МЕ ВЕРМА, БАТЬӦ!


ВОДЗКЫВ ПЫДДИ


Дзурс пемыд арся войӧ, кор чизыр вой тӧв лёкысь чашйис-сыналіс ӧшинювса сад йӧрысь льӧмлысь да пелысьлысь мыйтакӧ кольыштӧм на гӧрдӧдӧм-вижӧдӧм коръяссӧ, ме вӧтӧн бара аддзылі батьӧӧс.

Быттьӧ сійӧ зэв дыр кежлӧ вошлӧм бӧрын кыськӧ бӧр воӧма гортӧ. Но быттьӧкӧ батьӧ сійӧ и абу батьӧ. Чужӧмыс быттьӧкӧ и аслас, дона и муса тӧдса чужӧм, но кыдзкӧ быттьӧ и абу нин дзик батьӧлӧн кодь. Коркӧ ме, кор дозмӧр кыйигӧн ӧтнамӧн вӧлі узя вӧрын, — зэв жӧ зумышӧн да чорыдӧн вӧтавлі сійӧс, дивитӧ вӧлі ёна менӧ — мыйла нӧ пӧ тэ, Федя, кӧзяин пыдди кольччин-а, мамтӧ эн вермы видзны, томӧн-кадӧн кыз му улӧ сюйинныд сійӧс... Но сэки сійӧ зэ-эв на ловъя батьӧ кодь вӧлі, мед кӧть и скӧрмӧма да зумыш: сэки позис на чайтны, мый батьӧыс вермас на важӧнся моз небыда нюмъёвтны да меліавны миянӧс, вермас на важӧнся моз паськыд пу крӧватьӧ ляскысьны миянкӧд, куим воккӧд, ӧтлаын да, гажаа чиктылігтыр, бурпӧт дурны-вермасьны... А ӧнія аддзылӧма батьӧыслысь не нин виччысьны татшӧмсӧ, сы вӧсна мый кын кӧдзыдӧн быттьӧ ӧвтӧ сы дінсянь, кын муысь гу перйигӧнкодь кӧдзыдӧн...

— Лёка тай олан, кӧзяин-пиӧй, менам велӧдтӧг, — зэлыда и кӧдзыда шуӧ меным татшӧм батьӧыс.

А ме сӧмын и йӧжгыляся сылӧн татшӧм кӧдзыдлунысь, ог тӧд, кытчӧ воштысьны. А сэсся тай, мӧмъялігтыр, воча шуа жӧ:

— Мый нӧ нин вывті лёкасӧ... Йӧзсяысь не лёкджыка... Мамӧысь кындзи ловъяӧсь тай со ставным... Куимнан вокным семилетка помалім... Ӧні со и уджалам нин быдӧн... Верочкатӧ, дерт, ог на вермӧй босьтны детдомсьыс-а... Керкатӧ век на видзим-чередитім и... Йӧртӧ эгӧ эновтӧй ни, картупель пуктам...

— А мый нӧ бур удж вылас он вермы ӧшйыны? — оз личлэдз батьӧ. — Бурлачитан-ветлан? Мастерас нӧ мый эз уджавсьы? Водзӧ вылӧ ӧд, велӧдчыштін да, ачыд начальникӧн вермин лоны. Ыджыд мортӧн. Меным эськӧ кутшӧм нимкодь вӧлі таысь. Мамыдлы тшӧтш и.

— Ӧні менӧ ёнасӧ оз на кыскы начальникавнысӧ! — зіля эскӧдны ме батьӧӧс. — Кӧть эськӧ и йӧзыс ӧні кывзысьӧны нин менсьым. Моль бӧжын со вӧлі бригадирӧн, веськыд берегын... Мый тшӧкта, сійӧс и керӧны... Но быттьӧкӧ и водзджык на меным йӧз вылас ыджыднас лоны... Меным, батьӧ, медводз, вынӧс на колӧ чӧжыштны... А водзӧ кежлас Армия вылӧ менам ыджыд надея эм...

— Сьӧкыд уджыс вылын коскад регыд на ётшкас, усурыд орӧ, — ӧлӧдӧ батьӧыс, — томӧн-кадӧн синсян мегыр моз.

— Ог, батьӧ! — збояла ме. — Вынӧй менам ӧні чӧжсис нин... Дерт, гашкӧ, тэ мындаыс абуджык на... Но ме и пуртӧ нин кылӧдлі тэ моз, и моль бӧжӧн со лэччылі... А кӧсъян кӧ, ме ягӧ кая тӧвбыд кежлӧ да и понда лучокӧн камгыны-пӧрӧдчыны... И некодлы ог сетчы!..

— Эштіс тай! — нюмыртчыліс менам ыкшаасьӧмысь кӧдзалӧм батьӧ.

— А мый эштісыс!.. Вот кая да понда муркӧдны!.. Мед видлӧны пановтны менӧ... Лучокнад ме кужа нин...

— Дас кӧкъямыс арӧсаыс пӧрнӧй мужикъяссӧ нӧ кыдзи пановтан?

— А вот и пановта!.. Ме верма, батьӧ!.. — мый вермӧмысь нин горӧді ме да сэтчӧ сэсся и садьми.

Сьӧлӧмӧй пессьӧ морӧсын вугырӧ шедӧм сынпи моз. Ёна пӧсявсьӧма татшӧм вӧтсьыд. Керкаын сап пемыд, ывлаын муралӧ вой тӧв.

Збыльысь ӧд, батьӧыс кутшӧмкӧ не ас кодьысӧн быттьӧ лоӧма, — сайкалыштӧм бӧрын куті казьтывны дойдысь вӧтсӧ. — Вуныштны ли мый ли нин кутіс сійӧ, дас кык арӧса зонканад сы сьӧрысь кольлі да... А мый корсюрӧ вӧтъясын ӧлӧдавлӧ менӧ тадзи батьӧыс, гашкӧ и абу нин лёк... Меным ӧд и аслым, кор мыйкӧ лёкыс да мисьтӧмыс тӧдлытӧг артмывлас-керсьылас, — сэки ӧд и аслым меным яндзим овлӧ на водзын, батьӧлӧн да мамӧлӧн югыд сӧстӧм паметь водзын...

Тадзисӧ вӧтасьтӧдз на ас кежам ме кӧсйылікодь нин тӧв кежлас пӧрӧдчынысӧ кайны, а ӧні сэсся став падъялӧмъясыс дзикӧдз бырины. Мыйӧн сӧмын югдыштіс ывлаыс, ме муні колхоз правлениеӧ да шуи председательлы гижны менӧ пӧрӧдчысьяс лыдӧ.


1


Кузякодь ульдалӧм-шлякышалӧм бӧрын октябр помланьыс мӧдӧдчис буретша кынмавны, му вылыс косьмис и чорзис, медбур кад вӧрын пӧрӧдчыны — ыркыд и абу няйт, лым оз на падмӧд-торкась ни. И ми, кызвын пӧрӧдчысьыс, шуим весиг не виччысьны Ыджыд Октябр праздниксӧ, а ӧдйӧджык нин кайны ягӧ, телепит вӧлі миянлы дась бур каднас муркӧдчыштны, том кияс лудӧны пӧсь уджсьыс.

Дерт, кын вывтіыс телегаа вӧвъясӧн на ковмис гургӧдны медколана кутшӧмсюрӧ кӧлуйнымӧс, туй кузяыс кӧ, комын гӧгӧр километра Сыктыв катыд, да и йиыс эз на вӧв кутӧма арся слӧтитӧм бӧрын ыдждӧм ваа ю вылын, мӧдлапӧлас ковмис вуджӧдчыны пыжӧн да кос кондаясысь пурйыштӧм плиткаӧн, а сэсся и вӧлись нин овмӧдчыны Улдзияг участокын.

Позтысьӧма Улдзиягыс Сыктывлӧн гажа керӧсӧ, ылӧдз тыдалӧ, кыдзи коркӧ Лукачомдорсянь. Да и, шуны кӧ нин, керка-позъяснас ёнасӧ оз и торъяв сійӧ Лукачомдорсьыс, двӧйни чойяс кодьӧсь найӧ: сэтшӧм жӧ кык кузь барак уджалысьяслы олӧм-шойччӧм вылӧ, пила кесланін да чер тӧчитанін, кыр улӧ топӧдчӧм пывсян, сэсся вӧвъяслы кык конюшня. Та мында и эм став бурыс да гажыс... Сійӧ сьӧкыд кадас колхозник-сезонникыдлӧн вӧрын тӧвйӧм-олӧм вӧснаыд эз на ёнасӧ тӧждысьлыны — медтыкӧ юрсюянін вӧлі, йӧзлы и вӧвъяслы, да кутшӧмсюрӧ сёян-нуртор гудралыштанін. Тӧдӧны вӧлі, мый воис кӧ нин вӧрӧ коми сиктысь коми морт, сійӧ и сідз мӧдас пессьыны-мырсьыны, мыйта колӧ пӧрӧдас вӧртӧ и винёв вир сӧна негырысь вӧвъяснас петкӧдас ю дорӧдз, а тулыснас, ю воссьӧм бӧрын, тшӧтш сэсся и кылӧдас кар дорӧдз да и водзӧ на...

Улдзиягыс лесопунктлӧн шӧр посёлоксянь, тшӧтш и мир туйсянь, ылынкодь бокын, лӧсьӧдлӧмаӧсь сійӧс таладор вӧръяссӧ дженьыдджыка кыскӧмӧн петкӧдӧм могысь. Война помланьыс мыйтакӧ ныръясьыштӧмаӧсь нин тані, торйӧн нин Сыктыв берег доръяссӧ куштӧмаӧсь, но пыділаньысджык мича ягъяс на сулалӧны. Таво тӧв миян сиктысь кык колхоз кутас найӧс шырзьыны...

Баракным миян абу на удитӧма важмынысӧ, шыльыда лӧсйӧм стенъяса весиг, миян воигкежлӧ бура мыськӧмаӧсь-пелькӧдӧмаӧсь. Бара жӧ кык пельӧ юкӧма бараксӧ, да нӧшта посводзсяньыс эм ичӧтик вежӧс начальстволы. Быд ыджыд жырйын кузь пызан сулалӧ, вожкаяс вылӧ топыда тувъявлӧм кыз пӧвъясысь, тшӧтш и кузь лабичьяс ӧтарсянь и мӧдарсянь, мед нин унджыкӧн тӧрисны пызан саяс. Стенъяс пӧлӧнӧ мыйта тӧрӧма шӧтӧмаӧсь векньыдик кӧрт крӧватьяс — бур нин кӧть, мый быдӧнлӧн торъя узьланін! — пыранінсянь веськыдвыв пельӧсын ва пельса сулалӧ, шуйгавылын — плитаа ыджыд пач, посньыдик ӧшиньясӧд кутшӧмакӧ сӧдзтысьӧ арся ывлалӧн кизьӧриник югыдыс...

Важӧн нин тӧдсаӧсь миянлы татшӧм дворечьясыс! Но таысь миянлы шог абу, миянлы медтыкӧ кынӧмным пӧт вӧлі, да бурджык вӧр на сулаліс матынджык ягъясын...

Менам ёртъяс-пӧрӧдчысьяс, кызвыннас йи кодь ён йӧз, унджыкӧныс война би пыр мунӧм салдатъяс, кызь вит-кызь кӧкъямыс арӧсаяс, кодъяс кыдзкӧ-мыйкӧ тай ловйӧн кольӧмаӧсь, неважӧн на воалісны армияысь да, дерт, сы дыратӧ порок тшын исалӧм бӧрад, да сы мында морт виртӧ аддзылӧм бӧрад ёна нин окота налы мирнӧй черӧн да пилаӧн песыштны бур выннысӧ.

Туша-мыгӧрӧн ме эськӧ и ог нин быттьӧ торъяв наысь, а кодсюрӧӧс весиг и пановті нин, дас кӧкъямыс арӧс тыригкежлад тай кыдзкӧ-мыйкӧ нюжавсьӧма жӧ, кӧть эськӧ и война чӧжнад, да со и сы бӧрти на кык восӧ не этша, вӧлі тӧдлӧма тшыгъялӧмсӧ и вынысь вывті пессьӧмсӧ, — нюжавсьӧма и быдмыссьӧма тай, шуа, но тырмас-ӧ менам вын-эбӧсӧй накӧд, салдатъясыскӧд, ӧткодя пӧрӧдчыны кузь тӧвбыдсӧ, ӧд со менам тшӧтшъяясысь ӧткӧннад некод сэсся эз ышты татшӧмтор вылад, а шочиник босьтчысьясыс шуисны гозйӧн-гозйӧн пӧрӧдчыны...

Но — видзӧдлам! Мый мем повнысӧ. Менам ӧд пӧрӧдчан уджас дас вит арӧссянь нин не этша велалӧма, сэки нин ме шедӧдлі стахановскӧй паёк...

Мукӧд кӧлуйкӧд тшӧтш ме босьті гортысь батьӧлысь важ пӧрӧдчан черсӧ, кодӧс ми век видзим бур туйын, пес поткӧдлігъясӧ да мый да лёкысь эгӧ пазӧдӧй. Меным век ёна нимкодь вӧвлі босьтны киӧ бритва кодь лэчыд тайӧ черсӧ: абу вывті ыджыд сійӧ, ни абу ёна ичӧт, поткӧдчан чер моз абу кыз бана, но и тӧдчымӧн кызджык вӧсньыдик бана лӧсасян черысь, буретша сьӧкыд лэчыд дорыс оз нальсьы ни оз чуктась весиг лы кодь чорыд кос увъясысь. Война дырйиыс ӧти кадӧ мамӧ муртса эз ну тайӧ черсӧ, вурсян машинкакӧд да батьӧлӧн лӧз костюмкӧд тшӧтш, Вятскӧй муӧ нянь вылӧ вежны. Но, бергӧдлыштіс киас да кольӧдіс на, кӧнкӧ мӧвпыштіс: со пӧ ӧд куим мужик быдмӧны, черӧн керасьысьяс ёна на ковмас налы тайӧ добраыс, кыдзи и батьӧлӧн ружйӧыс... Бур, мый эг лотӧй сэки лэчыд черсӧ, ӧні меным добра сійӧ лоӧ... Пока Митит пӧль, коді век на киргис-дзуртіс-оліс, сетіс меным кыдз пуысь коркӧ важӧн нин перйылӧм рубеч-йӧрыш, йӧра сюр кодь чорыд да топыд, и ме ягӧ кайны лӧсьӧдчигӧн на тэрмасьтӧг выльысь черпуалі сійӧн, помсӧ, мед керасигӧн озджык вильснит киысь, бур кусыньӧн да шляптӧн моз вӧчи, а сэсся гӧгӧр лэчыд дорыша стеклӧӧн шыльӧді. Ок и добра лои! Татшӧм чератӧ видлы менӧ пановтны! Да ӧд татшӧм лэчыд да чача кодь пелькиник воропа черыд морт китӧг ачыс дась керасьны!

Быд пӧрӧдчысьлы морт ӧти выль лучковкаӧн сетісны, лишнӧйыс пӧ абу, ковмас видзчысьӧмӧнджык уджавны, чеган кӧ, йитӧм-паяйтӧмаӧн нин ковмас дзужкйӧдлыны...

Ме коркӧ шулі нин, мый кодкӧ зэв тӧлка морт мӧвпыштлӧма лучкӧвӧй пиласӧ. Ӧні верма содтыны, мый менам, лэчыд чер дінӧ моз жӧ, нэм чӧж кежлӧ колис сы дінӧ мыйкӧ бур муслун сяма. Ӧд со куш ӧтнад дзужкйӧдлан-пилитчан сійӧн, копыртчӧмӧн и сувтсӧн, сулалысь пу и пӧрӧдӧм пу орӧдан, и чилскӧ-пырӧ сійӧ кын пуӧ кӧть сыв пуӧ, и кужысь киад некыті оз топӧд, выялӧма вывті быттьӧ кокниа шливсйӧдлӧ...

Мед не воштыны мича-гажа лунсӧ, аскинас жӧ ми мӧдӧдчим гузьгыны миян сиктысь жӧ петлӧм том мастер бӧрся яглань. Быдӧнлӧн пельпом вылас ӧшӧдӧма топыд рамаа югъялысь выль лучковка, дерт, салдатъяс торйӧн нимкодьпырысь вежисны мустӧммӧм автоматъяснысӧ тайӧ «ӧружиеыс» вылӧ, а менӧ, ачымӧс, ёна жӧ ышӧдӧ-кыпӧдӧ лучковкалӧн бура зэвтӧм рамаыс, долыд и нимкодь жӧ меным кывны ачымӧс прамӧй пӧрӧдчысьӧн, ӧд вӧралысьяс да пӧрӧдчысьяс комияс пӧвстын век вӧвліны медся пыдди пуктана йӧзнас... Ёль пӧлӧнӧд восьлалігӧн кок улын шарӧдчӧ-кышакылӧ косьмӧм да кельыдӧдз быгалӧм эжӧр, гожӧмыс таво вӧлі шоныд и зэра да быд пӧлӧс туруныс ок ёна люваліс-быдмис. Коръясысь кушалӧм пелысь пуяс гӧрд вотӧс розъясӧн ломалӧны-сярвидзӧны, бура жӧ пелысьыс воис таво, лэбачьяс абу на вермӧмаӧсь кокавны ставсӧ, кӧдзыд тӧв кежлӧ дась сёян налы лоӧ... Луныс сідзсӧ сӧдз, кӧть эськӧ и кымӧракодь, но кымӧръясыс вӧсниӧсь, тӧлалӧм-косьмӧм туруныс моз жӧ быгалӧмаӧсь, тыдавтӧм шондіӧн гугсяньыс югзьӧдӧмаӧсь.

Неылыс ягыс, кытчӧ вайӧдіс миянӧс мастер, йӧнӧд моз нюрзьыштӧм подула, вутшка-туруна, абу ёна мича вӧрыс, сы вӧсна и, буракӧ, кольлӧмаӧсь, — коз пу да кыдз пу сора пожӧм, бурджык, дерт, эськӧ вӧлі пожӧмъясыс кӧ тшӧкыдджыка сулалісны, но нинӧм, лымтӧгыд и татшӧмсӧ позяс бура шлёчйӧдлыны, тшӧтш и козсӧ, и веськалас кӧ, шыльыдджык да ёнджык кыдз, позяс и сійӧс тшӧтш панера пу вылӧ орӧдны дінсӧ. И кузькодь сідзсӧ вӧрыс, том на, сывтыръя кымын дінъяса, дерт, шуам, дінышсяньыс увйӧсьджык-а...

Тайӧ ягсӧ миянлы колӧ лым усьтӧдз пӧрӧдны, вӧвъяс воигкежлӧ. И бура колӧ пӧрӧднысӧ, мед пасека шӧрын лои бур туй кодь, мед кузь мыръяс эз колявны, и став ув-лӧп лючки вӧлі весалӧма-сотӧма, и мед чукӧра лоис вӧрыс, а то кыз лым кӧ виччысьтӧг усьӧ, разі-пели керъястӧ бӧртинас он и аддзы кыскынытӧ.

Ягыс-йӧнӧдыс сідзсӧ паськыд, гӧгӧр ӧтмоза вӧра, элясьны нинӧм, мый кодлыкӧ ёна бурджык визьӧб веськалӧ. Мӧдар помӧдзыс ставӧн мунім, мед пӧрӧдӧмыс лоӧ юлань дінӧн, мед кер діныс, кыскасигӧн, веськалӧ ыджыд додь вылӧ, а оз гез йылын бӧрсяньыс вӧтчысь ичӧт додь вылӧ, либӧ, кыдзи миянын шуӧны, патрӧ вылӧ, — сэки ӧд вӧлыдлы кык пӧв сьӧкыдджык лоӧ...

Мастерлӧн кӧрт пома мерник серти вӧчалім кос коз-понӧльясысь кык метра кузьта зоръяс-мерникъяс, шӧрвыяс да нӧшта йывсяньыс метр джын мындаын кольча-тшупӧдъясӧн, а сэсся и став струментыс миян лои дась...

Сувті ме аслам пасека юрӧ, кок улын кынмӧм нитшкыс кожӧб-гора, видзӧдлі гӧгӧр, сьӧлӧмӧй аслам ышмӧ-чеччӧ, быд сӧнын бур вын кылӧ-визъялӧ, панласьны уськӧдчӧм визув чаньлӧн моз, — муркӧдчыштам!... Медводз вомӧнног пӧрӧді некымын вӧсньыдик потш, утъяс пыдди, мед пуясыс на вылӧ сэсся ляскысьӧны-водӧны, да кокниджык и лӧсьыдджык лоӧ найӧс орйӧдлыны и бергӧдлыны-гӧглявны. Сэсся и матыстчи ме сывтыръя кымын пожӧм дінӧ, любӧпырысь тапкӧдышті сійӧс йизьышталӧм кырсяс, сэсся и, морӧс вылнаын кымын, лӧсышті на черӧн кыз кырсьсӧ еджыд яйӧдзыс, чер тышкӧн мый вынысь клёнӧбті ур кыйигӧн моз, ён пуыс ыджыд жыннян моз сӧмын и ковмуніс, а гораа вӧрыс вочасӧ пасьталаыс чермунліс-семдыліс...

— Мый нӧ, Ӧндрейӧвичыс атакаӧ али мый тадзисӧ чуксалӧ миянӧс? — кыпыда шыасис орчча пасекасянь Пилат Иван.

— Ягыслӧн бур енмыс тай лэдзӧ миянӧс уджавны! — воча кыпъяла ме. — Мед некод эз доймы пу улын... Гӧгсӧ некод эз вӧрзьӧд...

— Но сідзкӧ либӧ и пызйыштам? — пиньсӧ жерйӧдлӧ мӧдарладорсянь Турӧб Илля. — Э-эк, гажӧй бырӧма нин!..

Сэсся и ме понді сапйыны-перйыны бритва кодь лэчыд черӧн кыз чагъя тшап, мед сы серти пӧрис пожӧмыс: сыв на пуыс, бура ӧдӧбтӧм черыд выйӧ моз сапкысьӧ, и чагйыс лӧсалӧм вый кодь жӧ и эм, вижоват, гажаа резсьӧ-ворсӧ кок улын. Сэсся и копыртчи ме аслам лучковкаӧн пучерыс дінӧ, васӧдінад да вутш вывсянь моз петӧ пожӧмыс, озджык ков кык кусыньӧн кусыньтчыны, некор лыслывтӧм-кушмывтӧм веж пув коръяс нырӧс гильӧдӧны, и со нин гуджгӧ-пырӧ бритва лезвие кодь вӧсньыдик да векньыдик пилаыс небыд-гӧгрӧс пуӧ, вынсялӧм киясӧй сӧмын и шуркйӧдлӧны сійӧс рамаӧдыс, веськыд киӧн воропас кутчысьӧма, шуйгаӧн — вомӧна тас помӧ, абу на ӧд вунӧдсьӧма, кыдзи колӧ кыскавнысӧ, бур, мый зонка дырсянь на велалі пӧрӧдчынысӧ, стахановскӧй паёк вӧсна тышкасигӧн да Марина Кириковаяскӧд панласигӧн, сӧмын и сяркӧдӧ-петӧ ӧд шыдӧс кодь пилипызьыс, вижоватыс гӧрдов кырсьӧн сорласьыштӧма, и сирӧд мырдыс меліа паркйыштӧ нырӧ, быттьӧ бур ногӧн коддзӧдыштӧ, содтӧ вынӧс, водзӧ на ышӧдӧ, и кузь пиня на выль пилаыс сэтшӧм горша сатшкыссьӧ пу чигъяс, век кӧть пилит, нюдз коскыд мудзӧмсӧ оз тӧд ни, но тай нӧ паськавны нин пондіс син водзын вундасыс, кодакӧкості тай нӧ пӧрӧ нин пожӧмыс!..

«У-уп — тра-ах!!!»

