ, сэсся. Би пестам да шонтысям-косьтысям.

— Дедуш, а чардбиыс со уль пожӧмсӧ муртса эз сот, тшын петны пондыліс.

— Бур, мый татшӧма ызгӧ-зэрӧ да ягыс чожа кӧтасис. Эз кӧ тадзи ызгы, вермис и ӧзтыны.

— Ӧзтывлӧ либӧ коръясӧкӧ?

— А кыдзи нӧ сытӧгыс? Кусӧдтӧм чигарка помысь ыпнитлӧ кос ягыд-а, этатшӧм дзужалысь бисьыд кыдзи нӧ оз... Но, тэ тай кынмыны пондін, зонмӧ? Шонтысьыштны колӧ миянлы. — Старик дзӧръялыштіс ӧтарӧ-мӧдарӧ... — А мый, шу, миянлы виччысьны дзикӧдз кобӧмсӧ, пожӧмыс тай ньӧти жӧ нин оз видз велдорсяньыс. Ӧні и пестыштам бисӧ, со тай нӧ сирӧд мырыс...

— Зэригас нӧ кыдзи сотчас кӧтасьӧм ӧтка мырыд? — Ваньӧлы ёна нин окота шонтысьны-косьтысьны, и тадзи медсясӧ шуӧ сійӧ, мед нин вывтісӧ эскӧмӧн не повзьӧдны бисӧ. Ӧд кӧть и лазъя сійӧ дедушыс моз, пельпомъясыс косӧсь, мышкыс кытъястікӧ кос на жӧ и, но чорыдатӧ зэригӧн лаз юрйылӧдыс ёна жӧ нин йиджтысьӧма зэр ваыс да лысваыс. Сэсся ӧд и улісяньыс дзикӧдз кӧтасис ӧнтай котӧртігӧн.

А дедушыс нин воськовтіс мырлань, мунігмозыс судзӧдіс лаз козъянсьыс черсӧ.

— Кыдзи нӧ этатшӧм сирӧдыс оз сотчы? Видзӧд — розя, труба кодь, и джуджыд, сідзкӧ, велдорлань пондас кыскыны тшынсӧ, буретш трубаӧд моз жӧ и эм. Гӧгӧрыс кыз шомӧн эжсьӧма — коркӧ, дашкӧ и, сё во сайын, малання жӧ и сотліс, — шом пырыс некутшӧм ва оз йидж, чаж-сир сылӧн пытшкӧсас, порок кодь. Час, ачыд видзӧдлан.

Старик кералыштіс кыз шомсӧ мыр увдорысь, и збыль — сир мырдыс быттьӧ мыніс сэтысь, чорыда ӧвтыштіс зэр-ваӧн кӧтасьӧм вӧрын. А чагъясыс тшӧгӧсь, сьӧкыдӧсь, вижовгӧрдӧсь, выйӧн быттьӧ йиджтысьӧмаӧсь нэмӧвӧйся сирнас. Деда-внука копыртчисны нырнысӧ косялысь сир дука чагъясыс весьтӧ, мед видзны зэрысь, дедыс мыр горулас поз сямаӧс перйыштіс чернас, чукӧртіс сэтчӧ первой медпосни чаг-ёгсӧ да и чуткис ӧзтӧм истӧг тувйӧн. И пырысь-пыр жӧ долыдпырысь чажнитісны сирӧд чагъясыс, гажа би нялкнитіс, пондіс содны, паськавны, гырысьджык чагъясӧ горша кутчысис, а найӧ дзажгигтырйи любӧпырысь сетчӧны билы, быттьӧ важӧн нин виччысьӧмаӧсь тайӧ шуда здуксӧ, содӧ и вынсялӧ биыс, Ваньӧлы кӧтасьӧм чужӧмас и морӧсас кос шоныдыс меліа ылькйӧ, сэтшӧм мусаа жайгӧ, и пырысь-пыр жӧ долыдмис зонка, лёк бушколӧн топӧдлӧм лолыс бӧр личаліс, и эз нин сэтшӧм повзьӧдчысьӧн кажитчы скӧрмылӧм вӧрыс, сэсся ӧд