Жнёпкысис менам медводдза пожӧм утъяс вылӧ... Кузь тӧвбыднас мыйта лоӧ татшӧмыс!.. Кыз болоня-кольчаа діныс галя из кодь зумыдӧн-ёнӧн лӧствидзӧ, бур пиловочник петас, ён пӧвъяс пилитасны... Ӧдйӧджык чирснитам-орӧдам тшупӧм дінӧ кольыштӧм кӧзыр помсӧ-вӧзьӧдсӧ и — мӧд пожӧм дінӧ, кодӧс колӧ лӧсьыда водтӧдны воддза куйлысьыс вылӧ вомӧнӧн, — мед виджадасьны найӧ ӧта-мӧд выланыс шӧрвыяныс кымын, йывъяс костаныс лоӧ би, оз ковмы ылӧдз кыскавны сотан увсӧ, да и ӧта-мӧд вылас куйлысьястӧ лӧсьыдджык увйыны и чинтавны-орйӧдлыны, а сэсся и гольгӧдавны ӧтар и мӧдар чукӧръясӧ... Тӧда нин ме став тайӧ наукасӧ салдатъяс дорсьыд не омӧльджыка! Дерт, войнаӧдзыс ставныс найӧ, салдат-ёртъясӧй, не этша жӧ нин мырсьылісны вӧрын, пӧрӧдчӧмыс налы абу жӧ дивӧтор, вынныс тырмӧ и, менӧ, гашкӧ и, борд йылӧ лючки сувттӧм на вийӧрӧн чайтӧны найӧ...

А вийӧр сӧмын и лясйӧдлӧ пу бӧрся пу, пожӧм бӧрся коз, пожӧмъяс пӧрӧны швычӧка, ягыс сыркнитчылӧ жнёпкысигас, а козъясӧс уна лыска сук увъясыс быттьӧ паруситыштӧны да найӧ небыдджыка водӧны, — вийӧр оз и кӧсйы кольччыны би пыр да ва пыр мунӧм салдатъясысь, сылӧн пасека вылын сэтшӧм жӧ ӧдйӧ сукмӧ и нюжалӧ увйытӧм пуяслӧн веж бурысьыс. И немся пу сылӧн оз жняпкысь кывзысьтӧг бокӧ, ставнысӧ быттьӧ гезйӧн кыскыштӧны йылӧдыс бӧрйӧм визьӧбас, пасека шӧрлань...

А луныс югыд! А луныс ыркыд! Нэмӧвӧйся вӧр сынӧдыс мыськовтӧ вир-сӧнтӧ, оз лэдз сылы мудзнысӧ, буретша пӧсялӧмыд, сӧмын и кашкан-лолалан морӧс тырнад, а ышмӧм сьӧлӧмыд оз кӧсйы кольччыны мукӧдысь, оз кӧсйы личӧдчыны, оз кӧсйы сетчыны, и черыд лэчыд, и лӧсьыдик черпу дінад вурыштчӧны быттьӧ киясыд, и выль лучковкаыд чалсйӧ-бритӧ быттьӧ сыв пуяссӧ, и кыз болоня вӧрыс абу сэтшӧм сирӧд, да оз сирзьы пила лезвиеыд...

Ок, матушка, пӧсь удж!

Час-мӧд-коймӧд мысти ме дінӧ матыстчис Ниа Тима — ставным пиысь медся олӧма пӧрӧдчысьыс: гӧрдов ус-тошкӧн тшӧтьсялӧм, ньылӧдӧм чужӧм вывсьыс сибдӧм кырсь торпыриг чышкаліг, видзӧдліс том вийӧрӧн вӧчӧм сад вылӧ да шоныда шуис:

— Но, Педьӧ, но, зонманӧй, чуймӧдін тай тэ миянӧс ставнымӧс... Хы! Да оз-ӧ тайӧ батьыд тэнад, Ӧндрей, керась татӧні?.. Коркӧ, комын витӧд воын, мийӧ сыкӧд тадзи жӧ Сепысын сортовкаалім...

— Сідзкӧ, Тима дядь, аддзыліс кӧ менӧ ӧні батьӧыс, эз эськӧ дивит? — нимкодьпырысь шынняла ме, и, дерт, казьтывтӧг ог ов зэра войӧ аддзылӧм вӧтӧс.

— Этадзи керасьӧмсьыс? — шешйӧдлӧ шочмӧм пиня вомсӧ Тима дядь. — Но, детина! Но, молодеч! Коркӧ тай небось велалӧмыд?

— Лукачомдорын на, война дырйиыс, шедӧдлі стахановскӧй паёк, — ог вермы не ошйысьыштны Тима дядьлы.

— Хы, видзӧд со... Аддзыліс кӧ эськӧ ӧні батьыд, мила гӧлӧва! Любӧыс эськӧ вӧліс... Толькӧ тэ, Педьӧ, зонманӧй, медводдза лунсяньыд эн на сэтшӧма пазӧд асьтӧ. А то асылки он вермы сувтны вольпасьсьыд... И тӧлыс водзын кузь на, эштылам на жаявнытӧ...

— Немтор, Тима дядь! — бур мортлӧн шоныд сёрниысь водзӧ на нимкодьма ме. — Час, мыйкӧ мында пӧрӧдчышта на, сэсся и увйысьны понда, чинтасьны да, коскӧй и бӧр веськалас. А сэсся и ув сотны босьтча, тайӧ нин, позьӧ шуны, шойччӧм кодь лоӧ...

— Сідзи, молодеч, сідзи, — тшӧтш нимкодясьӧ ме вӧсна Тима дядь. — Велӧдны тай тэнӧ оз нин и ков, ставсӧ нин кодакості ачыд велалӧмыд... Батьтӧм-мамтӧм олӧмыд тай тэнӧ, зонманӧйӧс, быдтор дінӧ нин велӧдӧма. Ок, аддзыліс кӧ эськӧ ӧні Ӧндрей, мила гӧлӧва...

А чунӧк-лӧнь арся вӧрын сӧмын и гыпйӧдлӧны да шковкйӧдлӧны нэмӧвӧйся сулаланінсьыныс чергӧдалӧм пуяс, ӧта-мӧд вежмӧныс сӧмын и клёнгӧны-сизьдысьӧны лэчыд черъяс, сэсся и уль лыслӧн ёсь тшын кӧрыс нин кыза ӧвтыштіс нырӧ, — кодкӧ водзджык кутчысьӧма сотны увсӧ, коді ӧд кыдзи кужӧ, кыдзи бурджыкӧн чайтӧ, ёна велӧдны миянӧс, унджыкӧнсӧ, оз ков татшӧм уджад, инды сӧмын пасека, а ми сэсся, коми зонъяс да дядьӧяс, асьным нин тӧдам, кыдзи да мый колӧ бурджыкасӧ изны-керны, а сэсся кодлӧн унджык вын да сям, кодлӧн сьӧлӧмыс ыджыдджык, — сійӧ и пановтысьнас лоӧ...

А мый кыпыдджыкыс вермас лоны бур сой вынӧн да лэчыд черӧн увйысьӧмысь? Немтор буди оз-а!.. Мукӧддырйиыс меным весиг чайтсьӧ, мый лэчыд черысь бурджык струментыс сэсся и абу свет вылас. Эз и вермывны лӧсьӧдны йӧзыс сыысь бурджыксӧ... Буретша сьӧкыд сійӧ, а лэчыд дорышнас кӧть бритчы, кузь вороп вӧснаыс, гашкӧ, дас пӧв, а, гашкӧ, и сё пӧв содӧ керыштан выныд, неуна лажгӧдчыштлӧмӧн да ӧдӧбтчӧмӧн швачнитан-колскӧбтан увйӧ, да сӧмын и лэбовтӧ сійӧ, быттьӧ абу и вӧвлӧма сэні, пулӧн рысь кодь еджыд чиг вылын сӧмын и кольӧ шыльквидзны да шензьӧмӧн видзӧдны тэ вылӧ вӧв бугыль кодь син; сы вӧсна, мый тэ велалӧмыд нин сэтшӧм стӧча зяткыны медколанаинас — пожӧм гырксьыс ув петанінас, не улӧджык и не вылӧджык, и пу слӧй сертиыс буретш ньывкӧсӧн чилснитӧ черыд. Ӧні, кор ме прамӧй пӧрӧдчысьӧн нин сувті верстьӧ мужичӧйяскӧд ӧти радӧ, ӧні меным батьӧлӧн лэчыд черӧн керасьӧмыс меднимкодь ворсӧм кодьнас чайтсис, — ме шенаси-сапйыси, кос и уль увъяс ӧтарӧ и мӧдарӧ шырзи, а ачым аслым кажитчи свет вылас медвына да медудал мортнас, чайтсис, мый ме некор ог вермы пӧтны татшӧм лӧсьыд да удал уджсьыс...

А сэсся и орйӧдлыны-чинтавны пӧрӧдӧм вӧрсӧ ме понді — бара на выль нога удж, мӧдджык ногӧн вӧран; ӧта-мӧд вылас виджадӧн тэчӧм пуястӧ мый не дзужкйӧдлыны лучокнад — вылын да коскад оз сюй, некыті оз топӧд, пилатӧ бура кеслӧма-рӧзводитӧма да, некутшӧм пинь оз таркӧдчы, сӧмын и гуджгӧ-вундӧ-сатшӧ сійӧ уль пуас, шуркйӧдлан-кыскалан ӧтарӧ и мӧдарӧ пелькиник зэлыд рамаӧдыс да удитлан на гӧгӧр чатрасьыштны, ас кежад стӧчмӧдны, кутшӧмджык пуяс матын сулалӧны да кыдзиджык колӧ найӧс пӧрӧдны, кытчӧ бурджык пестыны ув сотан бисӧ, а сэсся тшӧтш кыйкнитлывлан матын мырсьысь ёртъясыд вылӧ, кыдзиджык найӧ сэн муркӧдчӧны, пановтӧны али оз тэнӧ, дерт тэ, томиник вийӧр, вывті ыджыд надеяяс он кут, но ырзьысь сьӧлӧмыд гусьӧникӧнсӧ, ас кежас, быдтор вылӧ дась...

Ме пилитча, зоръяла-бергӧдла керъяс, шыльыда увъя налысь тшӧтш и мӧдар бокъяссӧ, вештала-чукӧрта чача кодь лоӧм мича-гора керъяссӧ ӧтарӧ и мӧдарӧ, мед пасека шӧрыс кушӧн лои, мед сэтчӧ вӧла-доддя бура вермис пырны кыскасигӧн, кымӧссьыд ньылӧмтӧ весиг некор чышкыштны, да вывті ёнасӧ он тай и ньылӧд, ыркыд ывлаыс да, нэмӧвӧйся вӧр сынӧдыс бура мыськовтӧ вир сӧнтӧ да... Сэсся и сэтшӧм нин лӧсьыд кын вывтіыс, лымтӧгыс на, гольӧдчыны гӧгрӧс керъяснас, да кор нӧшта нин найӧс утъяс вылӧ водтӧдӧма. Ёна жӧ бур, мый водзджык воим пӧрӧдчынысӧ, кос кын вывтіыс, медбур пӧранас?..

Увйысиг-чинтасиг-зоръясиг ме нин тшӧтш мӧвпала, кыдзи бурджык сотны лыс-увсӧ, пӧрӧдӧм пу йывъяслӧн шӧрвыяс кымын бӧрйысьӧмӧн чукӧрта увъяссӧ бур турун юр кодь топыд чукӧрӧ, и мукӧдъяссӧ ӧтарӧ и мӧдарӧ сідз на лясйӧдла-тэча керъяс вылӧ, ог на лӧд найӧс ӧти чукӧрас, сы вӧсна мый тӧда, уль увтӧ колӧ кужны жӧ сотны — Лукачомдорын пельтӧм Македонкӧд венласигӧн меным мыйта ковмис мучитчыны увсӧ сотӧм понда, кужтӧгыд тэрмасьӧмӧн ӧзтылан найӧс, а найӧ сӧмын неуна чискыштасны да бӧр кусӧны... Ӧні ме ог жалит та вылӧ кад ни вын: керала ыджыд сирӧд мыр, гырысь чаг и стружки кодь посни чаг перъя, бура поткӧдла сирӧн кыза йиджтысьӧм мырсӧ, сэсся пӧрӧда на неыджыд кос пожӧм, пилаӧн орйӧдла сійӧс кузькодь чуркаяс вылӧ, мыйтакӧ тшӧтш поткӧдла, сэсся и вӧлись нин босьтча перйыны БИ. Да, збыльысь перйыны-вӧчны и эм бисӧ, мӧд ногӧнсӧ тайӧс ме ог вермы шуны. Ме вольсала поткӧдлӧм конда пессӧ, желльӧсь потасъяснас вывлань, турун юр кодь лыс чукӧрыс вылӧ да и сэтчӧ дзужкнита медпосни сирӧд чагсӧ, сӧмын тай и ыпнитӧны-чажнитӧны найӧ, вильыша нялкнитӧ пытшкӧсаныс йӧршитчӧм шонді-би, сэсся пыр гырысьджык сирӧд чагъяс ме тэча ӧтарӧ ыдждысь биыс вылӧ, би ёнмӧ, горша ургӧмӧн нялйӧ-няжйӧ сирӧд сёянсӧ, сэсся и кос конда чуркаяс нин ме лӧда, вынсялӧм би кузяла и пасьтала нин босьтчӧма да ыргӧ сирӧд-кос пес чукӧрын, но ме виччысьышта на мыйтакӧ, мед водзӧ ёнмӧ, сэсся и понда шыблавны косджык увъяс, би жарыс жайгӧ нин пӧсялӧм чужӧмӧ, лоӧ нин бӧрыньтчыштны, и сэки вӧлись ме мӧдӧдча лӧсьыдика тэчавны ыпъялысь жарыс вылӧ посниджык увъяс, но ме ог на кыдзисюрӧ шыблав найӧс, а быдӧнӧс лючки кымыньӧн ляскӧбта, да сӧмын и дзижмунлӧны найӧ, вижовъеджыд сук тшынӧн пуркнитлӧны, тшӧтш ӧзйӧны-сотчӧны да водзӧ на содтӧны жарсӧ. А сэсся и водзвыв тэчлӧм топыд чукӧрыс, уліас, вочасӧн тшӧтш ӧзйӧ, дзоньнас ыпнитӧ, ӧні нин збыльысь яр шонді моз и эм ӧзйӧ лыскыс дзоньнас, ӧні кӧть мый сэтчӧ лӧд, немторысь нин оз пӧд татшӧм биыд, ставыс пызь-пӧимӧдз сотчас — сой кызта кыз ув и кызджык на пожӧм йыв, не нин сёрнитны сук лыска коз увъяс йылысь...

Ок, жар би, ок нялйӧ! Лӧсьыд меным сьӧлӧм вылын, мый татшӧм бур би менам артмис да сӧмын и дзажкнитлӧ-сылӧ сэні лыскыс, и воссьӧ-кушалӧ менам пасекаӧй, и лунтыръя уджӧй сэтшӧм лӧсьыда сярмунӧ мича-ён керъясӧн...

Ӧні сэсся шоныдінас да гажаинас позьӧ и пуксьывны нуръясьыштны — пуӧм картупель шонтыны-пӧжавны биас, нянь шӧрӧм пысавны ув йылӧ да чӧскыда банйӧдыштны, а ӧти сайын и личӧдыштны лысьӧмтӧ, ӧд со кутшӧма муркӧдчӧма лои медводдза лунӧ, век кӧть видзӧд шыльыда увйӧм мича-ён керъясыс вылӧ... Кызвын уджыс керӧма лоис сӧдз югыднас, регыд сэсся и рӧмдыны нин мӧдас, арся луныд ӧд дженьыд, кӧч бӧж кузьта и эм. Ӧні сэсся, шойччыштам да, дась кералӧм увтӧ этатшӧм жар биад кыдзкӧ-мыйкӧ сотам нин, мастер воигкежлӧ кызвыныс лоӧ дась, мед примитӧ...

Эстшӧм сад вӧлі, куш ӧти видзӧдлӧмсьыс повзян, а со тай, пӧшти нинӧм эз нин коль, лӧсьыда тай сотчӧ менам, велалӧмаыдлӧн да кужысьыдлӧн. Дерт, шуам, мӧдарсянь кӧ мӧвпыштны, весиг быттьӧ жаль та мында увсӧ-лыссӧ сотны, дзик весьшӧрӧ тшынйыв лэдзны. Ӧд сы дыра найӧ, увйыс и лыскыс, быдмисны жӧ пожӧмыскӧд тшӧтш, гашкӧ, сё во чӧж, отсалісны нюжавны и кызны пожӧмыслы да козйыслы, кӧнкӧ, мыйта жӧ бурсӧ да коланасӧ тшӧтш босьтісны шонділысь и муыслысь. А ӧні со весьшӧрӧ лоӧ сотны жар биын... Но немтор он вӧч, огӧ на тай вермӧй ми бур ногӧн босьтны увсӧ да лыссӧ керйыс моз. А вӧрсӧ ӧд дзикӧдз он тырт сымданас, пуыслӧн сулалігӧн быттьӧ немтор лишнӧйыс абу, а пӧрӧдан да, дзикӧдз тырлан, идравтӧгыд вӧвъясыслы некыт лоӧ пырны, керсӧ кыскыны. Сэсся и лыс-увсӧ кӧ пасьталаыс колян, гожӧмын ставыс чаж-косьмас, би кӧ веськалӧ, сэтшӧма нялйыны-сотчыны пондас, сідз нин быд гожӧм мыйта ковмылӧ кусӧдчыны паськыд вӧръясас-а...

Ме любӧпырысь бара и бара на видзӧдла аслам пӧрӧдӧм-кералӧм вылӧ, и шонавлӧ менам быдлаті, не сӧмын жар биысь шоналӧ, любӧ и нимкодь меным — ӧд таӧдз некор на ме ӧти лунӧн эг пӧрӧдлывлы-вӧчлыв та мында керсӧ! Ылӧсас ӧд тӧда ме, мыйта лоас тані, ачым мастерӧн уджавлі, — меным чайтсьӧ, мый медводдза пӧрӧдчан лунӧ ме, ышмӧм вывсьыд, нярскӧбті кык норма сайӧ, гашкӧ и ӧкмыс гӧгӧр кубометр: вӧрыс абу ёна гырысь, да нӧшта коз сора, кык нормаыд вылӧ и сизим кубыс тырмас...


2


Аски асывнас, либӧ кыдзи миян шуӧны — асылкинас, — эг медводз чеччысьӧн ло ме баракын. Личалыштӧм нин ун пыр кыла ӧдзӧсӧн клопкӧм, йӧзлысь ноксьӧм-жӧдзӧм, но некыдзи на ог вермы восьтыны синъясӧс. И вӧрзьыны шоныд вольпась вылысь ог вермы, личыд сю мешӧк моз лесмунӧмӧн сӧмын и шняпвидза. Мыйлакӧ буретш ӧні, войсӧ узьӧм бӧрын, тӧрытъя став мудзыс, олыся-суседко моз, сьӧкыда личкӧма менӧ.

Сэсся менсьым вежӧрӧс и лолӧс дзоньнас югзьӧдӧ мӧвп: «Ӧкмыс куб ӧд вермысьӧма жмотйӧдлыны?..» Татшӧм мӧвпыс, буракӧ, ырзьӧдыштӧ вирӧс, ме восьта синъясӧс да вӧрзьытӧг на понда видзӧдны арся асылӧн муртса югдӧдыштӧм барак пытшкӧсӧ. Жара жургӧ-ломтысьӧ плита пач, уна рачын скӧрысь ватшкӧ-пуӧ картупель, быд пельӧсӧ разӧдӧ нырад сатшысь чорыд кӧрсӧ, кодъяскӧ вольпась лӧсьӧдӧны, кодъяскӧ мыссянінысь пырӧны, кодъяскӧ ветлӧмаӧсь нин котлопунктӧ шыдла. Со и мекӧд орчча пельӧсын узьлысь Тима дядь пырис да пуктіс пызан вылӧ кык рач. Видзӧдліс ме вылӧ, казяліс, мый ме восьса синма куйла, да сьӧлӧм сетӧмӧн шуис:

— Верман-ӧ сувтнытӧ, Педьӧ? Ме со шыдтӧ тэныд тшӧтш вайи. Пажын вылӧ картупель пусьӧ и.

— Аттьӧ, Тима дядь... — меным яндзимкодь пӧрысь мортлӧн ме вӧсна тадзи тӧждысьӧмысь. — Дыр тай менам узьсьӧма...

— Вермин кӧ, зонманӧй, кыдзкӧ эськӧ коліс выныштӧдны асьтӧ да... Чеччыны кыдзкӧ коліс...

— Час, нӧшта здук-мӧд куйлышта да, чечча жӧ…

А сэтшӧма мусмӧм вольпасьыс некыдзи оз лэдз менӧ, быттьӧ войбыднас шоныд сирӧн менам лемассьӧма-йитчысьӧма сы дінӧ. И вӧрзьыштӧмсьыс быдлаті доймӧ менам, быд сӧн кевмысьӧ-корӧ на куйлыштны, шоныдінас, корӧ на шойччыны, шойччыны, шойччыны!..

Сэсся кыдзкӧ-мыйкӧ, кызмырдысьӧн, ме чеччӧда жӧ ачымӧс куйланінсьыс, позьӧ шуны торйӧн-торйӧн, торъя юкӧнъясӧн ачымӧс чеччӧда: медводз кокъясӧс лэдза, сэсся, бергӧдча да, кияс вылӧ мыджсьӧмӧн вӧлись нин мукӧд юкӧнъяссӧ лэпта-сувтӧда...

Ок и мудзсьӧма!.. Кӧть эськӧ и эг краситӧм гыжъя дрӧчкаӧн сувт ме пӧрӧдчынысӧ — кымын во нин со быд ногыс песся-муркӧдча. Но тай бура жаявтӧдӧ кер дін уджыд кӧть и вынсялӧм нин сӧна мортӧс...

— Ме тай тэд, зонманӧй, шулі, мед первой лунсяньыс эн пазӧд асьтӧ, — мода вылас бротӧдчыштӧ Тима дядь. — Вӧрыштан да, вочасӧн эськӧ быдлаті небзяс да.

— Небзяс, Тима дядь, — мудзыд ӧд абу на лёк висьӧм, кыдзи воис, сідз жӧ и бӧр мунас...

Ме пета ывлаӧ, Сыктыв сайын, гажа вӧръяс весьтын, сёрмӧдчысь арся кыа ворсӧ мича рӧмъяснас, бара на кос да ыркыд лун вӧзйӧ, ягӧ чуксалӧ. Татшӧм лунӧ он жӧ ӧд кольччы вольпась вылын нюжвидзны, мед кӧть и сэсся сьӧкыд тэныд. Кольччан кӧ ӧд, пӧсь яндзимыд, лунтырнад, дзикӧдз дзужалас-сотас тэнӧ... Ме ветла веж козйӧн-понӧльӧн потшӧм ыркыд «люксӧ». Сэсся коскӧдз мысся кӧдзыд ваӧн. Школаын велӧдчӧмсянь нин ме, кор оз вун, калита ачымӧс тадзисӧ мыссьӧмнас, ог тӧд сӧмын, бур вылӧ ли лёк вылӧ-а... Сэсся и тшӧтш пукся ме кузь пызан сайӧ, асъя сёян панявны, кодӧс позьӧ шыдӧн шуны, но позьӧ и — картупель торъяса кизьӧриник рокӧн нимтыны. Миянлы мед кӧть мый, медтыкӧ пӧтӧсджыкӧн вӧлі-а, ставыс азыма шлопйыссьӧ, сы вӧсна мый сымда во нин, быдмиг-сӧвмиг чӧж, лючки пӧтлӧмсӧ шоча и тӧдлӧма, лючки сёянсӧ шоча и видлӧма, век тшыг нисьӧ пӧт олан-мырсян...

— Федялы тӧрыт, буракӧ, ачыс Вӧрсаыс отсасьӧма! — шыасьӧ Анча Микол, найӧ ӧти рачысь панясьӧны кыкӧн, арӧсӧн ичӧтджык Одьӧ чойыскӧд, кодлӧн, вокыслӧн моз жӧ, быттьӧ польтчыштӧмаӧсь еджыд бандзибъясыс. — Тайӧ буди абу нин бурысь-а, век сылы, быдлаын, везитӧ... Мийӧ тай нӧ сочакӧд кыкӧн эгӧ вермӧй сы мындасӧ пӧрӧдны, кутшӧма жӧ пессим-а... Став лысьӧмӧй талун доймӧ, быттьӧ нӧйтӧмаӧсь...

— А ме бара лёк тшын пытшкас чуть эг пӧд! — весиг ӧні на, быттьӧ тшынсьыс, кияснас ӧвтыштчӧ Одьӧ. — Некыдзи оз сотчыны увъясыс, ӧтарӧ пӧдӧ да кусӧ биыс. Кымынысь ковмис сунлыны увлань юрӧн шоммӧм шоныд пытшкас! Ӧні на юрсиысь и быдлаысь курыд тшын дукыс пӧдтӧ...

— Тайӧ бур, Одьӧ, ныланӧй, — шуӧ Тима дядь. — Дырджык он тшыксьы олігчӧжыд. Тӧвбыднас увтӧ сотігӧн бура тшынасян да, век ӧнія кодь мичаӧн колян.

— Дугды серавнытӧ, Тима дядь? — лӧгасьтӧг ыпнитыштлӧ мӧдыс.

— Нэм чӧжыд мойдынса Одетта кодьӧн лоан? — кадысь водз дзормӧм кудриа юрсӧ пыркнитӧмӧн шуӧ Турӧб Илля.

— А код сійӧ сэтшӧмыс? — чошкӧдчылӧ Одьӧ, но аслыс, буракӧ, и кажитчыштӧ нимсӧ татшӧм ногӧн бергӧдӧмыс.

— Ёна шань да мича ныв вӧлӧма! — нюмъялӧ Илля. — Сы йылысь весиг музыка гижлӧмаӧсь...

— О-о, сідзкӧ, вай тэ, Одетта, эн пов тшынысь ни биысь! — мичмӧдӧм нимнас ыдждӧдлӧмӧн тшӧтш кайтышта ме нывлы.

— А ме шуа, мый ӧнісянь Педя Мелехинлы Вӧрсаыс и Васаыс век нин пондасны отсасьны, — шуӧ Пилат Иван, комын кык арӧса зумыд мужик; веськыд кузьмӧс ныр улас вылі парйыс сылӧн быттьӧ личкыштӧ улісасӧ да, буракӧ, та вӧсна век нюмсермуныштӧм тыр вира чужӧмыс кажитчӧ челядьлӧн кодь сӧстӧм руаӧн. — Ме видзӧда да, ӧнісянь миянлы ковмас нин ыдждӧдлыны сійӧс Педӧр Ӧндрейӧвичӧн...

— Рӧдыс, братанӧ Микол, Федяыдлӧн абу тэ моз Анчасянь пансьылӧма! — тшӧтш пестӧ сёрнисӧ Чуд Ӧльӧксан, дженьыда шырӧм чим сьӧд сук юрсиа да сэтшӧм жӧ сьӧд, пӧлӧс синма ар кызь сизима салдат. — Пӧльыс сылӧн вӧлӧма Сирӧд Кирӧ, батьыс — Сирӧд Ӧндрей...

— Эсся мый? — оз на гӧгӧрво Микол.

— Яг вылас зымвидзысь ыджыд сирӧд пожӧмыс нӧ тэныд абу али мый вын? — гӧлчитӧ Ӧльӧксан. — Ӧд кыксё во чӧжсьӧ выныс да зумыдыс. Сирӧдыс да...

Микол бара на дугдылӧ панясьӧмсьыс да пӧлыньтчылӧ Ӧльӧксанлань:

— А басьниӧ кӧ нин та кузя воим, тэнад либӧ, аслад, сьӧд рӧдыд кысянь петӧ?

— Но, он и тӧд? — воча шыннялӧ мӧдыс, инас ӧшйывтӧм тэрыб кияснас шенасиг. — Чуд рӧдсьыс и эм ме! Видзӧд, и нимтӧны Чуд Ӧльӧксанӧн. Батьӧ вӧлі Чуд Ӧртя...

— Чудъясыс пӧ, кывлі ме, ставныс гуасьлӧмаӧсь да? Асьныс асьнысӧ кыз му улӧ сӧлсем гуавлӧмаӧсь... Чуд гуясас... — тшӧтш ышмӧ Микол.

И менӧ гильӧдӧны-ышмӧдӧны жӧ татшӧм гажа сёрниясыс, татшӧм здукъясас век меным окота лолӧ мыйкӧ гажаджыкӧс и лэчыдджыкӧс шуны.

— А сылӧн рӧдвужыс пӧ, Микол, тэысь на мудерджык вӧлӧма да, сэк кості, гуасигас, ас могнас понӧль улӧ котӧртлӧма...

Барак тырӧн косьӧбтӧны-серӧктӧны, медчӧскыда гигзьӧ ачыс Чуд Ӧльӧксан, чуд рӧд...

— А сэсся и сьӧд полӧкалӧыд гӧтрасьӧма Одьӧ кодь лӧсьыд коми нылка вылӧ... — тувйыштӧ Пилат Иван, мыйысь выльысь на гызьмунлӧ гажыс, а еджыд чужӧма Одетта пондӧ ӧмидз рӧмӧн ымравны.

— А менам бара Варка рӧд, Федя бӧрсьыд не жӧ нин вӧтчывны, — вежньӧдлӧ ён ныра кузьмӧс чужӧмсӧ Варка Павел, мекӧд тшӧтшъя зон, пӧлинӧ, ӧні абу нин зон, а мужик нин, сы вӧсна мый сыкӧд орччӧн пукалӧ-панясьӧ пыста кодь вийӧриник да тэрыбиник, гӧгрӧс синъяса Дядю, мӧд ногӧн кӧ — Клавди гӧтырыс, коді дас квайт арӧсӧн, матӧ не кык пӧв, ыджыдджык Павелысь.

— Нинӧм, Павел, эн шогав, Варка рӧдыд тэнад зумыд рӧд жӧ, гашкӧ и, матриархат дырсянь нин воӧ, — сьӧлӧм сетӧ Павеллы уна тӧдысь Турӧб Илля.

— А мӧй сійӧ сэтшӧмыс? — нюжӧдлӧ Иллялань чурвидзысь гольгана дозмӧрлӧн кодь кузь голясӧ Павел. — Мӧйӧн сійӧс сёйлӧны?

— Он тӧд матриархатсӧ? — наяна каймӧдлӧ Илля. — Сэки, зонмӧ, матриархат дырйиыс, быд рӧдын медыджыднас вӧлӧма нывбаба... Ставӧн кывзысьлӧмаӧсь сылысь...

— Да? Збыль али мый? — ӧні нин сьӧлӧмсяньыс чуймыштлӧ Павел. Сэсся бӧр шыньмунӧ да чепӧльтӧ, буракӧ, чорыдакодь варснитӧ орччӧн панясьысь Дядюӧс, мӧдыс виччысьтӧмысла повзьӧмӧн ойӧстӧ да ырсмунлӧ пукаланінсьыс.

Татшӧмторсьыд кыдзи бара на выль серам оз пет?

— А тэ, зонманӧй Миколай, мед кӧть и кольччыштӧмыд выннад Педьӧысь, анча пемӧс мозыс сюсьджыка вӧр дай, — тшӧтш ышмӧ миян пиысь медся олӧмаыс — Тима дядь: — Ок вед сюсь пемӧс анчаыд!..

Миянлы нимкодь тадзисӧ тешитчыштны ӧта-мӧд выланым. Буракӧ, быдӧнлы нимкодь, мый выль уджыс, пӧрӧдчан уджыс, мед кӧть и сьӧкыд сійӧ, со тадзи ӧтувтіс миянӧс ӧти ягӧ и ӧти пызан сайӧ. Но а меным, дерт, содтӧд нимкодь тшӧтш и сыысь, мый бура муркӧдчысьӧма менам тӧрыт, медводдза лунӧ, мед кӧть и ёнтӧ-доймӧ ӧні быдлаті, мед, тшаква тайӧ, ӧд со сӧмын ӧтнас Турӧб Илля неуна пановтыштӧма менӧ, мукӧдсӧ ме ачым пановті, тшӧтш и со кутшӧм гвардееч-салдатъясӧс, и бур ногӧн со ошкӧны найӧ менӧ, рӧдвужӧс весиг бур кылӧн казьтылӧны, а дас кӧкъямыс арӧснад нӧ кодлӧн оз ӧзъяв-ыпъяв лолыс бур ногӧн лэптӧмсьыд да ошкӧмсьыд, бур кыв дырйиыд пӧ тай, шулӧны, и уджыд шедӧджык, и лолыдлы кокниджык...

Сёйӧм бӧрын муртса личмуныштлӧм нин вир-яйӧй менам быттьӧкӧ бӧр сьӧктіс-лесмуніс, весиг быттьӧ и юрӧй сьӧктіс-гудырмыштіс, бӧр вольпасьӧ кыскӧ менӧ, став йывсьыс вунӧдӧмӧн бӧр нюжгысьны окота, сӧмын и куйлыны окота, сӧмын нюжвидзны. Но колӧ кыдзкӧ пысавны кокъясӧс шоныд вурун носкиясӧ, вӧрӧ кайигкежлӧ вежань кыис найӧс, аттьӧ сылы, сэсся кыдзкӧ колӧ кокъясӧн дзумгысьны вушйӧм-бонзьӧм кирза сапӧгъясӧ, а фуфайкатӧ пасьтавны да шапкаасьнытӧ кокниджык нин, оз ков копрасьны...

Пыраліс мастер, Исӧ Зосьӧ, миян ыджыд сиктысь жӧ петалӧм морт, мекӧд тшӧтшъя кымын зон, арӧсӧн сӧмын ыджыдджык, кузь тушаа, сідзсӧ лӧсьыдкодь чужӧма, пельясыс тай сӧмын гырысьджыка лапвидзӧны, вӧралан понлӧн моз чошвидзӧны ли, ёсь исыс моз жӧ быдторсӧ кылӧны. Тӧдмаліс, ставӧн-ӧ вермӧны мунны талун ягӧ...

— Дашкӧ, мися, кодсюрӧяс тӧрытъя кык нормаяс бӧрад талун оз вермыны юрнысӧ лэптыны да? — он гӧгӧрво, нимкодясьӧ али тешитчӧ мастерыс, ачыс былькъя бугыльяснас ме вылӧ баргӧ.

— Эг ӧмӧй татчӧ ми уджавны локтӧй, — вочасӧ збояла ме. — Да и кор нӧ пӧрӧдчысь мортыслы кокньыдыс вӧлі...

— Лӧсьыда шуин, Ӧндрейӧвич, — шнёпӧдыштіс ыджыд вылыс парнас Пилат Иван. — Пӧрӧдчысьыдлы толькӧ сэки кокньӧдас, кор нин мыр дінӧ сутшкысяс...

Но ог-ӧ ме кутшӧмакӧ завидьтышт Исӧыслы, эг-ӧ таысь ме дӧзмышт сы вылӧ? Мый со сійӧ, мекӧд тшӧтшъя морт, мастералӧ, сымда йӧз вылын кӧзяиналӧ, а ме ӧд, ачым, верми лоны сы местаын, сэки эськӧ менам некыті эз доймы ни эз вись ӧнія моз...

Ог жӧ, мый нӧ ме, ньӧти ме ог завидьты ни вежӧгты сылы, мед начальникалӧ, мед сӧмын лючки да бура ставсӧ керӧ-а, оз мудерит ни оз наянит, мед некодӧс ковтӧг оз лэпты ни оз дойд. А менам шуӧма пӧрӧдчыны и тӧвбыд понда муркӧдчыны, тӧвбыд ог пет, мед кӧть и сьӧкыд да дзескыд, додь вож костсьыс...

Ёль пӧлӧнӧд, рудовъеджыдӧдз быгалӧм эжӧр пӧвстӧд ми сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн бара восьлалам яглань, ӧні зепъясын сӧмын пажынтор — кызвыныслӧн нянь шӧрӧм да пуӧм картупель, водзвыв пуӧма, мед би дорын пӧжасьӧмӧн да мый да дырсӧ не манитчыны, шонтыштін и дась, а инструмент ӧні миянӧс ягын нин виччысьӧ да нӧшта увйӧсь пожӧмъяс да козъяс виччысьӧны, гашкӧ, сё во чӧж нин виччысьӧны найӧ миянӧс...

Миянлы паныд дзольгӧ-визувтӧ сьӧктӧм-кӧдзалӧм ваа ёль, сьӧд ваа доръясыс йизьӧмаӧсь-кеньсялӧмаӧсь нин, но шӧр визулыс оз на сетчы кӧдзыдыслы, сяльгӧ-варовитӧ, мыйкӧ висьталӧ миянлы...

Ме водзын Тима дядьлӧн ной дукӧса паськыд мышкыс катласьӧ, зэв паськыд пельпомъяс костас зумыда жнёпкӧм кӧч ку шапкаа юрыс да. Воськовтігас кокъяссӧ Тима дядь лабутнӧя пукталӧ зэв падвежа ногӧн. Ветымын арӧс мортыслы, а бара на со ягӧ пӧрӧдчыны кайӧ. Мыйта кер нин сійӧ лэдзис кузясӧ олігчӧжыс, ставсӧ кӧ артавны, мыйта быд пӧлӧс уджсӧ песіс-бергӧдіс. Да и асьсӧ сійӧс олӧмыс кыдзи сӧмын нин эз пес...

Тӧрыт тай со казьтыштіс меным, кыдзи коркӧ Сепысын батьӧкӧд на пӧрӧдчылӧмаӧсь. Ён йӧзыд уна вӧртӧ вӧлі лэдзӧны да, звучникъясӧн сэки найӧ нималісны-горалісны, видзӧд сэки и батьӧӧс бура уджалӧмсьыс сельсӧветӧ депутатӧн бӧрйылісны, а сэсся и преднас индісны... Бура на помнита ме сійӧ шуда да долыд кадсӧ! Чукӧртчам вӧлі зонпоснияс да и котӧртам Сепысӧдзыс, батьяс дінӧ, ме сэки весиг школаын на эг велӧдчы... Буракӧ, сійӧ воясас вӧлись на вайисны вӧрӧ выль пилаястӧ, бритва лезвие кодь векни, шензьӧдана лучковкаястӧ, наӧдз паськыд пӧперечнӧй пилаясӧн вӧлі кыкӧн-кыкӧн пӧрӧдчӧны... Меным, ичӧт мортыдлы, рамаясӧ зэвтӧм лучковкаяса да лэчыд черъяса ыджыд да ён батьӧяс кажитчылісны мойдса багатыръяс кодьӧн... Олыштам-гӧститыштам вӧлі на ордын да и уркай кельӧб моз бӧр гортлань веськӧдчам, абу и ылын, дас верст... Сьӧрысь кӧч гӧснеч тішкам-кыскам гортӧ — асьным кузьта жӧ юртӧм сола трескаяс. Ок и чӧскыд жӧ вӧлі тайӧ трескаыс, быд ногыс ми сійӧн гортын чӧсмасьлім — юкваӧн и яеснича пытшкын пӧжӧмӧн, весиг и муртса на пузьӧм самӧварса пӧсь ваӧн заваритӧмӧн...

Ок, шуда кад! Вӧлӧма тай да кольӧма!..

Но, немтор, сы пыдди ӧні ме ачым нин лои багатыр кодь пӧрӧдчысьнас! И мед ме завидьті этійӧ Исӧыслы, чош пельыслы!.. Да ӧд сійӧ, кӧнкӧ, ачыс на кунас и вемнас завидьтӧ меным! А мый нӧ? Ме ӧд коркӧ сылӧн кодь уджсӧ дас квайт арӧсӧн нин вӧчлі, Ыбынын мастералі. А мед сійӧ ме моз, ӧтнас, видлӧ ӧкмыс кубометр вӧрсӧ пӧрӧдны ӧти луннас. Кысыс нюжалас!.. Тӧрыт пӧ тай, шуӧ, примиті да оз пӧ и эскыссьы.

Некод меным мырдысьӧн эз тшӧктыв сувтны пӧрӧдчынысӧ, ньӧрйӧн некод эз вачкав ни, — меным аслым окота керасьны батьлӧн лэчыд черӧн, кутны зумаммӧм кабыръясын асламӧн керӧм-шыльӧдӧм сэтшӧм лӧсьыд черпуӧс, меным аслым любӧ ӧтчыдысьӧн, веськӧдчывтӧг-шойччытӧг дзужкйӧдлыны лэчыд лучковкаӧн сывтыръя пуяс, аддзыны и кывны кын яг вылӧ налысь гыпкысьӧмсӧ...

Меным любӧ и нимкодь кывны вир сӧнӧ туӧм-чӧжсьӧм том вынӧс ассьым. Меным нимкодь, мый бур бать-мамсянь чужлысьӧма менам, бур рӧдсянь, кыдз тӧрыт шуисны, — Сирӧд рӧдсянь... Томӧн мунісны олӧмсьыс батьӧ и мамӧ, но со тай сетӧмаӧсь-кольӧмаӧсь ассьыныс бур вирсӧ да вынсӧ меным, дерт кӧнкӧ, сідз жӧ и вокъяслы сетісны, тшӧтш и дзоля чоюклы... Ӧні сӧмын миянлы колӧ не уськӧдны тайӧ бурсӧ, тайӧ медся донаторсӧ да асланым уджӧн и олӧмӧн, яг выв пожӧмъяс моз зумыдджыка вужъясьны да лэптысьны олӧмас...

А вӧчӧм уджыс со кыдзи сярвидзӧ-тыдалӧ: мича вӧр, быдӧнлы сэтшӧм колана керъяс — лёк войнаӧн кисьтӧм-пазӧдӧм страналы, сотчӧм керкаяса йӧзлы, ӧд ачым ме мыйта аддзылі сотчӧм-пазӧдӧм сиктъяссӧ да каръяссӧ, вунас ӧмӧй коркӧ тайӧ… И, дерт жӧ, кымын унджык ми лэдзам сэтшӧм дона вӧрсӧ, сымын ӧдйӧджык бурмас олӧмыс. Сёрнитӧны, регыд пӧ и нянь карточкаяс оз сэсся лоны, сы дыра мысти бӧр вӧльнӧй няньыс лоӧ, кыдзи коркӧ, войнаӧдз вӧвлі, ньӧб мыйта колӧ, сёй мыйта колӧ да тӧрӧ... А мый нӧ, быдӧн кӧ пондас бурджыка уджавны ас местаас, колана серти унджык вӧчны, — мый пӧ и не бурмыны олӧмыслы, мый и не лоны сылы тыр-бурӧн, пӧтӧсӧн и шоныдӧн... Ӧні ӧд сэсся, татшӧматӧ вийсьӧм-нальсьӧм бӧрад, йӧзыс, кӧнкӧ, тӧлксяласны жӧ нин, оз нин пондыны сэсся войнаяснад асьнысӧ нырны-пазӧдны...

— Педьӧ, талун, зонманӧй, ӧдъястӧ чинтышт... Ме шуа, уджалан скоростьтӧ... — бара на бур ногӧн ӧлӧдыштӧ менӧ Тима дядь асланым пасекаясӧ разӧдчигӧн. — Мед эз ло асьтӧ вывтіджык мырдӧналӧм. Мед вочасӧнджык, нетшкысьтӧг велаліс вир-сӧныд сьӧкыд удж дінас... Кузь тӧвбыд кежлас...

Ме ньӧжйӧникӧн босьтча керасьны черӧн, менам дзуртӧ-оръясьӧ-ойзӧ быд лы и быд кусынь, быд сӧн... Быдлаті сэтшӧма доймӧ... Пӧрӧдны копыртчигӧн коскӧй тшӧтш юкалӧ-доймӧ... Сойяс-кияс вынтӧма тіралӧны... Быдлаысь рудзалӧма-бырӧма выныс и шонтысь мавтасыс...

Медъёна доймӧ веськыд сой гырддзаӧй, коді коркӧ сюйсьыліс-вӧрзьыліс. Кар дорса Чит улын лёк запань косялігӧн. Ӧні, ёна мудзӧмысла, бара на лючкисӧ оз веськав ни оз кусыньтчы сойӧй, пыктӧма, а пондан ёнджыка кусыньтны либӧ веськӧдны да гырддзаӧдыс быттьӧ уль кыдз пу моз уна везъясӧн дзенкмунӧ-чегӧ, и быд вез ойзӧ-доймӧ. Тыдалӧ, и збыльысь, нэм чӧж кежлӧ нин тадзи коляс менам гырддзаӧй.

Но ме ог пуксьы пӧимӧн еджвидзысь тӧрытъя ыджыд-гӧгрӧс бипур дорӧ, кӧть эськӧ и сэні, кыз пӧим улас, тырыс на ӧдъя жарыс йӧрмӧма да меліа корӧ-чуксалӧ сійӧ менӧ ас дінас, сэтшӧм меліа корӧ...

Немтор, тшаква тайӧ, этша али мый нин мудзӧмсӧ тӧдлӧма менам! Медводдза пожӧмсӧ колӧ кыдзкӧ-мыйкӧ пӧрӧдны, а сэсся и вочасӧн шоналас-небзяс быдлаті... Сэсся ӧд талун меным лададжык и кокньыдджык нин лоӧ уджавнысӧ, дась панӧмаинас да дась бипур вылас. Жнёчйӧдлы сӧмын пуяссӧ тӧрытъя керъяс вылас да топӧдтӧминас чирсйӧдлы-орйӧдлы, да гольгӧдлы-увйы да вочасӧн сот увсӧ важ жар вылас... Мед и оз ло талун вӧчӧма тӧрытъя мындасӧ, мед кӧть и неуна этшаджык... Гашкӧ и збыльысь «скоростьсӧ чинтыштлыны» колӧ, олӧма мортыс лёк вылӧ оз велӧд...

Вочасӧн шонала ме керасьӧмсьыс да пилитчӧмсьыс, да жар биын ув чажйӧдлӧм-сотӧмысь. Лысьӧмӧй дугдӧ дзуртнысӧ да ойзынысӧ, тшӧтш и гырддзаӧй, быдлаті быттьӧ мыйӧнкӧ шоныда мавтыштчӧ да бӧр ловзьӧ бур вынӧн... Весиг бара нин ковмӧ ачымӧс кутыштавны вывті ыззьӧмсьыс, азымнад да тэрыбнад чужлыссьӧма да абу кокни асьтӧ веннысӧ...

А шуны кӧ нин сідзи, ёна жӧ нин бура да винёла панлӧма-синлӧма морттӧ Енмыс! Да кор нӧшта сійӧ том на да дзоньвидза...

Ме пытшкын бара нин быттьӧ ыргӧ-ломзьӧ жар бипур, бара нин ӧзтӧ-дзажнитӧдӧ вирӧс, бур вынӧн польтчӧдӧ быд сӧн, и кыдзи нӧ кутан асьтӧ ыпъялана уджысь...

Сӧмын на ме быттьӧ вӧлі лябмӧм коньӧр кодьӧн, чайтсис, мый талун ог весиг вермы шеныштны черӧн, немся пу ог вермы пӧрӧдны, а со тай — сӧмын и гыпкысялӧны бара пожӧмъясыс, и козъяс, сӧмын и вирдалӧ киын югъялысь дора лэчыд черӧй, сӧмын и чажйӧны жар биын веж лыска уль увъяс, сӧмын и пуритӧ-кайӧ сӧдз енэжлань сук еджыд тшын...

Ок, ёна жӧ нин лӧсьыд лоны томнад да вынанад!


3


Сыктыв вылын кутіс йи, вуджанінӧд мӧдісны содтӧд киськавны-кызтӧдны сійӧс, мед, вӧвъясӧс вайӧдасны да, сьӧкыд турун додьясӧн позис пыр жӧ вуджны миянладорӧ. Азыма босьтчысь кӧдзыдыс мый вермӧмсьыс бура отсасис тані йӧзлы. Мукӧддырйиыс ми эськӧ и дӧзмывлам жӧ кӧдзыдыд вылӧ, но мӧдарсянь кӧ видзӧдлыны, Еджыд Тошка Дедушкоыс не этша жӧ бурсӧ вӧчлӧ миянлы, Войвыв йӧзлы. Шуам, сійӧ жӧ Сыктыв вомӧныс пос нюжӧдны оз ков — ачыс Дедушкоыс зумыда дорис-шылькнитіс сійӧс. Сэсся и ёльяс вомӧн да зыбуч нюръяс вомӧн сэтшӧм жӧ бур туй нюжӧдас-дорас, кытчӧ, гожӧмын кӧ, подӧннас эськӧ эн вермы писькӧдчыны. А тӧвнад кытчӧ гажыд, сэтчӧ и пыр, вильыд сювъя доддьыд шливӧдӧ-исковтӧдӧ сымда кер...

А сэсся и лым петіс, лун-мӧд ӧтторъя сапкис-усис гырысь, коръя лым, ставсӧ гӧгӧр едждӧдіс-небзьӧдіс, а кор бӧр мыччысис сэк кості кытчӧкӧ дзебсьылӧм шонді, помтӧм паськыд вӧр-ваыс дзик мӧдкодь чужӧма лои, мойдын кодь мича лои. Быд ув вылӧ и быд лыс помӧ ӧшйӧма медводдза лымйыс, и сэтшӧм еджыд да сӧстӧм гӧгӧр, сэтшӧм югыда ӧзйӧ-ворсӧ гӧгӧр... Дерт, шуам, пӧрӧдчигад некор ёнасӧ нимкодясьны татшӧмторъяснад, но ӧд синмыд тэнад эм, аддзытӧг оз ов сійӧ эстшӧм мичлунсӧ... Медводз матыстчан пу дінас да и чатӧртчылан. А сійӧ югзьӧ-ӧзйӧ да би киньясӧн дзиркйӧдлӧ, еджыд платтьӧа невеста кодь сулалӧ, нимкодьыдла сывйыштны весиг окота лолӧ. Пӧрӧдан тшапсӧ перйытӧдз медводз бура клёнган чер тышнад да ур моз пелька бокӧ чеччыштлан, мед сэк кості пу вывсьыс лэччӧ лым бус кымӧрыс...

Этшаник на кос лымйыд ньӧти оз жӧ падмӧд пӧрӧдчысьтӧ, мӧдарӧ весиг — вӧрыс сӧстӧмджык да гажаджык лои да, тэныд быттьӧкӧ и кыпыдджыка на уджавсьӧ, сэсся, буракӧ, кос лымъя дырйиыд и сынӧдыс нӧшта на сӧстӧмджыкӧн лоӧ да торйӧн нин бура пожйыштӧ пессигад шоналӧм-пӧсялӧм вир-сӧнтӧ.

Ми, нырщикъясыс, кыдзи ышмим медводдза лунсяньыс, сідзи сэсся и мӧдӧдчим — сизим, кӧкъямыс, ӧкмыс кубометрӧн лун шлёчйӧдлам. Нёльӧн мунам топыд чукӧрын: кызь кӧкъямыс арӧса Чуд Ӧльӧксан, комын арӧса Турӧб Илля, комын кык арӧса Пилат Иван да тшӧтш и ме на лыдын, дас кӧкъямыс арӧса. Тайӧ гвардеецъяс лыдас кутшӧмкӧ лунӧ кодкӧ ӧти пановтыштас ставсӧ, а сэсся кодкӧ мӧд нин водзӧ петӧма, сэсся коймӧд. А ӧтчыд ветымын арӧса Тима дядь ставнымӧс парскис — бурджык вӧр чукӧр веськалӧма да, ӧти луннас дас кык кубометр шырзьӧма коркӧя звучник-стахановецыд. Меным кӧ пӧ эськӧ кульыштны вылысь во кызь кымынӧс, сэки пӧ эськӧ ме тіянлы, зырымбедьяслы, петкӧдлі на ва кӧлеса да кос кӧлеса да... Но та бӧрын пӧрысь мортыд бӧр усьпаньвыв пуксис, дерт, аслас лысьӧмнас казявтӧг эз ов, мый медбур пӧрӧдчан кадыс сылӧн, рекордасян гора пӧраыс Сыктыв визулӧн ылӧ нин кылалӧма...

А ми, мукӧд нёль гвардеечыс, ӧта-мӧд вежмӧн кырссям-керасям личӧдчытӧг. Меным, ас пайысь, ӧні эськӧ яндзим нин лои ёнасӧ кольччыны салдатъяссьыс. Кыдзи, шуам, школаын велӧдчигӧн коркӧ вӧлі: «пятьяс» вылӧ кӧ мӧдӧдчӧма, сэки юръяндзим нин «двойкаясӧдзыд» да весиг «тройкаясӧдзыд» лэдзчысьны.

Сэсся ӧд матысмӧ вӧлі Гӧрд Октябрлы комынӧд во, тайӧ ыджыд праздник кежлас быдӧнлы окота кыдзкӧ бурджыка петны-воӧдчыны.

Но бара на ставнымӧс пановтіс Турӧб Илля. Ме лои мӧд мортӧн...

Илляыс эськӧ и абу медвына миян пӧвстын, но пельклуныс да сюсьлуныс сылӧн тырмӧ, кыдз шуласны, турӧ-койӧ-мырсьӧ. Сэсся и Илляыслӧн быдӧнӧс пановтны кӧсйӧмыс, буракӧ, миян серти ыджыдджык, асьсӧ бур ногӧн петкӧдлыны кӧсйӧмыс: война дырйиыс мортыд веськавлӧма немечьяслы пленӧ да мыйсӧ пӧ сӧмын абу тӧдлӧма сэні, мыйсӧ пӧ сӧмын абу аддзылӧма. Да сэсся и, шуны кӧ нин, пленӧ веськавлӧмаяс вылад война помасьӧм бӧрад эз на зэв бур синъясӧн видзӧдны...

Ми бура керасим-уджалім весиг шойччан лунӧ, мед сы пыдди праздникводзвывса лунас прӧстӧн лоны, гортӧ лэччывны Ыджыд праздниксӧ пасйыны, но кыськӧ виччысьтӧг воис Пикон да пондіс каймӧдлыны менӧ мӧдтор вылӧ. Пиконыскӧд ми воддза гожӧмнас моль бӧжӧн лэччылім карӧдз, бригадиралан баллъяс вӧсна вермасьлім, кулан да он ло, казьтышта да, ӧні на серамӧй петӧ...

Пиконыс бара на керӧма ар-тӧв кежлас сельпокӧд договор вӧравны да ӧні пӧ быдлаті гежмалӧ-собалӧ, дась ичӧт лым кузяыс на кыйсьӧ.

Кор ми воим ягысь, сійӧ вӧлі пукалӧ нин миян баракын, пызан помын, да ур кульӧ. Ӧти лунӧн пӧ, тіянланьӧ воигӧн, кызь кӧкъямыс лов пезьгӧді. Дерт, понмыс сылӧн бур, ыджыд руч кодь ёсь ныра гӧрдов лайка, вурдлӧн кодь топыд да шыльыд гӧна, еджыд кынӧмула, ӧні лӧня куйлӧ пызан улын, шойччӧ лунтыр котралӧм-увтчӧм бӧрын, кӧзяиныс пӧттӧдзыс нин вердӧма кульӧм уръяснас.

А нӧшта лабич вылын пукалӧ Полковник, пельшӧр-стӧрӧжика Жанналӧн квайт арӧса пиыс да синсӧ чашкӧдӧмӧн видзӧдӧ уркульысь ыджыд дядьӧ вылӧ.

Век на важкодь Пиконыс, паськыд пельпомъяса да плавкӧс, косньӧд, да абу кӧ нӧшта на нюжалыштӧма загрекиыд, гырысь черлыяса, неуна беринӧсь чужӧмыс гӧрдӧдӧма-дубитчӧма вӧр-ваӧд ӧтарӧ собалӧмсьыс. Меным и зэв на нимкодь лои сыкӧд тадзи аддзысьӧмсьыс, сы дыратӧ ӧтлаын мольбӧжасигад, позьӧ шуны, вокъяс кодьӧн ӧта-мӧднымлы лоим.

Ме пӧ, Федя, — шыннялӧ ачыс, — эг асланым грездсаяс дінӧ пыр, мӧд баракас, а веськыда пӧ тэ дінӧ.

Но и бур, мися, сідзи и коліс, — тшӧтш нимкодяся ме.

Кутшӧм мичаникӧсь да небыдикӧсь уръясыс, кӧть и абу нин ловъяӧсь. Малыштан да, рудов небыдас сідзи и пурсмунӧны чуньясыд, уна ув сотӧм бӧрын ягса бипурлӧн кыз пӧимӧ моз... Быдӧнлӧн мыш вылас, рудов вылас, гӧрдов визьӧб. Ур ку шапкатӧ вурасны да, сэтшӧм лӧсьыда пӧртмӧдӧны синтӧ тайӧ визьӧбъясыс.

А Пикон кузь чуньяса велалӧм кияснас сӧмын и шаркйӧ-кульӧ прӧмыссӧ. Лэчыд пурт йывнас чирснитыштас бӧж дінсӧ да бӧр кокъяссӧ пытшкӧсланьӧдыс, кыртӧдас-шедӧдас пушыд бӧж пытшсьыс яя-лыа йывмысь везсӧ, сэсся и гугӧдас-павтыртас сэтысянь кусӧ дзоньнас да вынысь чашнитӧдас юрланьыс, лӧсьыда тай чуктӧ яй дінсьыс, гос везъясыс пӧшти абуӧсь да, оз кутны да, сӧмын и лӧстыштӧ-кольӧ лӧзоват шыльыд гугыс, да ӧткымынлаын мыччысьлӧны шочиник гырд чутъяс, дрӧбйӧн розьӧдлӧминъясын, но татшӧм гырд розьыс оз быд куын тыдовтчы, сы вӧсна мый Пиконыс бур лыйсьысь, векджык урыслы юрас дітшкӧ... Пелька ниркнитас-вуштыштас гырдсӧ пурт дорышнас, чышкыштас рузумӧ, сэсся и чилкнитас урыслысь син доръяссӧ гоз-мӧдысь, нӧшта ӧтчыд выныштчӧмӧн чашнитас, и помӧдзыс гугӧдӧм дона ку дзикӧдз мынӧ швычӧк туша дінсьыс. Ӧні сӧмын кольӧ нюжнитыштны да паськӧдыштны бура кульӧм кусӧ да син потасъясӧдыс пысавны водзвыв дасьтӧм-шыльӧдӧм вӧсньыдик сёр вылӧ. Да ӧшӧдны пачсайса тувъяс вылӧ, мед ньӧжйӧникӧн косьмӧны.

— Таво вӧралыштам, шу, Полковник! — Нимкодьпырысь сёрнитӧ ичӧт зонкакӧд Пикон. — Бура воӧма таво урыс. А ур кӧ эм — и тулан эм.

— А мыйла буретш таво воӧма урыс? — юасьӧ зонка.

— А сы вӧсна, друганӧй, мый коз колльыс таво уна быдмис-воис. Урыд и килльӧ сылысь пӧтӧс кӧйдыссӧ... Да и кыкысь рӧдмӧдчӧ, уна челядьӧс быдтӧ...

Ми, ягысь воӧмаяс, пӧрччысям-мыссям, вежсям гортса паськӧмӧ да, дерт, тшӧтш кывзам кузьлысь да дженьыдлысь сёрнияссӧ.

— А пожӧм колльыслӧн кӧйдысыс абу ӧмӧй чӧскыдджык коз сертиыд? — зэв збыльысь юасьӧ зонка.

— Ог тӧд, другӧ, Полковник, эг сёйлы, — вочавидзӧ бур прӧмысысь варовмӧм Пикон. — Чӧскыд не чӧскыд, но бара сійӧ сьӧкыдджыка шедӧ урыслы, коньӧрлы. Пожӧм кӧйдыссӧ перйигӧн пӧ урыс кыз синваӧн горзӧ-бӧрдӧ...

— Горзӧ-бӧрдӧ? — чуймӧ зонка.

— Видзӧд, ёна чорыдджык пожӧмыдлӧн колльыс, торйӧн нин косьмӧм бӧрас... Доймасьӧ, кӧнкӧ, чорыд кыш пытшсьыс перйигас, быть сэсся ойзы-бӧрд...

Ме видзӧдлывла Пиконлӧн кульӧм-керӧм вылӧ, кывза сылысь Полковниккӧд варовитӧмсӧ, и меным казьтывсьӧны батьӧлӧн вӧраланінъясысь воӧмъясыс. Тадзи жӧ ноп тырӧн вӧлі ваяс ур куястӧ, бура косьтӧма, лӧсьыд стопаясӧ тэчалӧма да гартлӧма ставсӧ. Ми, вок чукӧр, этайӧ Полковник этшысӧн жӧ, гӧгрӧсмӧм синъясӧн вӧлі видзӧдам кыйдӧсыс вылӧ да быдторсӧ юасям... А сэсся батьӧ катӧдас куяссӧ сельпоӧ, а сэтысь еджыд пызьтӧ да юра сакартӧ, и мукӧд чӧскыдторсӧ миянлы ваяс. Ур куясыс вылӧ...

«Ур кӧ эм — и быдтор эм!» — важысянь нин шулӧмаӧсь коми войтыр. — «Ура во — шуда во!»

И, тӧдӧмысь, абу весьшӧрӧ коркӧ важӧн Ур куыс, Урыс налӧн вӧлӧма сьӧм пыдди, деньга пыдди. Ӧні на, видзӧд, кӧпейкатӧ миян сідзи и нимтӧны — урӧн. Сідзкӧ, коми йӧз, коркӧ ёна важӧнсӧ, сы вылӧ ньӧбасьлӧмаӧсь и вузасьлӧмаӧсь...

Со пӧ тэныд и ур!

— Пикон дядя, а кор либӧ колльыс абу вӧрас, мый нӧ сэки сёйӧ урыс? — водзӧ юасьӧ Полковник.

— Сэки?.. Сэки сійӧ, другӧ, кузь туйӧ петӧ. Кольсӧ мукӧд вӧръясысь корсьны... И сэки сійӧс немтор оз кут. Немысь немтор, би ни ва... Сыктылад пырас, бӧжсӧ парус моз лэптас да и уйӧ мӧдлапӧлас...

— Кужӧ варччынысӧ?..

— Сюмалысь кынӧмыд быдторйӧ велӧдас...

А сэсся Пикон шыасис баракса гырысьджык войтыр дінӧ:

— Но мӧй, мужикъяс, дашкӧ, пуам уръяссӧ? Сёянныд он?

— Ог жӧ шыбитӧй свежӧйторсӧ! — пырысь-пыр жӧ воча шуис Турӧб Илля. — Не татшӧмторъяс на сёйлім... Вай лӧдам ведра тыр да пуам...

Мукӧдыс, кызвыннас, эз жӧ лоны паныд, быдӧн ӧд кутшӧмкӧ вӧралысь жӧ, кутшӧм сӧмын шыд да яй жӧ нин абу видлӧма...

Морт-мӧд-коймӧд босьтчисны керны кульӧм уръяссӧ, кодкӧ котӧртіс котлопунктӧ ведрала, а пач ломтӧма жӧ нин миян воигкежлӧ, тшӧтш жургӧ-варовитӧ ӧтувъя кыпъялӧмас, плитаыс арся пипу кор рӧмӧн ымралӧ... Ӧдйӧ и пузис татшӧм жар вылас ур тыра ведраыд, регыд сэсся свежӧй яйлӧн ныртӧ гильӧдысь мырдыс пондіс кывны...

Пуксялім кузь пызан сайӧ, чукйӧн лэпталім ур тушаяссӧ панера пӧв вылӧ, кык тасьтіӧ чӧвталім этшаник шыдсӧ. А мый, чӧскыд шыдыс, нӧгыля, уна лолыдлӧн. Гырктӧ сідзи и бурмӧдӧ-мыськовтӧ свежӧйыд да вӧр кӧраыд, гашкӧ сӧмын быттьӧ неуна юмовджык-а.

Сӧмын миян пӧрӧдчысь дамаяс — Одьӧ да Дядю — чукрӧдлӧны нырнысӧ, оз пуксьыны...

— Крыса кодь да, кыдзи нӧ лолыд лэптас сэтшӧмсӧ сёйны, — ӧвтчӧ кыкнан кинас Дядю да весиг оз видзӧд пызан вылӧ.

— Ачыд буди тэ кульӧма крыса кодьыс-а, — та вылӧ вочавидзӧ том верӧсыс сылӧн, Варка Павел, мыйысь пызан сайын пукалысьяс голя тырнас серӧктӧны, сы вӧсна мый Дядюыс сідзсӧ зэв косньӧд, позьӧ шуны, кульӧма ур кодь и эм.

Но стӧрӧжиканым миян, сійӧ жӧ лоӧ и пельшӧр пыдди, — ар кызь сизима Жанна да сылӧн квайт арӧса Полковник пиыс чӧскыдпырысь тшӧтш панясьӧны да вильӧдчӧны.

Менам, аслам, некутшӧм зывӧктӧм жӧ абу, кӧч яй кӧра кажитчӧ меным пуӧм урыс, сӧмын посньыдджык лыа да быттьӧ юмовджык.

— Сёй пӧттӧдзыд, Полковник, свежӧй яйсӧ, — бара на велӧдӧ ассьыс выль другсӧ Пикон. — Мед ур кодьыс жӧ пелькӧн лоан да ме кодь жӧ ыджыдӧн...

— А кымын ур та могысь ковмас сёйнысӧ? — юасьӧ зонка.

Ыджыд морт моз мывкыда юасьысь зонкалӧн сёрниыс быдӧнлысь бурмӧдӧ сьӧлӧмсӧ, татчӧ воӧмсянь ӧтлаын олігад ми ставӧн нин ёна велалім сы дінӧ.

— Ме моз кӧ вӧралысьӧн быдман, та понда оз ковмы шогсьыны, — каймӧдлӧ Пикон. — Урыс и дозмӧрыс, ошыс и йӧраыс — ставыс тэнад лоӧ...

— И шоныд шапкаыс и еджыд няньыс, — шуӧ Пилат Иван.

— Пиконыдлы сылы мый не овны, — шуӧ Чуд Ӧльӧксан, — ӧти лунӧн папуша тыр деньга да куд тыр пызь нажӧвитіс.

— А коді тэнӧ асьтӧ кутӧ, — воча шыньмунӧ Пикон, — пищаль босьт да котрав ме моз дай. Да вед, шу, Полковник?

— Ӧльӧксан дядьыслӧн, дашкӧ, кокъясыс дженьыдджыкӧсь да, оз вермы тэ моз котравнысӧ, — виччысьтӧг шуӧ зонка да бара на кыпӧдлӧ гаж.

— Сылӧн, зонманӧй, и нырисыс Пикон сертиыд жебджык, — шуӧ Тима дядь. — Кӧть и Чуд рӧдысь шусьӧ.

— И сьӧкыд пеляджык сійӧ, — шуӧ Пилат Иван.

— И синъясыс сылӧн тамышджыкӧсь, — шуӧ Турӧб Илля.

— Сідзкӧ, ковмас нин ми вокыслы нэм чӧж кын мыр йирны, — читкыртлӧ сьӧд син пӧвсӧ Полковниклы Ӧльӧксан. — Пищаль пыдди пила да чер кутны...

— Немтор, Ӧльӧксан дядь, эн шогав, — кӧрталӧ тайӧ сёрнияссӧ Полковник. — Керйыс вед колӧ жӧ... Кертӧгыс нӧ эськӧ кыдзи керкаяссӧ керисны... Куш ӧти ур кусьыд вед керкаыд оз на артмы...

Сёрӧнджык рытнас, кор, узьны водтӧдз, ми ветлӧдлыштім на Пиконкӧд Сыктыв кыр йывті да нимкодясим енэж пасьтала сярвидзысь югыд кодзувъясӧн, сійӧ пондіс каймӧдлыны менӧ бур кыйсьӧмӧн:

— Ветлам аски, кыкӧн тэкӧд, йӧра бӧрся. Татчӧ воигӧн Чом-Ёль дорысь ӧтиӧс аддзылі, лыйнысӧ эг удит.

— Чайтан, шедас? — менам ыпмунліс и ыркмунліс быдлаті татшӧм кывъяссьыд.

— А мый нӧ озыс? Этшаник на лым вылас кок туйсӧ кольӧ, вӧтӧдам. Ар нёль-ӧ-вита, кодӧс аддзылісӧ, абу на сэтшӧм мудер. Да и мукӧд кок туйяс казялі сыладорсьыс...

— А праздникыс нӧ? — пыксьышті на ме.

— Быдлаын тай праздник, кӧні кынӧмыд пӧт, — водзӧ лӧдсалӧ Пикон. — Яйсӧ кыям да кӧть пӧттӧдзыд чӧскыда сёйлан. А то куш картупель вылад регыд лучокыд дугдас живкйӧдлынысӧ...

— Кыйтӧм яйсӧ пуан нин!..

— Шедас, абу первой миян... Кыям да гортад сэки и позяс лэччывны, вокъясыдлы тшӧтш нӧбалыштны. А кызсӧ татчӧ колям, мед мукӧдыс тшӧтш сёйӧны, котлопунктысь... Ме сэтшӧм ногӧн и кери договорсӧ сельпокӧд...

— Да? А мый?.. Сӧмын ӧд ме некор на эг кыйлы йӧрасӧ...

— Вот и видлан ӧні. Колӧ жӧ вед коркӧ видлынысӧ. Ме велӧда...

Конюкавны воӧм Калис пӧль сетіс меным кузь ствола важ пищаль, орчча Кажым заводын на коркӧ вӧчлӧмаӧсь, Пиконлӧн двустволка кодь жӧ 20 калибра, чукӧрмис миян морт нёль-ӧ-витӧн пуляа патрон. Аскинас кызвыныс мӧдӧдчисны гортӧ праздничайтны, а ми Пиконкӧд Сыктыв таладорӧд веськӧдчим Чом-Ёльлань. Понсӧ, дерт, татшӧмтор вылад эгӧ босьтӧй. Выльӧник лым вывтіыд регыд ми и аддзим Пикон йӧралысь кок туйсӧ, вӧрланьыс, ёль катчӧс сійӧ веськӧдчӧма. Первойсӧ, мортысь да понмысь повзьылӧм бӧрад, кузь восьласӧн шаркйӧма-рӧдтӧма, а сэсся вочасӧн лӧньӧма, пода воськолӧн мӧдӧдчӧма. А со тані яг дорӧсӧ петӧм томиник пипуяс йирӧма-кульӧма.

— Аддзан, кыдзи уджалӧ, — индіс меным татшӧмторъяссӧ бура тӧдысь Пикон. — Улыс пиньяснас варснитас-вундас кырсьсӧ, сэсся топӧдас водзлань ёна чурвидзысь кыз вылыс парнас да и чашнитас-кульыштас вывлань, ур кучикӧс моз. Пурт ни гогын оз ков сылы.

— А тӧвнас? Кор ёна кынмас да оз понды шедны кырсьыс? — шензьӧмӧн видзӧда пемӧслӧн удж вылӧ да юася ме.

— Сэки пондас том пожӧм йывъяс да чунь кызта пипу йывъяс каджйыны. Пиньясыс сылӧн ёнӧсь, кык жыръя кынӧмыс ставсӧ изӧ и...

— Йӧраясыс, сідзсӧ, радейтӧны Чом-Ёль пӧлӧнӧдыс овны, — висьтасис Пикон. — Сёяныс тані найӧлы тырмӧ. Лӧддзысь-ӧвадысь мездысьны позьӧ дзумгысьлыны ёляс, гобльӧгъясӧ... А сэсся найӧ веськӧдчӧны Джуджыд Парма Кытшлань...

— Ме коркӧ вӧвлі сэтӧн, — шуа Пиконлы, мыйӧн не этша шензьӧда сійӧс.

— Вӧвлін? Кор?..

— А война дырйиыс на ӧти гожӧмӧ мастер-дядькӧд ценнӧй вӧр бӧрйим-босьтім.

— Либӧ аддзылін, кутшӧмӧсь ягъясыс сэтӧні?

— Да, мичаӧсь пожӧмъясыс, уна «авио» ми пасъялім...

— Таво тӧв тійӧ, буракӧ, ставсӧ шырзянныд нин сэтысь, немысь-немтор оз коль сэсся. Бырасны миян нэмӧвӧйся вӧраланінъяс...

— А-а, да! — казьтывсьӧ менам. — Дядьыс шуліс, мый вӧлӧма пӧ и эм тіян рӧдлӧн чӧс туйыс кӧнкӧ сэтӧн...

— Эн ӧмӧй узьлӧй миян керкаын? — воча юалӧ Пикон.

— Эг, ми Чуд-Ёль дорын узьлім-олім... — шоныда казьтывсьӧ менам сэкся сьӧкыд гожӧмыс.

— Эм на миян керкаыс, — шуӧ Пикон, — тасянь вит-ӧ-квайт верст сайын. Тшамъя на сулалӧ и... Бур эськӧ вӧлі, ӧні кӧ матӧджык керкаланьыс ас кокнас яйыс локтіс...

Пиконлӧн быттьӧ кыйӧма и лыйӧма нин йӧрасӧ... Кузь кокнас тювйӧ-кырссьӧ сійӧ ме водзвылын, ачыс йӧра кодь. Весигтӧ кузь гӧленя тӧбӧкъясыс, кодъясӧс пидзӧс увтіыс шыркнитышталӧма векньыдик тасмаясӧн, йӧра кысъясысь жӧ вурӧма, сирваӧн йиджтӧма, небыдӧсь и кокниӧсь найӧ, шоныдӧсь и ва оз лэдзны, бур и кӧмкот вӧралігад. Пелькиник ной дукӧс вылас Пиконлӧн пасьталӧма небыд кучикӧн эжӧм лаз, мышкас, козъянын, топыдіник чер ляскысьӧма, пельпом вылас — двустволка чурвидзӧ, коскас, кучик пуртӧсӧ, кузь пурт пысалӧма, а шоныд шапкаыс Пиконлӧн гӧгрӧс юрын — гӧрд руч куысь... Вӧралысь мортыдлӧн ставсӧ вӧрысь босьтӧма-лӧсьӧдӧма. И ставыс ас ногӧныс мича да лӧсьыд, бура шонтӧ-керӧ и оз сьӧктӧд... Он жӧ ӧткодяв менам паськӧмкӧд — бонзьӧм кирза сапӧгъяскӧд да лыс сотігӧн розясьлӧм нин фуфайкакӧд...

Тадзисӧ мӧвпалігӧн ӧні менам весиг серамӧй петіс: мися, бокисянь кӧ видзӧдлыны, ӧні ми, буракӧ, Дон Кихот да Санчо Панса кодьӧсь, школаын велӧдчигӧн на ме лыддьылі на йылысь лӧсьыд книга...

Тэрмасигтыр восьлалам ми йӧра бӧрся этшаник на лым вылӧ кольӧм кок туйӧдыс, югыд ягъяс вуджам и козъя вӧра нюкӧсъяс, шор пӧлӧнӧдыс моз и кайӧ сюраыс, ме кӧть эськӧ и кок вылын тэрыб жӧ, но кузь Пикон бӧрся кывйӧс нюжӧдӧмӧн лоӧ вӧтчыны, йӧра этшӧныс жӧ чашйысьӧ-собӧ сійӧ пыр водзӧ и водзӧ. Пищальяс миян, дерт, зарадиталӧма пуляясӧн, ми огӧ на ёнасӧ видзчысьӧй, таті Сюраыс тӧрыт на мунӧма да, дерт, оз на кыв миянӧс...

Да, немтор на сійӧ оз тӧд миян йылысь, мунӧ и мунӧ ас туйӧдыс, аслас могъяснас да думъяснас... Эмӧсь кӧ быттьӧ найӧ сылӧн...

— А мый сійӧ ӧтнас шӧйтӧ вӧртіыс? — гусьӧникӧн юася ме Пиконлысь.

— Код пӧ тӧдас... — сувтовкерлӧ да шуӧ Пикон. — Дашкӧ, арнас, гуляйтігас, энь понда косясигӧн, кутшӧмкӧ ёнджык кыр дойдіс-люкаліс мортсӧ, вӧтліс эньыс дінысь. И ӧні сэсся оз на кӧсйы некод дінӧ сибӧдчыны. Найӧлӧн вед, зверъясыдлӧн, сідзи — ичӧтджык эбӧсаыдлы оз на и сюр эньыд-пӧлыд...

— Ӧтарсянь кӧ, тайӧ и бур — вынаджык бать-мамсяньыд вынаджыкӧсь лоӧны и пияныс, — гӧгӧрвоа жӧ ме тайӧс.

— Сідзи...

— Сӧмын ӧд татшӧмъяссӧ, ӧткаяссӧ, кӧинъяс кокниджыка вермасны косявлыны? — ловнымӧс вуджӧдігмоз юася на ме Пиконлысь.

— Ӧнітӧ, шуам, этшаник лым дырйиыд, сійӧ бурӧн оз на сетчы найӧлы. Сюръясыс сылӧн лэбын кодь йылаӧсь и гыжъясыс биа из кодь чорыдӧсь. Ошлысь на кыз юрсӧ вермас поткӧдны.

— Ошлысь?..

— Батьӧ на коркӧ аддзылӧма: кыз пу дінӧ пӧ мышнас топӧдчӧма да толькӧ и зятйӧдлӧ ошкыслы чорыд гыжъя водз кокъяснас...

— А джуджыд лым дырйиыс?

— Сэки, дашкӧ, кутшӧмкӧ семья-котыр дінӧ и сибӧдчас, мед ӧтлаын тӧвйыны... Ог кӧ ми... мездӧй сійӧс лёк кӧдзыдъяссьыс...

«Мездӧй...» — менӧ быдсӧн сыркнитӧдыштіс тадзсӧ шуӧмыс.

Пожӧма-козъя яг рӧчын том йӧраыс куйлыштӧма-шойччыштӧма. Узьӧма ли. Кыклаӧ лэдзӧма гырысь ӧрешки кодь куйӧдсӧ, кӧчлӧн кодьӧсь ӧрешкиясыс, сӧмын тай гырысьджыкӧсь-а, ош моз ни мӧс моз оз тай сійӧ кизьӧра шляпйӧдлы. Пикон висьталіс, мый йӧраыс пӧ ӧти луннас кык пуд сайӧ туруна-кырся сёянсӧ йирӧ-нятшкӧ, небось тай пыдзыртӧ сэтысь пӧтӧссӧ, со мый ыджтаӧдз быдмӧ, со кутшӧм вынаӧн лоӧ — медся ыджыдӧн да, буракӧ, и медся ёнӧн миян вӧръясын...

А со тай кыз пожӧм дінас, буракӧ, зыртчӧма сюрнас, унакодь чирйысьӧма гӧрдов кырсьыс.

— Кад нин воӧ чапкыны сюрсӧ, — довкнитӧ руч ку шапкаа юрнас Пикон. — Томъясыдлӧн дырджык оз усь, мукӧдыслӧн выль во гӧгӧрӧдз кутчысьӧ.

— Дивӧнад он тырмы! — менӧ ёна шензьӧдӧ татшӧмторыд. — Быд во вежны эстшӧм сюръяс!

— Пудйӧдз пӧ овлӧны мукӧдыслӧн.

— И мый могыс тадзисӧ вежӧмас?

— Мыйкӧ, буракӧ, эм нин. Вӧр-ваад ыджыд могтӧгыд немысь-немтор оз керсьы.

Водзӧсӧ ми мӧдӧдчим видзчысьӧмӧнджык нин. Йӧраыд пӧ ӧд кӧть и оз ылысь аддзы, но бура кылӧ гырысь пельяснас да и нырисыс ёсь.

Ӧтилаын том йӧра, вильшасьӧм могысь ли мый ли, вуджӧма улӧдз нёрӧм конда уліӧд, кыдз-мый сӧмын и тӧрӧма. А-а, со тай, кокъяссӧ паськыда таджгӧдӧмӧн да, дерт, ёна лажыньтчӧмӧн вуджӧма. Пикон висьталіс, мый тадзи кымын жӧ найӧ вуджӧны и кадъя нюръяс вомӧн — таджгӧдасны вожа да паськыд гыжъя кокъяснысӧ да и кыссьӧмӧн моз, ёна видзчысьӧмӧн, тапикасьӧны...

Со пӧ тэныд и кывтӧм-вежӧртӧм пемӧс. Быдӧнлӧн аслас, нэмъясӧн чӧжсьӧм сям, коді тай со кыдзкӧ да мыйлакӧ рӧдысь рӧдӧ вуджӧ...

Виччысьтӧг ӧти ягысь ми пондім повзьӧдавны зэв уна дозмӧрӧс, катша-рака мында кыськӧ да мыйлакӧ чукӧрмӧмаӧсь ӧтилаӧ сьӧд чукчи и сера кӧнтар! Муныштам, а найӧ шлоп-шлоп тресьмунасны кыськӧ водзысь, сук ув-лыс пытшкысь, швычӧка лэбзьӧны водзӧ да кытчӧкӧ быттьӧ неылӧ бӧр пуксьӧны. Сэсся мыйтакӧ муныштам, да бара на шпачӧдчӧны-чеччӧны выльяс. Сэсся бара!..

Ёна и чуймӧдіс менӧ ӧти ягад та мында дозмӧрыд! Окота вӧлі кыйӧдчӧмӧн вӧтлысьыштны на бӧрся, гашкӧ и, кӧть и понтӧг, гусьӧниктӧ позис сибӧдчыны да лыйны кодӧскӧ. Но ӧд миянлы колӧ кыньксьӧдны-мунны мӧдкодьджык кыйдӧс бӧрся. Непӧштӧ лыйсьыны, но и этшаджык нин сёрнитнысӧ колӧ. Йӧраыс ӧні кӧнкӧ абу нин ылын, кок туйыс со дзик на выль... Корсюрӧ йирсигтыр, тэрмасьтӧг мунӧ сійӧ ёль катчӧс да немтор на оз тӧд миян йылысь... Муртса тӧдчысь лун тӧв, кызвыннас миянлы паныд пӧльышталӧ, тайӧ бур... Пикон, бур пон моз, копыртчывлӧ паськыда шлапйӧдлӧм кок туйыс дінӧ — лапкор ыджда пельяссӧ чошкӧдӧмӧн кывзысьӧ. Регыд сэсся шуӧ:

— Миянлы, Федя, буракӧ, колӧ торйӧдчыны. Бӧрсяньыс мийӧ ӧдвакӧ вермам матӧсӧ сибӧдчыны сы дінӧ... Таті Чом-Ёльыс ыджыдакодь чеглӧ, пельӧс керӧ, и вай жӧ ме веськыдала таті... Чайта, мый ӧні, веськыдалӧмнас, ме пановта нин сійӧс... Ёль дорас бӧр пета да паныд сэсся понда локны... А тэ водзӧ кок туй кузяыс мун... Кык костаным сійӧ веськалас... Кодным водзджык казялам, сійӧ и лыйӧ...

Меным абу ёна окота Пиконкӧд янсӧдчыны. Весиг зэ-эв абу окота!.. Пола али мый ӧтнамсӧ?.. Мый эськӧ, кӧнкӧ, ёнасӧ да... Но век жӧ тӧд вылӧ усьӧны Калис пӧльлӧн кывъясыс, кодъясӧн ӧлӧдіс сійӧ пищальсӧ сетігӧн: «Тэ, Педьӧ, видзчысьӧмӧнджык сэтӧні... Йӧраыд сійӧ — йӧра на... Важ йӧз на шулӧмаӧсь: ош вылӧ кӧ пӧ мунан, небыд вольпась лӧсьӧд, а йӧра вылӧ кӧ — гу да горт...» Ёнджыка али мый нӧ колӧ повны йӧрасьыс? Ошкыс дорысь ёнджыка видзчысьны?.. Но ӧд, гашкӧ, кор тадзисӧ шулісны, сэки коми йӧзлӧн эз на вӧвны пищальяс... Шыясӧн да пуртъясӧн на вӧралісны... Сэки быть пов эстшӧм сюрасьыд да гыжъясьыд... А менам со — кузь ствола пищаль да ӧтка пуляа вит патрон...

Но, кыдзи кӧть эг збоймӧд ачымӧс, век жӧ меным шуштӧмкодь лои Пикон мунӧм бӧрын. Пищальысь выльысь видла патронсӧ: абу-ӧ зэлыд, бура-ӧ шедас лыйӧм бӧрын. «Мед эськӧ эз жӧ пот да сибды патроныс!» — ыткӧбтыліс вирӧй... Мукӧд патронъяссӧ матӧджык, фуфайка зепъясӧ сюялі... И ёна ньӧжмӧда воськолӧс... Меным окотаджык, мед эськӧ Пиконлы веськалас лыйнысӧ... Либӧ мед, колӧкӧ, и пышйӧ-мунӧ... Водзӧ на нимкодясьӧ-олӧ паськыд вӧрас... Буракӧ тай и абу гажтӧм сылы, кӧть и ӧтнасӧн ветлӧдлӧ...

Но меным и окота жӧ аслым лыйны йӧрасӧ! А мый? Бергӧдчас да аслас кок туйӧд-ордымӧд кӧ меным паныд бӧр кутас локны... Да водзджык кӧ казяла ме сійӧс... Лыя бара!.. Чӧскыд яйыс оз ло лишнӧйӧн эстшӧм сьӧкыд удж вылад.

А вӧрыс лӧнь, лымйӧсь, кокньыдик тӧвруыс оз вермы пыркнитны пуяс-увъяс вылысь кызакодь ӧшйӧм еджыд мичсӧ, арся кӧдзалӧм шондіӧн югзьӧдӧм мойдсӧ... Пӧсялӧм лов шыӧй менам вывтіджык гора... Синъясӧй югзьӧны-баргӧны... Кепысьтӧм кияс чабыртӧмаӧсь кӧдзыд пищальӧс, ньӧти оз кынмыны, веськыд киысь певйӧй — курок вылын, водз чуньӧй — пезин вылын.

Кӧніджык ӧні Пикон? Буракӧ, паныд нин воӧ. Кузь кокаыдлы дыр-ӧ кытшовтнытӧ?.. Веськаліс-ӧ йӧраыс миян кытшолӧ?.. А сюсьджык да тӧлкаджык кӧ сійӧ миян дорысь? Кыкнаннымӧс водзджык казяліс да и чепӧсъяс боквыв аслас ордымысь? Йизьӧм ёль вомӧныс мӧдарас чеччовтас ли?.. Сэки сӧмын и кольӧ миянлы Пиконкӧд кымӧс на кымӧс люкасьны...

Лун шӧр гӧгӧрын кымын ме, водзлань чургӧдӧм пищаля, петі том козъя-понӧля дзескыд тілльысь гырысь пожӧмъяса шыльыд да югыд ягӧ, ылӧдз тыдалысь гулыд ягӧ. Муртса удиті ме нимкодьпырысь ыджыда лолыштны лымйӧсь тілльысь мынӧм бӧрын... Ме водзын... Матын... Меным паныд... Рӧдтіс... Вылын сюра йӧра... Шензьӧмысла и повзьӧмысла ми, кыкнанным, джӧм сувтім... Менам ыткӧбтіс вирӧй туша пасьтала... Ӧдва сьӧлӧмӧс эз поткӧд морӧсысь... А йӧраыс сэсся чепӧсйис боквыв!.. Да, вылӧ лэптӧм юра, месянь пӧлӧсӧн моз пондіс рӧдтыны-ылыстчыны ягӧдыс!..

Кыдзкӧ тай палялі жӧ ме сэки... Да лыйи пемыдгӧрд, волялысь гӧна бокас... Воськов комын кымын ылнасянь...

Йӧраыс быттьӧ джӧмдыліс мыйӧкӧ, сувтовкерліс, вылын сюра юрсӧ бергӧдліс мелань... Тірзьыштысь киясӧн ме вежи патрон... Бур, мый абу потӧма да лючки шедіс... Йӧраыс сэк кості водзӧ чепӧсйис. Но ӧні, казялі ме, куим кокӧн чепӧсйис... И сэки, матынінсяньыд да казялі ме, кыдзи водз коксьыс еджыд лыыс сылӧн бырсмуніс-петіс ортсыӧ, кучикыс-гӧныс пырыс мыччысис лядьвейсьыс... Здук кежлӧ ме бара на падмылі-шемӧсмылі таысь... Сэсся водзӧ котӧртышті да выльысь лыйи ӧдсӧ воштӧм ыджыд пемӧслы бокас-морӧсас... Сійӧ шатовмуніс-сувтіс... Сэсся югыд шондіа лӧнь вӧрсӧ юковтіс нораа бакӧстӧм-дой... А нӧшта здук мысти водз кокас чургысьӧм еджыд лыа коньӧр пемӧс лябис сулаланінсьыс... Но бӧр на кӧсйӧ чеччыны... Мый вынсьыс пессьӧ-нӧйтчӧ, но оз вермы... Сы вӧсна, мый ыджыд мича йӧра бырис нин... Эз ло... Лёкысь вийсьысь яй ёкмыльӧ пӧрис...

А менам сьӧлӧм оз лэпты матыстчыны сы дінӧ... Сэтшӧм жаль меным лои... И мыйкӧ быттьӧ зэв лёктор ме вӧчи... Выльысь зарадитӧм пищальӧн сулала ме да видзӧда... Ог тӧд, мый керны... Но ӧд водзӧ мыйкӧ колӧ кернысӧ... Дерт, сійӧ, буракӧ, оз нин вермы пышйыны... Но ӧд ловъя на... Вийсьӧ-мучитчӧ... А менам сьӧлӧмӧй оз нин лэпты матыстчыны да нӧшта ӧтчыдысь лыйны... Сулала да видзӧда... И кыла, мый синъясӧй вазьӧмаӧсь...

Котӧрӧн локтіс Пикон, упкӧ-кашкӧ, вӧтын моз кыла сылысь радпырысь горӧдӧмсӧ.

— Инмин, Федя, но молодеч!

Сэки кыкӧн ми матыстчим тірзьысь-лӧньысь коньӧр дінӧ. Сійӧ кыдзкӧ-мыйкӧ лэптыліс на вирӧссьӧм лым вылысь мича вожъяса сюра ыджыд юрсӧ да дойӧн ойдӧм синъяснас видзӧдліс миян вылӧ. Ме казялі, кыдзи сылӧн негырысь синъясысь визувтіс жӧ синва...

Пикон чургӧдіс пищальсӧ да нӧшта ӧтчыд лыйис коньӧрлы юрас. Ки пыдӧснас чышкыштіс гӧрдӧдӧм чужӧм вывсьыс ньылӧмсӧ да долыда шуис:

— Но вот, Федя, тэа-меа и яяссим! Матӧ пуд кызь лоӧ. А тэ он вӧлі верит.

А ме ставсьыс таысь некыдзи ог вермы лӧньны, и ставыс быттьӧ кажитчӧ вӧтын кодьӧн. Некутшӧм кыв весиг оз сюр вочасӧ мыйкӧ шуны, вежӧрӧй быттьӧ кутшӧмкӧ топыд руӧн ойдӧма-пӧдӧма...

Пикон тӧдысь этшӧн копрасьӧ лӧньӧм йӧра весьтын, немтор сылы, быттьӧ эгӧ ыджыд да мича ловъя лолӧс чергӧдӧй, а яг вывсьыс пожӧм пӧрӧдім...

— Кокас тай первой зяткӧмыд. Видзӧд, кыдзи лыыс пӧлӧсӧн чегӧма-чуктӧма да кучик пырыс шы моз бырскысьӧма. — Копыртчис да весиг малыштіс. — Пурт йыв кодь лэчыд. Йӧраыдлӧн лыыс ёнджык и чорыдджык гортса скӧтинаыдлӧн серти... Эн кӧ кокас веськав, да эз кӧ тадзи чукты лыыс, лӧсьыда на эськӧ и утьыштіс.

— А тэ тай бура паныдалін сійӧс... — шуа жӧ сэсся ме, мед не петкӧдчыны Пикон водзын вывті нин коньӧрӧн.

— Кытшолсӧ эськӧ и бура босьтчӧма, но лыйнысӧ бара на эг удит трасичаӧс. Дженьыдик бӧжнас нин сӧмын ылісянь ӧвтыштіс меным. Видзӧд, тӧлыс меладорсянь, да водзджык кылӧма и казялӧма менӧ... Но ме сідзи кымын и чайті. Ме, ёнджыкасӧ, тэ вылӧ вашӧдӧм могысь и кытшовті.

— Ме кодь вӧралысь вылад эськӧ, шуам, немтор на ёнасӧ надейтчыны да...

— А со тай, абу лэдзӧмыд, абу повзьӧмыд!

— Меным быттьӧ жаль лоис... Эстшӧм мичаыс да вынаыс...

— Но дугды, вӧралігад кӧ быдӧнӧс пондан жалитны, кодлы нӧ сэки тырман.

— Эстшӧм вылын юра да сюра котӧртіс... Нимкодясис-оліс... И ӧти здукӧн эз ло... Мый сійӧ ме йылысь думыштіс-а?.. Кор друг гымыштӧм бӧрын эз понды вермыны котӧртнысӧ?..

— Но, мый тэ, Федя, дугды... А мед тэнад сьӧлӧмыд эз гудрась кыдзи оз ковсӧ, вай жӧ мийӧ тэкӧд, бур кыйдӧс вӧснаыс ӧти войтӧн спирт гулькнитам...

— Эм али мый? — шензьытӧг ог ов ме.

— Кыдзи нӧ этатшӧм вӧралысьлӧн спирт абу! — шыннялӧ Пикон. Сэсся и перйӧ лаз пытшсьыс кыз нойӧн эжӧм фляга. — Тӧрытнад, уна йӧз дырйиыд, ме эг нин мыччӧдлы, а талун и буретш лоӧ миянлы.

Но, медводз, ми дзужкнитыштім битор, лым сывдыштім кружкаын, сэсся ӧд и биыд кульсигад тшӧтш ковмас, киястӧ шонтыштны да мый да, ывлаас со ыркыд, гашкӧ, и градус кызьӧдз матысмӧ.

— Этшаникӧн кылӧдыштам ӧні, — велӧдӧ Пикон, — а рытнас, яйсӧ идралӧм-меститӧм бӧрын, прамӧй пир керам.

Ме фляга помысь буриника гулькниті биа васӧ да вывсяньыс личкышті лым ваӧн. Лӧсьыда и сотыштіс менсьым косьмӧм гырк пытшкӧсӧс да регыд быттьӧ и личӧдыштіс тшӧтш лов кылӧмӧс — быттьӧ кутшӧмкӧ ключӧн моз бергӧдыштісны лолӧс мӧдджык тшупӧдӧ.

Кералім йӧралысь ыджыд юрсӧ, да ме сюръясӧдыс кыски сійӧс бокӧ, сы вӧсна мый век на чайтсис меным, мый синва сорӧн век на видзӧдӧ сійӧ ме вылӧ... Ӧдйӧ и вожгӧдім-паськӧдім сэсся ми пӧсь тушасӧ, Пикон сӧмын и чашйӧ-кульӧ, урӧс моз жӧ, ме ёнджыкасӧ кутыштала вывлань чурвидзысь кокъясӧдыс. Томыдлӧн мича да тшӧг яйыс, мырдгӧрд, ёна гӧрдджык-сӧкаджык мӧс яй сертиыд, вираджык, и госа-сыла, морӧс гӧгӧрыс да ордлыяс вывтіыс чунь кызта гос, кыськӧ тай, ен сыкӧд, чӧжсьылӧма, кӧть эськӧ и некод оз верд сійӧс, турун да пу сёян вылын олӧ. И госыс, казялі ме, абу мӧслӧн кодь вижов, а еджыд, неуна рудов, да, видзӧднысӧ, быттьӧ сывдылӧма кодь нин...

Пикон гумовтіс кружка тыр гырк пытшкас чукӧрмӧм вирсӧ, мыччис меным: «На, ю!»

А ме кыкнан киӧн ӧвтча, ой, ме ог вермы! Кӧть эськӧ и юи, но ог вермы... Ловъя вирсӧ юны... Бара быттьӧ и видзӧдлӧ йӧраыслӧн синваӧн ойдӧм синмыс... Ог вермы, восӧда!

— Но, кутшӧм тэ писка вӧлӧмыд... — оз гӧгӧрво менӧ Пикон. — Этатшӧм добрасӧ ог жӧ лым вылӧ койыштӧй.

Пикон чӧскыдпырысь юӧ шоныд на вирсӧ, ме ог видзӧд сы вылӧ.

Ми кералам-чуктӧдлам яйсӧ гырысь торъяс вылӧ, мед быд юкӧн, сёр вылӧ пысалӧмӧн, кыкӧнлы нӧбавмӧн лои, пуд куим-ӧ-нёльӧн, шуам, быд кок став яйнас-чигнас дзоньнас кольӧ. Татчӧ, дерт, яйсӧ он коль, кӧинъяс регыд вильӧдасны, сан новлас, кырныш кокалас. Пиконъяслӧн керка дінӧдз ковмас новлыны, верст кымын пӧ тай лоӧ. А сэтысь сэсся, коркӧ бӧртиджык нин, кыдзкӧ вӧлӧн петкӧдны Улдзиягӧдз...

Ыджыд ку дінсьыс Пикон орйӧдліс кок кысъяссӧ. Кусӧ, дась кынмытӧдзыс, бура нюжйӧдлім да топыда гаровтім-тубыртім — ковмас сдайтны сельпоӧ. Мича сюръяссӧ — ӧтарыс и мӧдарыс нёль вожа-йыла, сідзкӧ, нёль арӧс коньӧрлы вӧлӧма — Пикон кераліс-чуктӧдіс юрыс дінысь кымӧс лыыскӧд тшӧтш, мед пӧ стенӧ позис бура ӧшӧдны.

— Кодсӧ босьтан аслыд? — юасьӧ сэсся. — Кысъяссӧ али сюръяссӧ? Тэ тані главнӧй кӧзяиныс, тэ уськӧдін...

Меным, мися, немтор оз ков.

— Ладнӧ либӧ, — долыдмис Пикон. — Ме босьта кыссӧ. Батьӧлы колӧ пимы вурӧдны, буретш нёль кыс оз тырмы. А тэныд сюръяссӧ бӧрти шыльӧдам-керам. Ӧшӧдан сэсся гортад, мед видзӧдӧны...

Сэсся ми пондім артасьны, кыдзи эськӧ бурджыка новлыны та мында яйсӧ, да шуим вӧчны топыдіник вуж додь. Пикон шор дорысь керыштіс да кутіс лӧсьӧдны пашкыр йыла ньывъяс, а ме би вылын песовті пелысь ньӧръяс. Сэсся и Пикон судзӧдіс на пыдӧстӧм лаз пытшсьыс небыдик кучик тасмаяс, мыйыс сӧмын абу сылӧн ыджыд лазъяс!.. Ӧдйӧ ми и гарталім-лӧсьӧдім вуж додьсӧ. А сэсся и кос зіб на тшӧтш керыштім да лӧсьӧдім.

Ыркыд ывлаас гӧрд яйыс тӧрсмунӧма-кынмыштӧма нин, оз нин вирӧсьты. Быттьӧ абу нин ловъялӧн ӧні сійӧ, да оз нин кезнитӧдлы. Кык ыджыд гримзуль сӧвтім ми ньыв доддьӧ да бура кӧрталім кучик вӧньясӧн. Пикон доддясис водзас, а ме кос коз зібйӧн лӧсьӧдчи йӧткыны бӧрсяньыс.

Но-о, биа-бордаяс!..

Этшаник лымйыс оз на падмӧд ни торкась, ягыслӧн кын зумыд вывтіыс сӧмын и отсалӧ шливгыны ньылыдӧн исковтысь ньывъясыслы. Но, дерт, и абу жӧ кокни татшӧм доддьыд, абу ӧд туй кузя. Ме мый вермӧмысь йӧтка бӧрсяньыс зібйӧн, видзӧдлывла Пикон вылӧ, регыд сы дінысь ру пондіс паркйыны, ме дінысь, дерт, сідзи жӧ и. Ӧд со водз асывсянь нин кок йылынӧсь ми, мыйта собалім-кыйӧдчим, а сэсся кулим-керим йӧрасӧ. Майшасьӧмыс тырмымӧн жӧ вӧлі и. А ӧні сэсся со верст мында колӧ чошитны-кыскыны из кодь сьӧкыд яйсӧ. Он ӧд эновт татшӧм добрасӧ, кыйӧмасӧ кыдзкӧ-мыйкӧ колӧ нин меститны, коланаинӧдз вайӧдны. Немтор, кыскалам, моль бӧжын тай нӧ мыйта кер нюшким-кыскалім Сыктылӧдз, пельпом вылын и сойяс вылын, и быд ногыс...

Да, дерт, абу жӧ кокньыд вӧралысьыдлӧн олӧмыс-керӧмыс! Бур на, мый кыкӧнӧсь ми, а вермис ӧд лоны, мый ӧтнас Пиконыс веськаліс... Оз на жӧ ачыс чукты сылы шобді пызь тупӧсьыд и руч ку шапкаыд...

Кашкам-кыскам ми яй тыра ньыв додь, бур, мый сяммим кернысӧ ми сійӧс, ёна кокньӧдӧ, ӧд сытӧг эськӧ ӧти гримзульсӧ ковмис кыкӧнлы зіб йылын тішкыны-нӧбавны... Дерт, гашкӧ, и колӧ вежсьывны миянлы, меным Пикон пыдди водзсяньыс доддясьлыны, но ме ӧд ог куж, кыдзиджык колӧ муннысӧ, ог на тӧд, кӧні сылӧн керкаыс, мӧдысь волігӧн позяс вежсьынысӧ... Но, немтор, Пиконыдлӧн выныс быдтор вылӧ жӧ тырмӧ, эсы ыджтаыслӧн. Ме моз дас кӧкъямыс арӧс на жӧ сылы, а видзӧд, прамӧй вӧралысь нин лоӧма, ӧтнасӧн гежмалӧ быдлаті... Том коми вӧралысь! Сы кодьясыс зэв гежӧдӧсь лоины миян пӧвстысь. Видзӧд, пӧрысь батьыс сылӧн, Капит дядь, велӧдӧма мортсӧ, а миян батьяс, томджыкъясыс, эз удитны велӧдны миянӧс кыйсьыны-вӧравнысӧ, война вылын усисны. А бур вӧралысьнад, ичӧтысянь лючки велӧдчытӧг, ӧдвакӧ верман лоны...

Кыклаті, кыдзисюрӧ пӧрӧм да вутшкӧсь нёптовъяс вомӧн, миянлы ковмис яй гримзульяссӧ сёр вылӧ пысавны да ӧтиӧн-ӧтиӧн вуджӧдавны. Абу жӧ кокни удж!..

Но кӧні нӧ керкаыс, матысмӧм пыдди ылысмӧ али мый миян дінысь? Гашкӧ, Пиконыс эз аддзы да? Важӧн эз волы да, вунӧдіс нин местасӧ? А гашкӧ, лёк йӧз тшынйыв нин лэптісны сійӧс, да абусӧ кытысь аддзан? Мед кӧть не ывла вылын жӧ нин узьны татшӧматӧ вийсьӧм да пӧсявлӧм бӧрад!..

Водзӧ тішкам-вишкам ньыв додьнымӧс, ӧні нин, буракӧ, важ чӧс туйӧд... Да со тай кузь пожӧма яг дорӧсын дітшвидзӧ куд кодь лӧсьыдіник керка! Но, сӧтанапызь, воим жӧ тай!.. Да ӧд и прамӧй ыджыд керкаыс, кылыд оз бергӧдчы шуны сійӧс чомйӧн, кыз керъясысь жнёпкылӧмаӧсь, быттьӧ тані век олӧм вылӧ, шоныд вылӧ...

— Видзӧд, миян рӧдын ставӧн гырысьӧсь, — менам шензьӧм вылӧ воча шыньмуніс Пикон, — керӧмаӧсь сідзи, мед нин джуджта и пасьта лючки тӧрны быдӧнлы. Менам ичӧт дырйи на батьӧ да гырысьджык вокъяс, Гриша да Ладимер, лэптылӧмаӧсь керкасӧ да тшамъясӧ. Медъён керъяссьыс тшуплӧмаӧсь ён йӧзыд, мед дырджык сулалісны, мед дырджык позис вӧравны тані... — чӧв усьліс да нормыштӧмӧн содтіс. — А видзӧд со, Гриша ни Ладимер важӧн нин абу ловъяӧсь... Да и батьӧ омӧля нин вермӧ татчӧдзсӧ волыны... А керкаыс, ен сыкӧд, тай дзонь-здоров на...

Ён керъясысь жӧ тшупӧм тшамъя кыз кокъяс вылас сувтӧма неуна горувланьджык, видзӧднысӧ быттьӧ восьлалӧ кытчӧкӧ. Пикон судзӧдіс кос лэбувсьыс дженьыдик зумыд пос, тшукӧдіс ӧдзӧс весьтӧ, сы кузя ми пыртлім яй гримзульяссӧ тшамъяас, жмотйӧдлім кыз джадж-плакаяс вылӧ.

— Некутшӧм звер татчӧ оз вермы пырны, джодж ни йирк абу на сісьмӧма, — ӧтарӧ-мӧдарӧ чатрасигтыр нимкодясис Пикон. — А йӧзыд таті, Вӧрса потшӧс сайтіыд, омӧльджыка на шӧйтӧны.

Кӧть и сьӧкыдакодьӧн нюшким-кыскалім ми яйсӧ люги-леги ньыв додьнам, но ковмис куимысь ветлыны, неуна кокньыдджык вӧлі сӧмын медбӧръяысьсӧ, юрсӧ да кусӧ, да сюрсӧ вайигӧн. Дерт, пемдім нин ми, но лым вылас асланым туйным тӧдчыштӧ, да и тӧлыся рытыс, дзулъялысь кодзувъяса енэж вылӧ лэптысьӧма тыр тӧлысь. Кытчӧдз эг помалӧй, эг личӧдчылӧй, дась пӧсь вылысь ставсӧ идралім-керим.

Югыднас на Пикон керыштіс йӧра морӧсысь медбур яйсӧ, муссӧ лӧсьӧдіс да весигтӧ ыджыд кывсӧ пемӧслысь вундіс-перйис. Ме, шуӧ, талун сідзи чӧсмӧда тэнӧ, Федя, мый эновтлан на тэ пӧрӧдчӧмтӧ да ачыд вӧралны уськӧдчан.

Сэсся коркӧ-некоркӧ матыстчим жӧ ми керка дорӧ! Но сэтчӧ пыртӧдз Пикон вежавидзӧмӧн копыртчыліс керкаыслы, весигтӧ веськыд кисӧ шуйга морӧс бердас матыстліс да ловъя ловлы моз шуис:

— Керкаӧй-батюшкоӧй, лэдз миянӧс узьны, видз миянӧс лёкысь и притчаысь, лёк войтырысь, тӧлысь-падераысь!

Ме чуймышті татшӧмторсьыд, и серамӧй петӧ:

— А мый, тадзи и колӧ али мый?

— Бурӧн кӧ вӧзйысян, бурджыка и узьтӧдас керкаыс, — зэв збыльысь вочавидзӧ Пикон.

Тадзи вӧзйысьӧм бӧрын пырим керкаӧ.

Пикон чиркнитіс истӧгӧн, судзӧдіс джаджйысь да ӧзтіс банкаын сулалысь сись. Жебиник би югзьӧдыштіс кыза саӧссьӧм керъяса пытшкӧссӧ. Да, татчӧ тӧрас и эм медкузьыс и медпаськыдыс! Сэсся со и кола эм, дерт, тшӧтш жӧ джаджъяса и тувъяса...

— Часлы, ме ёльӧ вала лэччыла, Федя, а тэ сэк кості чуткы горъяс бисӧ. Пескыс и сюмӧдыс колаын...

Ме пырті пессӧ да ӧзті горйын би. Горйыс, став мукӧдторыс моз, бара жӧ ыджыд, лючки бӧрйӧм гырысь изъяссӧ кутӧны кыз кӧрт асыкъяс. Кос пескӧ босьтчӧм би ёнджыка югдӧдіс керка пытшкӧссӧ, нар выв и неыджыд ӧшинь дорысь кыз пӧвъяса пызан, чуркаяс вылӧ топыда дорӧм пуклӧс... Немтор шуны, бур керка, тані позьӧ кыдзи колӧ шойччыны и кузя овны...

А этійӧ нӧ мый, шуйга пельӧсас? Ме веськӧдчи да бурджыка видзӧдлі. И сэк жӧ повзьӧмӧйла чермунлі-чатӧрмунлі!.. Пельӧсас, паськыд тувйӧн моз зэвтӧм-топӧдӧм плака пом вылын... Морӧс вылнаын кымын... пукаліс... ичӧтик морт... Ме пӧсявлі и кӧдзавлі... Вирӧй сувтліс... Ачыс пывсян гӧгӧньыс али мый нӧ тайӧ? Сэсся збоймӧдчи да босьті киӧ банкаын ломзьысь сись, бурджыка видзӧдлі гӧгӧньыс вылӧ... Сӧтанапызьыд, дзик ӧд морт кодь и эм!.. Чурка помсяньыс быттьӧ петӧ мортыс коскыс вывланьӧд... Быттьӧ ёна мудзӧма да пуксьӧма шойччыштны сійӧ татчӧ, кияссӧ пидзӧсъяс вылас кресталӧма... Да ӧд ныр-вомсӧ и синъяссӧ бура лӧсалӧма-тӧдчӧдӧма, весигтӧ и юрсисӧ да ус-тошсӧ. Кузь юрсисӧ ньӧрйысь кыӧм кытшӧн быттьӧ зэлӧдӧма. Пиконлӧн кодь жӧ гырысь черлыяса чужӧмсӧ-юрсӧ лёткӧдӧма-копыртӧма, жугылькодь, и кутшӧмкӧ ыджыд дум песӧ юрас...

Да тайӧ нӧ нач ловъя морт кодь и эм! Весиг абу ёна сьӧдасьӧма сирӧн йиджтысьӧм вижоват чужӧмыс...

— Ми сійӧс быд волігӧн бура мыссьӧдлам! — суис менӧ татчӧ да шынёвпырысь шуис Пикон.

— Кодкӧ тіян енлы эскӧ али мый? Батьыд, гашкӧ?

— Ёнасӧ, буди, оз эськӧ да... Но, велалӧма да, век тай видзис тайӧ молодечсӧ... Менам батьлӧн и пӧльӧлӧн пӧ тадзи вӧвлі, и мед пӧ и менам сідзи жӧ кольӧ... Весиг Гриша воклы абу лэдзӧма чапкыны, кӧть эськӧ и сійӧ миян ӧддьӧн партейнӧй вӧлі...

— Ачыс али мый батьыд тадзисӧ лӧсавлӧма? — некыдз на ог вермы ме ыркавны татшӧмторъяссьыд.

— Абу жӧ... Сиктад тай овлӧма ӧти ен керысь... Часовняад пӧ сійӧ жӧ керлӧма... Кор батьӧ да вокъяс тшупасны тайӧ керкасӧ, медкыз кер дінсьыс батьӧ лӧсъяс-перъяс сирӧд бӧлбан да лэччӧдлас гортӧдз, мастерлы... И керка улас, первой венечас, сійӧ кыз пусьыс жӧ керъясыс, болоньсӧ на лӧсйӧмаӧсь-чуктӧдӧмаӧсь, мед дырджык оз сісьмы. Сэсся сійӧ кыз пожӧм мыр вылас жӧ пыксьӧ керкаыдлӧн горув пельӧсыс... Аддзан, кыдзи ставыс йитчӧма...

— Йитчӧма и эм... — менам ставсьыс таысь весигтӧ кӧдзавлӧ мышкуӧй...

— Но та йылысь тэа-меалы позяс на бӧртиджык байтыштны, — шуӧ сэсся Пикон. — Ӧні миянлы чожаджык колӧ лӧсьӧдны пир на весь мир!

Ведрӧвӧй кодь кымын чугун-гырничӧ лӧдім гырыся кералӧм госа яй, пуктім пусьыны гор вомдорса шыльыд из вылӧ. Сэсся аслас рачӧ Пикон лӧдіс чӧлӧсалӧм йӧра гос, лӧсьӧдіс сійӧс гор вылӧ. Шоналігкостіыс велалӧмӧн керис, мынтӧдіс сарӧг кусьыс пемӧслысь ыджыд кывсӧ, ӧтмоза вундаліс чӧлӧсъяс вылӧ небыд чигсӧ, солаліс да лэдзаліс рачын дзижгысь гос пиӧ.

— Часлы, видлан? — шешъялӧ ачыс. — Татшӧм сёянсӧ оз на быд корольлы вайлыны пызан вылас... А сэсся тайӧ гос пытшкас муссӧ лэдзлам...

Шоналӧ керка, небзьӧ кыз керъяс вылын кыз саыс, ёнджыка пондӧ югъявны. Кыз тшын лювъялӧ, юрйыв ӧшиньӧд да джынвыйӧ восьса ӧдзӧс велдорӧд пугыртӧ, сёйӧ синсӧ пельӧсын мудзӧмӧн пукалысь дядьлысь. Ми, лажыньтчӧмаӧсь да, миянлысь оз сёй, шыльыд кымӧрӧн ӧшалӧ юр весьтын. Дзижгӧ гос, варкйӧ-пуӧ яй, тшын дуксӧ ёся вевттьӧ-личкӧ пусьысь-пӧжасьысь вӧр пемӧслӧн нинӧмкӧд ӧткодявны позьтӧм кӧрыс. Тшӧтш и сир-лыскӧн ӧвтыштысь кӧрыс! Ок, чӧскыд кӧр! Сідзи и чажнитӧдӧ сюмалысь кынӧмтӧ-вытьтӧ!

Кос пес азыма шлонгӧ горйын, жарсӧ бура сетӧ, гырысь изъяс калитӧ, мед кӧть и тшына, кыз стенъяс шонтӧ. Мӧд горсӧ лӧдсалім пипу пескӧн, нӧшта нин шытӧвтӧг шлонгӧ сійӧ бур жар вылас этшаник еджыд тшынӧн... Пикон бура песіс-солаліс да пысавліс-ӧшӧдіс гор весьтас, важӧн нин лӧсьӧдлӧм кӧрт бедь вылӧ, нёль зэв ыджыд яй тор.

— Мед пӧжассьӧны кос жар вылас. Пипуыслӧн сиртӧм жар вылын. Аски кежлӧ, пажын вылӧ, дась миянлы лоӧ. — Вӧлӧмкӧ, мыйта блюдо велалӧма вӧчны яйсьыд Пиконыс, вӧралысь мортыд.

Сэсся ми медбӧрын, лӧсьӧдім жӧ пызан. Лэптім дзижгысь гос пиын пражитчӧм йӧра кыв, спирт кисьталім кружкаясӧ, кыдзи важ кылӧдчысьяс, бара на эг сорлалӧй ваӧн. Точнитчим.

— Талунъя миян шуд вӧсна! — шуис Пикон.

Ыджыдаӧн гулькйӧдлім пытшкӧстӧ дзужалысь-шонтысь биа зеллясӧ, вылісяньыс кылӧдім чайӧн. Нянь шӧрӧм тульгим век на дзижгысь гос пиас да лэптім шӧрӧм вылас тшӧга чӧлӧсалӧм кыв-яй. Да видлі ме сійӧс! Да и ымӧсті чӧскыдысла. Да и горӧді:

— Ок тай, добра и эм вӧлӧма!..

Менам вежӧрын кыдзкӧ ылӧсас вуджӧртліс на быттьӧ том йӧралӧн синваӧн ойдӧм, матӧ воӧм синмыс, но тайӧ шуда здукас сійӧ эз нин сэтшӧмасӧ дойд менӧ, и некыдз нин эз вермы сувтӧдны менӧ вӧвлытӧм чӧскыдсӧ сёйӧмысь, некор на тӧдлытӧм небыд кӧра сёянсӧ мутшкӧмысь. Сэсся ӧд и унакодь гулькнитӧм биа ваыс бура чажнитӧдіс менӧ да, кутшӧмакӧ, мӧдкодьджыкӧн вӧчис... Пӧсь госӧн йиджтысьӧм йӧра кывйыс сылӧмӧн сыліс менам пиньяс костын, да яйыслӧн и вӧрыслӧн медся чӧскыд кӧрнас мавтыштіс вом пытшкӧсӧс, и гырк пытшкӧсӧс, и лолӧс дзоньнас...

Эг и казявлӧй, кыдзи кушмис миян рачыд, ӧд сы мында мудзӧмыс вичмис миянлы, а лючкисӧ весиг эгӧ и пажнайтлӧй... А сэсся паськыд кӧрт тасьтіӧ чӧвтім шыд, пасьталаыс тасьтіыс югыдвижӧн кеньсяліс, руыс оз вермы лэптысьнысӧ. Пикон шырис сэтчӧ лук, перечаліс да гудраліс. Ми нӧшта на гулькнитыштім спирт да паньыштім нӧгыля шыдсӧ закуска пыдди.

Менам сэсся, буракӧ, оз нин тырмывны кывъясӧй татшӧм добрасӧ ошкыны!

Пикон шуис, мый мукӧдыслы пӧ оз кажитчы йӧра шыдсьыс вӧр кӧрыс, а тэнӧ пӧ, Федя, ме моз жӧ медъёна сійӧ бурмӧдӧ, — сідзкӧ пӧ, вӧралысь рӧдыс дзикӧдзсӧ тэысь абу на бырӧма.

А гор весьтын шочиника дзужкйӧдлӧ-пӧжассьӧ нӧшта на яй, рачын ӧні нин дзижгӧ мус...

Пир на весь мир тай и артмис миян!..

Спирт сорнад да, кыдз шуласны, лов мунтӧдз ми панялім-сёйим госа шыдсӧ и буретша небзьӧм-пусьӧм яйсӧ, сёям и сёям, некыдзи пӧтны огӧ вермӧй, а яйыс йӧраыслӧн и пусьӧм бӧрас абу гортса пемӧслӧн кодь, унджык вир вӧснаыс ли мый ли, сьӧдджык да абуджык везйӧсь, весиг быттьӧ тшӧтш и нянь кӧраджык, сідзи и сёйсьӧ-мутшкыссьӧ, нянь оз ков сы дінӧ, ӧтнассӧ бура ловзьӧм да пӧжассьӧм рудзӧг няньыс моз песлалан...

Сэсся и нюжгысим ми нар вылын шоналӧм турун вылӧ! И сэки вӧлись быдлаті жаяліс-мудзис. Вӧрзьыны дыш. Киӧн кивылькерны дыш. Весиг сёрнитны дыш.

— А мый, Федя, дашкӧ, збыльысь эновтан пӧрӧдчӧмтӧ да ме моз вӧралӧм вылӧ сетчан? — пондіс сэсся менӧ каймӧдлыны Пикон.

— Ӧні кысь нин... — пӧтӧса гыгъяла ме вочасӧ.

— Вӧльнӧй лэбач кодь... Некод нин тэ вылын абу кӧзяин... Кытчӧ кӧсъян, сэтчӧ и мун. Мый колӧ, сійӧс и кер... Коми мортыдлӧн вӧралігад на жӧ медъёна бурмылӧ сьӧлӧмыд... Да со тадзи пӧттӧдзыд чӧскыда сёйлігӧн...

— Ме ӧд тэ мозыс вӧрсӧ ог тӧд, ни кыйсьынысӧ ог сяммы. Некодлы вӧлі велӧднысӧ... Мӧдтор ковмис керны ичӧтысянь...

— А кӧсъян кӧ, ме велӧдышта тэнӧ, мый ачым кужа да верма...

— Ӧнітӧ кор нин... — ышлолала ме. — Договор менам керӧма тӧвбыд пӧрӧдчыны...

— Да-а, сьӧкыд доддьӧ жӧ тэ доддясьӧмыд, — сьӧлӧм сетӧ Пикон.

Сэтшӧм шоныд керкаын лоис. И кос. Горйыд кӧть и тшынӧдлӧ, но сынӧдсӧ бурӧс ӧдйӧ керӧ. Ывла вылын мед, колӧкӧ, и ёнмӧ кӧдзыдыс, миянӧс татысь он босьт! Он кынты... Ок, ёна жӧ бур, мый коми вӧралысьыд мӧвпыштлӧма татшӧм керка-пывсянтӧ! И мыйсӧ сӧмын сійӧ абу велавлӧма керны уна нэмъяс чӧжнад: и мудер чӧстӧ и кыйсян лазтӧ, си лэчтӧ и шоныд тӧбӧктӧ, гымгатӧ и ветельтӧ чери кыйны... Мед сӧмын ассьыс вӧльнӧй сьӧкыд олӧмсӧ кокньӧдыштны, бурджыка перйыны кынӧмпӧт...

Отсӧгсӧ виччысьны некодсянь да быть мӧвпав! Ӧд этайӧ жугыль чужӧма енмыс кӧть и пукалӧ керкаын, но немторйӧн жӧ оз отсав...

— Пикон, кыдзи шуан тэ ӧнтай вӧзйысин керкаыдлысь?

— Керкаӧй-батюшкоӧй, лэдз миянӧс узьны, видз миянӧс лёкысь-притчаысь, тӧлысь-падераысь.

— Батьыд велӧдіс тадзисӧ?

— Да... А сійӧс аслас батьыс велӧдлӧма, менам пӧльӧй. А сійӧс, кӧнкӧ, бара жӧ батьыс да пӧльыс.

— Видзӧд, быттьӧ ловъя дінӧ шыасьӧны керкаыс дінӧ... — Менӧ ёна вӧрзьӧдӧ ставыс тайӧ. — А мый, гашкӧ, важ коми йӧзыс миян серти кыдзкӧ мӧд ногӧнджык вӧлі кылӧны да гӧгӧрвоӧны татшӧмторъяссӧ...

— Колӧ пӧ не сӧмын керкалысь, но тшӧтш и пуыслысь, код улӧ вой кежлӧ узьмӧдчан, вӧзйысьны... Батьӧ висьтавліс: ӧтчыд пӧ, арся рытӧ, биаси коз улӧ сёрӧн нин, да и вунӧдсьӧма вӧзйысьнысӧ. А сэсся пӧ войнас лёкгоршӧн кодъяскӧ пондісны горзыны, вӧтлыны менӧ. Толькӧ пӧ синмӧс куня, удитла онмӧссьыны, а кодъяскӧ бара нин горзӧны-видчӧны: мун пӧ татысь, лёк морт!..

— Видзӧд со! — дзоньнам ыркмунла ме.

— Ковмис пӧ сэсся, вой шӧра войнас, мыйтакӧ муныштны да мӧд коз улӧ биасьны. Лючки вӧзйысьӧмӧн нин. Сэки пӧ вӧлись асылӧдзыс лючки да бура узи...

— Дерт, ставыс тайӧ важ йӧзсянь на кольӧма...

— А кысянь нӧ? Тӧдӧмысь, сэтысянь.

— Буракӧ, важ коми йӧзыс чайтлӧмаӧсь, мый ловъя пуыслӧн, мортлӧн моз жӧ, эм ловъя лов... Душа... — виччысьтӧг мӧвпыштсьӧ менам.

— А дашкӧ, и эм да? — шуӧ Пикон.

— Буракӧ, найӧ та понда и ассьыныс енъяссӧ ловъя пуясысь лӧсйылӧмаӧсь... Абу изйысь либӧ сёйысь керлӧмаӧсь... — Водзӧ писькӧдчӧ менам мӧвпӧй. — Пуыс кӧть пӧ и, видзӧднысӧ, эз ло... Но лолыс сылӧн эз вош ни эз быр... Со этатшӧм морт кодяс вуджис... Бур ногӧн кӧ пондан видзны сійӧс, тэнӧ сійӧ видзас жӧ став лёксьыс...

— А мый, Федя, дашкӧ, сідз и эм да? — весиг лэптылӧ юрсӧ Пикон да кузя видзӧдлӧ пельӧсын мудзӧмӧн пукалысь пу дядьӧ вылӧ.

— А сэсся со и керка стенӧ тэчӧма ловъя пуыслысь керъяссӧ... Кӧдзыдысь и лёк зверысь видзӧны найӧ, — менӧ пыр ёнджыка босьтчӧдӧ татшӧм ногӧн писькӧдчысь мӧвпӧй. — Мырйыс-вужйыс бур ногӧн жӧ кутӧ-видзӧ керка пельӧстӧ...

— Та бӧрын кыдз шу сэсся он юрбит ловъя пуыдлы!

— А сэсся ӧд и ловъя пуыс, ловъя вӧрыс сымда на мукӧд пӧлӧс озырлун чужтӧ-быдтӧ... Ставыс мортлы сэтшӧм колана... Натӧг коми мортыс сэки эськӧ эз и вермы овнысӧ...

— Ӧні ӧмӧй йӧзыс эськӧ вермисны олны вӧртӧгыс! — лов тырнас шуӧ Пикон. — Вӧртӧгыд нӧ мыйся олӧм эськӧ вӧлі...

Вель дыр на ми сёрнитім татшӧм ногӧн. Сэсся, ачым эг и тӧдлы, кыдзи шоныдінад да косінад унмовссьысьӧма менам. Быттьӧ сьӧкыда вӧйи кытчӧкӧ некор петавлытӧм вылӧ... Сэсся быттьӧ тай пондіс жӧ сӧдзыштны вежӧрын... Но — мый нӧ тайӧ? Кытчӧ ме веськалі? Быттьӧ шоныд на арся лунӧ ньӧжйӧникӧн восьлала ме пожӧма гулыд ягӧд, нимкодьпырысь корсяла еджыд яла вылысь дона гоб. Видзӧда, кодкӧ паныд меным локтӧ. Коді нӧ татшӧмыс? Мыйся морт?.. Пемыдгӧрд йӧра ку дукӧса да сэтшӧм жӧ гӧна гача. Гӧрдов ус-тошка ачыс... Видзӧдӧ ме вылӧ дивитӧмӧн и скӧрысь... Ӧнтая усьӧм йӧралӧн кодь доя синъясӧн видзӧдӧ. Сэсся тай кыдз чургӧдас ме вылӧ кузь шысӧ ассьыс?.. Видзӧда — ой-йой-йой! — зіб йылас зэвтӧма ӧнтая менам лыйӧм йӧралысь лы помсӧ... Еджыд кыз лысӧ... Пурт моз лэчыда йывмысь лыыс шы кодь и эм... Вот и бырскас ӧні сійӧ меным морӧсӧ!.. Пырыс розьӧдас... Ош кодь ён, гӧна паськӧма мортыс... Садьтӧг повзьӧмӧн бӧрвыв сетча ме... И горза ме: мый, мися, ме тэныд лёксӧ кери?.. А сійӧ, гӧнаыс, оз лэдз еджыд лы пома шысӧ... Воча горзӧ: быттьӧ пӧ сійӧ оз тӧд, кутшӧм лёк керӧ... Став вӧръяссӧ пӧрӧдін-пазӧдін!.. Став кыйсянінъяссӧ... Регыд некытӧн лоӧ миянлы овны... Немтор оз коль сёйны... Вот и бырска ӧні ме тэнӧ ёсь шынас!.. Кытчӧдз абу на сёр, ассьыд ловтӧ босьта!..

А ме воча горза сылы: мися, кыдзи нӧ вӧрсӧ керавтӧгыс!.. Кор миян коми вӧрным, не сӧмын аслыным, но и дзоньнас страналы сэтшӧма колӧ!..

Татчӧ сэсся и садьми ме, буракӧ, збыльысь горзысьӧма. Пикон тшӧтш садьмӧма и.

— Мый нӧ, Федя, лои? Ёна тай арӧктін.

А ме синмӧс чашкӧдӧмӧн дзорга сап пемыдас, кыла пӧжсьӧм яй кӧр да тшын кӧр, но немтор на ог гӧгӧрво. Пикон ӧзтӧ сись, кисьтӧ кружкаӧ ва да пондӧ горша юны. Сэки вӧлись ме сайкала сэтшӧма шемӧсмӧдысь вӧтысь.

— Видзӧд, ме керкаыдлысь эг вӧзйысь узьнысӧ, да Вӧрсаыс пондыліс тойлыны менӧ, — шуа сэсся Пиконлы.

— А ме нӧ мӧй шуа! — ас ногыс гӧгӧрвоӧ менӧ Пикон. — Абу дурӧм ставыс тайӧ.

Ме кисьта чайникысь да тшӧтш юа шоныд ва, уна да госа сёян бӧрад горшӧй ёна косьмӧма. Сапӧгася, павкнита выліӧ тув йылын бура шоналӧм-косьмӧм фуфайкаӧс да пета онявмӧн шоныд керкаысь ывлаӧ. Сэні лӧня ырквидзӧ сэзь, кӧдзыд вой. Лымйӧссьӧм, шуштӧм, пемыд вӧрсӧ муртса-муртса югдӧдыштӧма выліті кытшовтысь тыр тӧлысьлӧн кельыд югыдӧн. И кӧдзыд! И лӧньсьыс-лӧнь! И некод гӧгӧр абу, немся ловъя лов. Не кӧ лыддьыны кӧдзыдысла йӧжгыльтчӧм пуяссӧ. Да кыськӧ вӧр пытшсьыс меным вӧтӧн усьлӧм гӧна кышӧда да кузь шыа мортсӧ. Да югыд тӧлысь вывсьыс, лэчыда гӧгрӧстӧм-дорӧсалӧм тӧлысь вылысь карнана да тыра ведраяса нылӧс...

Коньӧр ныв! Юрӧс чатӧртӧмӧн ме дзорга-видзӧда сы вылӧ, и сійӧ быттьӧ корӧ и кыскӧ менӧ ас дінас, окота меным видзӧдлыны сы вылӧ матысяньджык, окота чукӧстны сійӧс кынманінсьыс миян шоныд керкаӧ.

Мед вежавидзӧмӧн вӧзйысьӧ керка-батюшкоыслысь да бурпӧт шонтысьӧ.


4


Праздник бӧрын воисны вӧлаяс кыкнан колхозыслӧн, и миян гажа Улдзиягын йӧзыс пондіс шуксьыны Китайын моз. Ӧд вӧлыд дінӧ и ямщик колӧ, и кер додь сӧвтысь, и додь ректысь, и туй керысь, и конюк, и додь-сийӧс лӧсьӧдысь, и турунтӧ колӧ кыскавны вӧлыдлы. Сэсся и ми, пӧрӧдчысьяс, вель унаӧн, эстшӧм обозыслы ӧд мыйта пу колӧ пӧрӧдны, мыйта кер орӧдны... Баракъясын ок шума да гажа лои! Кызвыныс ӧд том йӧз — гӧлӧсъяс лэчыдӧсь, серамъяс матынӧсь. Ныв и зон, баба и мужик ӧтгудырӧтӧ овмӧдчисны да, шмонитӧм вылӧ помкаыд сюрӧ: соладжыкӧс мыйкӧ косьӧбтасны да, ӧтияс горш тырнаныс гӧрдлӧны, а мӧдъяслӧн еджыд бандзибъясныс пелысь тусь моз гӧрдӧдлӧны. Рыт-асывнад ӧтырышъя клопкӧны ӧдзӧсъяс, лавкаӧ да котлопунктӧ котӧртӧны-гыӧны йӧз, томджыкъяс да збойджыкъяс баракысь баракӧ шӧйтӧны, тӧдмасялӧны, а важ тӧдсаяслӧн бара гажныс ёна нин бырӧма ӧта-мӧдсьыныс, да сёрни-басниыс некыдзи оз помась.

Водз асывнас да сёрӧнджык рытнас лыс чомъясысь-конюшняясысь вӧвъяс гузьгылӧны-лэччылӧны Сыктыв вылӧ юны — лунтыр кежлӧ горшнысӧ веськӧдны чӧскыд сӧдз ваӧн, лунся мудзсӧ косӧдны-ыркӧдны. Вӧвъяслӧн асланыс олӧм, асланыс шогъяс да могъяс, кодсюрӧяс гӧрдлӧмӧн, тӧдӧмысь, мыйкӧ висьталӧны жӧ ӧта-мӧдныслы. Гашкӧ, и норасьӧны йӧз вылӧ сэтшӧм сьӧкыд додьяс сӧвталӧмысь...

Асывнас, лӧз пемыдӧн на, став тайӧ араваыс тэрмасьӧ кайны ягӧ...

Ямшикъяс сӧткӧны-доддясьӧны быдӧн аслас доддьӧ, дуланджык вӧвъяс оз кӧсйыны пырны додь вож костӧ, либӧ пыраласны нин да бӧр петӧны мышнаныс-бӧрнаныс, буракӧ, тӧрытъя сьӧкыдсӧ казьтылӧны ли мый ли, а ямщикыд кыдзи татчӧ он скӧрмы, кор мукӧдыс пановтӧны нин тэнӧ, кыдзи он ыджыда матьӧкты... Дзуртӧны додь вож заверткаяс. Жебджык вына-соя нывъяс ружтӧны-кашкӧны сийӧс-заводсӧ векньыдик кучик супӧньӧн зэлӧдіг: мегырыс паськыдджык ли мый ли, да сийӧс пуясыс некыдзи оз топавны ӧта-мӧдныс дінӧ; а личыд кӧ ӧд сийӧсыд, вермас вирӧдз ниртны вӧв голятӧ, кучик нёльснитчытӧдзыс, кыдзи сэки кузь тӧвбыдсӧ кыскасян?.. Татшӧм коньӧр нылукъясыслы быть ковмӧ отсыштны, сійӧ жӧ Крестин кодь сӧвтчысьясыслы, кодъяслӧн сой вынныс бур мужиклӧн серти не этшаджык. Гартовтас татшӧм аньбабаыс супӧньсӧ веськыд киыс гӧгӧр, шуйга кок пыдӧснас пыксяс сийӧс помас, тракнитас мый вынсьыс, да сӧмын и колсмунӧны-топалӧны сийӧсыслӧн чукля пуясыс, сӧмын и шыркнитав-кӧртавлы кузь супонь помнас, мегыр да гужи брынакывтӧдз зэлалӧ... Татшӧм буратӧ доддялӧманад вӧлыдлы кык кокньыд кыскынысӧ!

Миянлы, пӧрӧдчысьяслы, рыт-асывнад та кузя этшаджык ноксьӧмыс да майшасьӧмыс. Кыдз шуласны, став техникаыс миян вӧрын, либӧ сьӧрын, кор пилатӧ лэччӧдлан кеслыны. Дерт, сы пыдди миянлы бара лоӧ подӧн тапиксьӧдны, ӧні нин верст куим, мӧд ягӧ вуджим да. А бур, мый воддза ягсӧ вӧлаяс вотӧдзыс мичаника шырзим-водтӧдім: быд пасека шӧрын помысь-помӧдз туйкодь эм, чукӧра керъястӧ лымнас кызасӧ эз на личкы ни. Туй вӧчысьяс водзвыв жӧ писькӧдісны-керисны туйсӧ, ёль вомӧн посйисны, тёпканъясӧ вольӧм-шыльыд утъяс вольсыштісны, катище ув весалісны-лӧсьӧдісны. Ӧні сӧмын и гольгы-кыскав матіниксьыд дась пӧрӧдӧм вӧртӧ!

Ӧні ми вуджим гырысьджык пожӧма вӧрӧ, йигыраинӧ. Пожӧмъясыс кызӧсь, буракӧ, нэмйӧн-джынйӧн нин туӧны-быдмӧны, кӧть и абуджык кос ягын моз джуджыдӧсь, но шыльыдӧсь, кыз увъясыс сӧмын туганланьыс кыдзисюрӧ шыграсьӧмӧн-бертласьӧмӧн сяввидзӧны. Сідзсӧ зумыд на жӧ вӧрыс, сісь пуыс шоч, но йигыр вылад пинёвджык тай сӧмын да кытчӧсюрӧ нёровтчылӧма. Дерт, татшӧм пожӧмъястӧ ӧти визяд-чукӧрад сьӧкыдджык лоӧ водтӧдавны. Торйӧн нин тӧла дырйи. Коркӧ, буракӧ, тані ёна бӧрйысьӧмӧн керавлӧмаӧсь нин вӧрсӧ, та вӧсна шочджыкӧсь сулалӧны пожӧмъясыс, а лоӧм костъясас, бур бать-мамыслӧн кӧйдысысь, уна да тшӧкыда петӧма-рӧдмӧма посни пожӧмыс, ковмас ёна видзчысьӧмӧн пӧрӧдчыны миянлы, мед выль вӧрсӧ ковтӧг не пазӧдны.

Йӧра яйтӧ-шыдтӧ бура сёйӧм бӧрын менам быттьӧ содыштіс вынӧй, воддза лунъясся лёк мудзыс дзикӧдз бырис-разаліс ли. Позьӧ шуны: ӧні менам вир-сӧнӧй кузя уджалӧм вылӧ нин зэлӧдіс да лӧсьӧдіс асьсӧ. Мӧд ногӧн кӧ: сигудӧкӧс моз лои настроитӧма ачымӧс дыр кежлӧ ворсны...

Сэки ми Пиконкӧд пуд-мӧдӧн лэччӧдім яйсӧ тшӧтш и гортӧ, и тайӧ пӧрйӧ вокъяскӧд бура да пӧтӧса лои праздничайтӧма.

А праздник бӧрын Пикон воліс на жӧ Улдзиягӧ да Калис пӧлькӧд ветлісны найӧ йӧра яйысла вӧлӧн. Сэсся и сдайтісны котлопунктӧ, договор серти, мед быдӧнлы кӧть неуна вичмыштӧ чӧскыдыс да пӧтӧсыс. Калис пӧльлы Пикон, дерт, вичмӧдыштіс жӧ мыйтакӧ — пищальсьыс и вайӧмсьыс, а содтӧд и менам пай вылӧ нӧшта на мыйкӧ мында пуктыштіс, ӧд кӧть мый эн шу, а йӧрасӧ уськӧдысьнас пӧ Федя вӧлі...

Стариклы, буракӧ, ставсяыс нин любӧ да нимкодь вӧлі: сэтшӧма пӧ нин гажӧй бырис йӧра шыдсьыс! Коркӧ ӧд вӧралысьӧн жӧ вӧлӧма мортыс, мыйта чӧсмасьлӧма вӧр пӧтканас и пемӧснас, а ӧні аслыс сьӧкыд нин лои кыйнысӧ, ылӧсӧ мунны оз вермы да. Мыйкӧ жӧ пасибӧасис мортыс: кувтӧдз пӧ тай бара на номсӧдінныд менӧ этатшӧм чӧскыднас!..

Пикон абу вунӧдӧма и ассьыс выль другсӧ — Полковникӧс, мамыслы пыртыштӧма жӧ буриник тор, мед пӧ сёйӧ зонкаыс да водзӧ на сӧвмӧ сылӧн вӧралан руыс.

Ме эськӧ, ачым, не ӧтчыдысь на вӧтӧн и вемӧсӧн аддзылі ранитчӧм йӧраыслысь гӧныс-кучикыс пыр бырскысьӧм, шы кодь йыла еджыд лысӧ, но ӧні меным тшӧтш быттьӧ и нимкодь лоыштіс, мый буретш да ме сямми инмыны-веськавны котӧртысь пемӧсыслы, да тайӧн со мыйта йӧзлы бур керӧма лои...

Сэсся ӧд вӧралан лун-войнас мыйта тӧдлытӧмсӧ на ме тӧдмалі. Кыдз шуласны, сьӧлӧм пыр нуӧді... И лолӧй менам кыдзкӧ быттьӧ сатӧка инмӧдчыліс важ коми олӧмыс дінӧ...

А Пикон медъёнасӧ нимкодясис, буракӧ, сыысь, мый вӧлаяскӧд Улдзиягӧ тшӧтш воӧма Крестин, кодлы, дерт, бара на вичмӧма ягын сьӧкыд кер додьяс сӧвтны. Моль бӧжӧн лэччыліс жӧ миянкӧд Крестиныс карӧдз — ыджыд да ён ныв, вын-эбӧсыс пыдӧстӧм, ёна и муркӧдчис сэні. Крестиныс эськӧ и миян серти ар вит-ӧ-квайтӧн ыджыдджык, но Пиконлӧн сьӧлӧмыс, тыдалӧ, ёна кыссьӧ нылыс дінӧ. Тыдалӧ ӧд, кӧть эськӧ и немтор та йылысь оз сёрнит. Гашкӧ, и гӧтрасьӧмӧдз на лолас налӧн? Мед водзӧ нуӧдны Сыктыв йылын ыджыд ён рӧдсӧ?

Выль пӧрӧдчанінӧ воан асылӧ, пасекаясӧ разӧдчытӧдз, ме гораа шуи вӧрыслы:

— Ягӧй-ягӧй, лэдз миянӧс керасьыштны! Видз миянӧс тӧлысь-падераысь да доймӧмысь. А ми тэнӧ, асьтӧ, ог жӧ лёк ногӧн пазӧдӧй.

Гырысь пожӧма йигыр яг сьӧлӧмсяньыс кывзіс вежавидзӧмӧн шыӧдчӧмтӧ.

А пӧрӧдчысьяс пиысь ӧткымынӧн серӧктісны.

— Хы! Абу-ӧ нін миян Федяыд сӧлсем торксьӧма йӧратӧ кыйигӧн? — гыгнитіс Анча Микол.

— А мӧй, братанӧ, сы ыджта ловтӧ босьтіс да, кодкӧ вермис и мыйкӧкертны... — шуис Чуд Ӧльӧксан.

— Тіянлы эськӧ век гӧрдлыны! — йӧралӧн кодь кыз вылі парнас жмотӧдыштіс Пилат Иван. — Кӧсъянныд кӧ тӧдны, тіян пӧльясыд ловъя дінӧ моз и эм век шыӧдчылӧмаӧсь вӧрыс дінӧ... Мийӧ тай татшӧм бурсӧ найӧлысь воштім-а...

— Видзӧд, мыйта посни пожӧмыс-понӧльыс быдмӧ гырысь пуяс костас, — юрсӧ ӧтарӧ-мӧдарӧ гонькйӧдлігтыр шуис Тима дядь. — А важ йӧзыс пӧ тай шулӧмаӧсь: кӧть кулны лӧсьӧдчы, а няньтӧ кӧдз... А татӧні миянлы ачыс енмыс нин кӧдзӧма...

— Дась кӧдзӧматӧ мыйта позяс, видзыштам нин, — шуис Турӧб Илля. — Мед водзӧ быдмӧ водзӧ воысь йӧзыслы...

— Колантор тай! — серӧктіс Варка Павел. — Вӧрыд бара миян нэмӧ и мукӧд нэмъясӧ тырмас на... Да вед шу, Зосьӧ? — пӧлӧстліс кузь голяа юрсӧ мастерлань.

— Участоклы колӧ тыртны план! — ӧтарас ни мӧдарас стӧчмӧдтӧг ӧвтыштіс кӧрт пома мерника кинас Исӧ Зосьӧ.

Пажнайтны ме ставнысӧ кори аслам бипур дорӧ — кын йӧра яй видлыны...

Кыз пожӧмъяслӧн пучердінса чорыд кырсьыс тані абу кос ягвывсаяслӧн кодь кыз, а быттьӧ шыльыд кучик дӧмасъяса — восьсаджыкинад да дырӧннад, тыдалӧ, бура зудъялӧмаӧсь сійӧс лым-зэръясыс да чизыр тӧвъясыс. Болоньыс пожӧмыслӧн вӧсньыд, чунь кызта сӧмын и эм, ён кольчаӧн моз дорӧсалӧма еджыд-вижов сьӧмӧссӧ, сирӧн-выйӧн бура йиджтӧм чигсӧ пуыслысь, кодӧс кӧть кытчӧ эн пукты — керка стенӧ кӧть вевт вылӧ, — нэмтӧ оз и вӧрзьыв, оз сісьмы ни оз ропмун. И керавны небыд татшӧм пуыд, а пилитігӧн шобді шыдӧс кодь, чӧскыд кӧра пилипызь ӧтарӧ и мӧдарӧ сявкйӧ, кӧть ставсӧ чукӧрт да ӧні жӧ рок пу! Пӧрӧдан, кык пом орӧдан: шпальник вылӧ вит да джын метра да пиловочник вылӧ вит либӧ квайт метра, и пӧшти немся ув на абу. Увъясыс сӧмын йывланьыс, ыджыд турун юр кодь туганланьыс, но сы пыдди кызӧсь увъясыс, йӧра сюр кодь чорыдӧсь, сирӧн йиджтысьӧмаӧсь. Ок и ыргӧны-шлонгӧны найӧ жар би вылад! Весьшӧрӧсӧ жаль весиг и сотны татшӧм добрасӧ!..

Да, шуны кӧ нин, татшӧм пуыдлӧн став колясыс жаль! Ӧд бур ногӧн кӧ босьтны, сійӧ жӧ мырйыс-вужйыс мый дон вермас сувтны. Этатшӧм дивӧыслӧн. Ӧд сёӧн-джынйӧн восӧ сы вылнаӧ пожӧмсӧ лэптігӧн, ягыслысь совсӧ-пӧтӧссӧ ӧтарӧ кыскигӧн да этатшӧм джуджтасӧ да сьӧктасӧ сы дыра кутігӧн мыйта кызіс да паськаліс, мый джуджтаӧ пырис вужйыс муас.

Ме помнита на, кыдзи войнаӧдз Сепысын, тӧлын пӧрӧдчӧм бӧрын, бертлісны-перйылісны татшӧм мырвужсӧ. Ок, ӧд кутшӧмӧсь! Уна вожа-кока кыз юра мутияс кодьӧсь! И мыйта пӧ на сэні пуыслӧн чигйыс да сирыс! Кыдзкӧ пӧжӧны-сотӧны вӧлі тайӧ вужъя мыръяссӧ, сирва пычкӧны, дьӧгӧдь да канифоль вӧчӧм вылӧ.

А ӧні, коді перъяс татшӧм мырсӧ? Кыдзи бур ногӧн иналан сирӧд увсӧ? Не нин сёрнитны лыскыс йылысь да бур кӧйдыса колльыс йылысь.

Окма, мыйта добраыс вошӧ вӧрын!

Ме, кыдзи кужа, мӧвпала та йылысь и чайта, мый воас на сэтшӧм кад, кор йӧзыс бара на кутасны ловъя лов дінӧ моз шыасьны быд пу дінӧ. Важ йӧз моз жӧ вежавидзӧмӧн, но, дерт нин, гӧгӧрбок ставсӧ гӧгӧрвоӧмӧн. Меддонаторсӧ моз пондасны пыдди пуктыны пусӧ! Да бур ногӧн босьтны енмӧн сетӧмаыслысь ставсӧ. Дзик ставсӧ! Вуж пыдӧссяньыс да туган йылӧдзыс. А сэсся, медбӧрын, бӧр тыртыштасны вуж местасӧ да сюяласны сэтчӧ выль кӧйдыс. Мед бӧр бурдіс мича пожӧмсӧ быдтысь ягыслӧн доймыштлӧм морӧсыс. Мед важ местаас выль пожӧмъяс кыпӧдчисны!

Сӧмын сідз лоӧ! Мӧд ног оз вермы лоны!

Тані нэмӧвӧйся пуясыс лысьӧмӧдзыс и вемӧдзыс йиджтысьӧмаӧсь выйӧ пӧрӧм шонді жарӧн — сирӧн, да кӧть эськӧ и лёка векньыд лучковкалӧн лезвиеыс, но и сійӧ ӧдйӧ пондіс лемасьны-сирзьыны, — мыйтакӧ пилитчыштӧм бӧрын ӧдва кыскалан пилатӧ. Ковмис тшӧтш новлӧдлыны ягӧ карасин да сійӧн мездысьны сирсьыс — ниртыштан-мавтыштан еджыдсӧ воштӧм пилатӧ карасиннас кӧтӧдӧм рузумӧн, и выльысь шливъялӧ сійӧ вый вывті моз.

А нӧшта ме сьӧрысь, Тима дядь моз жӧ, пыр видзи ягын напилӧк да зуд. Ме Лукачомдорын на Лёня-пилоставлысь велӧдчылі кеслыны пиласӧ, и мед век не кыскавны сійӧс, гортӧдз, ёнджыкасӧ ачым, пажнайтігъясӧ, кеслыштавлі, рӧзводсӧ лӧсьӧдыштавлі и. Лэччӧдлывлі пилоставняӧ сӧмын сэк, кор нин ковмыліс фугуйтӧмӧн ёнджыка правитны. А зудйыс, тӧдӧмысь, колӧ вӧлі сы могысь, медым черӧй век вӧлі лэчыдӧн. Кымын унджыкысь инмӧдчылан зуднад черыдлӧн бан дінӧ, сымын кокниджык керасьнытӧ, сымын унджык вӧчан-керан да и онджык сэтшӧма мудз.

Матӧджык пажын кадлань, кор пасека вылын туплясисны нин тшӧг польӧпиян кодь уна мичаник кер, ме матыстчи талун кежлӧ медыджыд пожӧмыс дінӧ. Сулаліс сійӧ мукӧдысь ӧткӧнмоз, шор нюкӧскаӧ нин воськовтӧма — ковмас пӧрӧдны кысканногыслы йылӧн, войвывланьӧ. А пашкыр шапкаыс пожӧмыслӧн, дзоньнас, ичмоньлӧн юрси тупыль моз, лунвывлань сетчӧма да, быдмигчӧжыс, сыладорас ёна нёровтӧма пусӧ. Лунланьыс кӧ быттьӧ пӧрӧдны сійӧс, эськӧ помӧдз пилитны эз и ковмы — шӧрвыйсӧ кымын орӧдӧм-вуджӧм бӧрын ачыс эськӧ лӧсьыда и краджмуніс-чегис. Но ӧд лёк шор гуранас он ляскӧбты сійӧс! Кыдзи сэтысь петкӧдлан та кызтасӧ?

Ме, чатрасигтыр, некымын пӧв гӧгӧрті ён пожӧмыс гӧгӧр. Сьӧкыд лоӧ мӧдарӧ паныдтӧ лэптыны! Сэсся и, зэлӧдас-топӧдас да, пилатӧ перйыны некыдз он вермы. Гашкӧ, кольны, кӧйдыс вылӧ? Бура тай со кӧдзӧма, ас гӧгӧрыс, мыйта посни пожӧмыс быдмӧ... Дерт, шуам, ӧні нин сійӧ, тӧдӧмысь, личкӧ найӧӧс, ассьыс пиянсӧ, шонді югӧрсӧ мырддьӧ унаӧнлысь, лючки да бура лэптысьнысӧ оз лэдз...

Видзӧднысӧ, сэтшӧм мича да гӧгрӧс пожӧмыс! Абу жӧ ӧд, кӧнкӧ, сісь? Абу, буракӧ, килльысьӧм виж кырсь вылас тай немся тшак йӧнгыль оз тыдав-а. Но ме, век жӧ, лӧсышті кыз кырсьсӧ да чер тышкӧн клёнги, бур мастер моз кывзысьышті. Быттьӧкӧ ясыд гора шыыс, оз батӧдчы сісьӧн ропмунӧмалӧн моз...

Колӧ пӧрӧдны!.. Эськӧ мышсяньыс вожгӧдны выліас кутшӧмкӧ мӧд пу — мед йӧткӧ, но ӧд урӧс козъясысь кындзи нинӧм сэсся абу матыныс...

Но немтор, лэптам!

Ме водзвыв кералі кос козйысь сажень-мӧд-коймӧд кузьта зіб-стрела, йывсӧ ӧжын моз ёсьтышті, мед тшукӧдны сійӧн пожӧмас мый позьӧ вылӧджык керыштӧм тшупӧдӧ, а мӧдар помсӧ, кызінсӧ, плавкӧса лӧсйи да веськыда тшӧтшӧді — сэті пондас пыксьыны ён зорйӧ, да ставыс тайӧ, дзоньнас, лоӧ сідз шусяна рычагӧн, коді, гашкӧ, дас пӧв, кызь пӧв ли, содтас менсьым пельпомӧн йӧткан вынӧс!

А пельпомын и коскын, и кокъясын выныс менам, ен сыкӧд, тырмымӧн нин. Татшӧм механизм отсӧгнад мый и не йӧткыштны кок йывсьыс вундӧм путӧ...

Сэсся ме падъявтӧг нин сапйи-перйи черӧн кыз тшап, линейка кодь веськыдӧс вӧчи кералӧмасӧ, да мед эськӧ и пилитӧмнас ӧтвесьтасӧн жӧ тшупӧдыслань матыстчыны, а то ӧтарӧсӧ кӧ вывтіджык орӧдсяс, мӧдарӧ вывті нёра пуыд, он и тӧдлы, кроджгысяс да и шутёвтас кытчӧ оз ков, пилатӧ чегас да и асьтӧ на вермас дойдны. Мӧвпалыштӧм бӧрын гӧгӧрыс черӧн кералышті кыз пуыслысь кыз кырсьсӧ, мед нин озджык веськав пилитана пытшкас да озджык топӧд пилаӧс.

Сэсся и понді гуджгыны-пилитны. Бур тай петӧ пилипызьыс, еджыд, сісь кӧ вӧлі, еджыд серыс эськӧ гӧрдӧдыштіс, сідзкӧ, кӧть нин дінӧдыс, ён пуыс, абу пинёв да, гашкӧ и ценнӧйӧ на мунас, авиоӧ либӧ палубникӧ... Дерт, та кызта дінышыд пила рама пытшкӧ оз тӧр, нинӧм, коскӧс веськӧдігмоз мышсяньыс перйыштам черӧн тшупӧд, пилитӧма вылад лӧсьыда тай колсмунӧ-чуктӧ. А, видзӧд, кыдзи дзобнитӧма-топӧдӧма нин, пилитӧм вундасыс весиг быттьӧ бурдӧма-вошӧма... Ӧні эн тэрмась, ӧні буриника кыскав пилатӧ, мед пасьталаыс ӧтмоза босьтӧ... Кымыныськӧ кыскышта ме лучокӧс, сэсся сувтла да видзӧдла, кыдзиджык матыстчӧ пилитӧм визьыс черӧн босьтӧм тшупӧдланьыс пу мӧдарӧдыс. Да сэк жӧ мӧвпала, ыджыд-ӧ на орӧдтӧм слӧйыслӧн мӧдарӧ нёровтчӧм пусӧ кутан выныс. Оз-ӧ ковтӧг водз чег тайӧ слӧйыс, кор меным, гашкӧ и, ковмас не этша качлӧдлыны кыз мутисӧ аслам рычагӧн.

А кыдз нӧ сытӧгыс? Ставсӧ тайӧс артышттӧгыс? Ӧд и збыльысь медлёкыс вермас лоны син ни пельтӧ ныригад...

Сэсся и меным кутіс чайтсьыны, мый тырмас водзӧ пилитны. Тырмас!

Мерник-зорйӧн пожӧмыс да неыджыд коз костӧ посйысьлӧмӧн ме, мыйта судзи вылӧджык, чер йылӧн перйи тшупӧдтор, сэсся и зэвті ассьым рычаг-стрелаӧс, пыкси пельпомӧн зорйӧн да и понді мый вермӧмысь йӧткыны!

Но жӧ, биа-борда!..

Вӧрзис-лыбыштіс пожӧмыс, пилитӧм вундасыс паськаліс, ӧні эськӧ перйыны пиласӧ, но ӧд ме ылынкодь сулала пучер дінсяньыс, личӧда кӧ рычагсӧ, пырысь-пыр жӧ бӧр жамкнитас-топӧдас, он удит чеччовтнысӧ пила дінӧдзыс... Но жӧ, ёнджыка йӧткы!.. Ёнджыка лэпты!.. Эн жалит вынтӧ!.. Оз, оз на тадзисӧ пӧр сюра лешакыд?.. Гашкӧ, ӧтарӧ-мӧдарӧ качлӧдлӧмӧн пӧран ӧдсӧ босьтӧдны?..

И ме аслам рычагӧн понді качлӧдлыны нэмӧвӧйся кыз пусӧ мый вермӧмысь, син водзын виж гӧгыльяс чужтӧдз, пельпом вечик ортӧдз: кузя йӧткышта водзӧ, сэсся ньывкӧса бӧр лэдза, а сэсся помӧдзыс ётшкысян здуксӧ кыя да, нӧшта ёнджыка чепӧста водзӧ?.. Нимкодьпырысь казяла, мый быд выль качнитігӧн пилитӧм костыс пыр ёнджыка паськавлӧ, гашкӧ, и регыд мӧдарӧ нин, пӧранланьыс, босьтас нин сэсся ӧдӧбсӧ!.. Ок эськӧ, тӧвру кӧ ӧні мышсянь пӧльыштіс, этшаник нин и колӧ отсӧгыс, ӧти войт мында... Либӧ кӧть нин эськӧ тув сюйыштны костас дась лэптылӧм дырйиыс, мед эз нин бӧрсӧ помӧдзыс жнёпкысь... Но жӧ!.. Мый нӧ тэ!.. Ме лов шыӧс зэвтлӧмӧн... Ружтӧмӧн... Кашкӧмӧн... Нӧшта и нӧшта ёнджыка йӧтка... Ог нин сэсся кӧсйы бӧрсӧ лэдзлыны... И сэки менам краджмунӧ-чегӧ кыз зорйӧй, и ӧдӧб вылысь ме жмоткыся-тювгыся водзлань да дикмӧм ош моз люкала менӧ мучитысь кыз кырся пожӧмсӧ...

Вот заразаыд!.. Син водзын менам ёна содӧмаӧсь кыдзисюрӧ уялысь виж гӧгыльясыс. Пельпом лыӧй сэтшӧма доймӧ, и коскӧй ёнкйӧдлӧ. И став вынӧй-эбӧсӧй быттьӧ дзикӧдз пыдзыртчӧма ме пытшкысь. Ме лесмунӧмӧн ляскыся пожӧмлӧн чорыд кырсь дінӧ да мыйкӧ дыра сулала тадзи вӧрзьывтӧг. Сэсся ньӧжйӧникӧн довга би дорӧ да сэні чӧла пукалышта.

Эз ли мый ков кутчысьны татшӧм сюра-тошкаыс дінӧ? Гашкӧ, водзӧ на мыйтакӧ пилитыштны? Кӧть нин истӧг тув кызта? А чегас кӧ, да мӧдарӧ швачкысяс? Сэки нӧшта на унджык лоӧ вийсьӧмыс...

А шондіыс, буракӧ, пажын кадлань нин матыстчӧ, со тай, кайӧма вӧр-пу йылӧдзыс. Да со тай и Пилат Иван чотысь кокнас кромбыльтӧ-локтӧ нин менам бипурлань, мед ӧтлаын пажнайтны...

— Но мӧй, Ӧндрейӧвич, виччысян нин дашкӧ? — гажаа шыасьӧ сійӧ ыджыд вом тырнас юмбырасиг.

— Сідз на эськӧ пукси да... — жугыля артмӧ менам. — Эсійӧ пусӧ йӧткигӧн жаялі да...

— Оз и кӧсйы пӧрны?

— Неуна оз тырмышт вынӧй вывланьсӧ лэптыны...

Ӧтлаын мунім пожӧмыс дінӧ, да Пилат Иван, чатрасигтыр, шуис:

— Да-а, татшӧм ӧгрӧмадинатӧ лэптігӧн абу и дивӧ костӧ чегны... Гӧгтӧ вӧрзьӧдны ли... Мӧй нӧ некодӧс он чукӧст...

— Да, мися, гашкӧ, ӧтнам на верма...

— Вай жӧ мийӧ, детина, гоз-мӧдысь эшшӧ на гужкнитыштам пиланас, ме думысь, кызджыка на кольӧмыд тэ... — сійӧ, копыртчис да, ачыс и кыскалыштіс йӧрмӧм пиланас... — А ӧні вай жӧ тэ выль зор лӧсьӧд, а ме сэк кості сирӧд тув лӧсъя...

Кор выль струмент лои керӧма, кыкӧннад ми кокньыдджыка нин лэптім-веськӧдім пусӧ, сэсся Иван кутігкості ме ӧдйӧ нетшышті пилаӧс — бара на тай ловйӧн-дзоньӧн коли, сэтшӧма нин ме шогси сы понда! — сэсся и ме колски-сюйи паськалӧм вундасас ён сирӧд тув... Та бӧрын ми лӧсьыдика вуджӧдыштім зорнымӧс, мыйысь миян рычагным кӧповтіс выль вын, да водзӧ качлӧдлытӧг нин синім-нёровтім дулан пожӧмсӧ коланадорӧ, а здук мысти сійӧ нин босьтіс пӧран-усян ӧдсӧ да и сьӧкыда жнёпкысис лымйӧсь пашкыр юрнас веськыда менам бипур вылӧ, сӧмын и упнитіс сэтысянь би кинь сора тшын кымӧрӧн...

— Кыкӧннад жӧ тай вӧлӧма овнытӧ! — шудаа вашъяла ме, кыза нюжвидзысь пу вылӧ видзӧдіг.

— Сідзи, Ӧндрейӧвич, кыкӧннад пӧ и мустӧммӧм рӧдительтӧ кокньыдджык лотшкӧдны.

— Аттьӧ, Иван Саватеевич, мездін...

— Мыйкӧ тай... Мӧдысь кӧ татшӧмыс лоӧ, ачыд чукӧст, эн яндысь, локтам, абу тай ылынӧсь...

Лолӧс вуджӧдӧм бӧрын черӧн ме ӧдйӧ сапйи мича-шыльыд пожӧмлысь этшаник увъяссӧ — чинтасьны понда нин пажын бӧрын. Пилат Иван сэк кості лӧсьӧдыштіс бипурӧс, а сэсся и кутісны воавны мукӧд пӧрӧдчысьяс.

— Да вед татшӧм нюжпуад матӧ кык куб лоӧ! — гӧгрӧсмылісны синъясыс Анча Миколлӧн. — Ӧтчыдысьӧн пӧшти норма джын жмуткӧбтӧмыд... Вот пӧ сэсся и эн шу, мый тэныд век лӧсьӧдлӧны медбур пуяссӧ!

— А кыдзи нӧ мӧд ногыс, — лабутнӧя вочавидзис сылы Турӧб Илля. — Ачыд тай кывлін, кыдзи вӧзйысис Федяыс ягыслысь.

— Не кӧ Иван Саватеевич, тайӧ «медбур» пуыс лолӧс эськӧ босьтіс менсьым! — ӧвтышта ме дзикӧдз вынтӧммӧм киӧн-сойӧн.

— Ёна вӧлі нёрӧма шорланьыс... Ме кӧ эськӧ, ас пайысь, ӧтнамӧн эг и босьтчы сійӧс таладорад лэптыны, — бур вӧчӧмсьыс долыдасьӧ Пилат Иван.

Пондім ӧтвылысь лӧсьӧдны жар би гӧгӧр керъясысь пуклӧс-лабич. Видзӧдам, ки на ки кутчысьӧмӧн локтӧны Варка Павел гозъя. Ме пӧлыньтлі юрӧс наланьӧ — мися, кыдзи ӧд со ветлӧдлӧны, кутчысьӧмӧн, быттьӧ карса паркынӧсь... А сэсся и менам ызӧбтіс серамӧй, кутны ог вермы, и мукӧдыс тшӧтш пондісны голя тырнас гӧрдлыны, куснясьӧны-сералӧны, весиг и би жарысь банйӧм чужӧма Одьӧ-Одетта чиктылӧ-гигзьӧ...

А шуда гозъя кутчысьӧмнас воисны би дорӧдз, кузь голяа Павел вом тырнас шыннялӧ, а ичӧтик Дядю нинӧм гӧгӧрвотӧг то верӧсыс вылӧ чатӧртчывлӧ, то миян вылӧ видзӧдлӧ, а ми ставӧн, сідзи и ляскысим керъяс вылӧ... Ой, караул, кулан да он ло!..

Сэсся тай Одьӧ кыдзкӧ-мыйкӧ вермис жӧ сувтны кок йылас, матыстчис бӧбмӧмӧн сувтӧм Дядю дінӧ да горӧдіс киксьӧм сорыс:

— Да, лешачика, мый нӧ тэ ныр-вомтӧ керин?!

— А мӧй? — немтор на оз гӧгӧрво мӧдыс.

— Да, он але мӧй нӧ тӧд? — ызъялӧ Одьӧ. — Да вед уска и тошка тэ!..

Сэки вӧлись чушис Дядюлы: йӧткыштчис Павел дінысь, бергӧдчис ставлы мышкӧн.

Сэсся найӧ, кык бабйӧ, ветлісны шор логса сук козъяс пытшкӧ да, буракӧ, чышкасисны сэні дыркодь, кадысь кадӧ кывліс сӧмын Одьӧлӧн чиктылӧмыс.

— Сідзи ӧд он жӧ тешитчы гӧтырыд вылын, — сэк кості дивитыштіс Павелӧс Турӧб Илля.

А мӧдыс, быттьӧ немтор абу и вӧвлӧма, гажаа герчкӧ:

— А мӧй сылы лоас?.. Кӧть пӧттӧдз сералыштінныд... — жеръялӧ Павел.

— Тэ эськӧ Иван Саватеевичлысь бур примерсӧ босьтін, кыдзи колӧ овны гӧтырыдкӧд, — водзӧ на шуӧ, буракӧ, лов тырнас вӧрзьылӧм Илля. — Сійӧ ӧд, мортыс, гӧтырсӧ, Улясӧ, улӧс вылӧ пуксьӧдтӧдз водзджык пӧльыштас на, мед эз вӧв бусӧсь... А тэ...

— Да вед шойччыштігкості дуритны пондіс, да он жӧ думайт, мый этадзи малтас, — воис да пондіс кайтны Дядю, но эз нин сэтшӧм скӧрысь: — Шомӧн але мӧй рисуйтін?

— Медсьӧд шомнас... — сералӧ Павел.

— А ме чайті: чорыд чуньнас малалӧ-шыльӧдӧ, любӧ на весиг лоліс...

Пилат Иванлӧн лэчыд пуртӧн ме понді вундавны лым кодь еджыд госӧн шылькнитчӧм кын яй гримзуль да вевсьӧн-вевсьӧн тэчавны гӧрд чӧлӧсъяссӧ талунъя на, олӧм во гӧгыльясӧн кольчаасьлӧм еджыд сӧстӧм мыр вылӧ, бисянь бокӧджык. Иван Саватеевич чепӧль помсяньыс чирскис-солаліс найӧс, кодкӧ весаліс лук, а мукӧдыс азыма видзӧдісны лӧсьыда кынмӧм, биын доналӧм чагъяс кодь чӧлӧсъясыс вылӧ.

Сэсся и пондім нятшкыны ми найӧс нянь сорӧн да лук сорӧн. Весигтӧ и Одьӧ-Одетта тшӧтш босьтіс чӧлӧс, первойсӧ зывӧка моз бергӧдлыштіс, исалыштіс, а сэсся и мӧдӧдчис вазйыны.

Сӧмын ӧтнас Дядю став зывӧклуннас бергӧдчис уль кын яйыс дорысь, тайкӧ оз восӧд сійӧс миян вылӧ куш сӧмын видзӧдлӧмсьыс.

А менӧ, ачымӧс, тӧндзи Пикон велӧдіс нин кын йӧра яйсӧ сёйны, кор асывнас садьмим сылӧн вӧр керкаын. Ме водзынсӧ падъялі на жӧ, мися, пуӧм и пӧжалӧм яйыс на мыйта колӧ эм, да кын яй огӧ жӧ пондӧй йирны тшыг понъяс моз. А тэ пӧ видлы, видлы, сэні пӧ не сӧмын став чӧскыдыс, но и вӧр яйыслӧн став витаминыс. Ме видлі да ёна и чуйми: збыль ӧд, чӧскыд и эм, и сэтшӧм небыда сылӧ вомад, быттьӧ абу яй, а вый, и бура пӧткӧдӧ, и горштӧ ыркӧдӧ, и некутшӧм зывӧклу