ВЕЛӦДЧӦМ ЙЫЛЫСЬ

 

Быд уджалысь мортлы колӧ унджык тӧдны. Унджык кӧ кутан тӧдны, унджык верман быдтор вӧчны.

Мый му вылас йӧзыс тӧдмалісны, мый велалісны ӧнӧдз вӧчны, сійӧс ставсӧ гижӧма книгаясӧ. Сідзкӧ медвойдӧр мортлы колӧ велӧдчыны — сэсся сылы туйыс воссяс: аддзас книгаысь, газетысь быдтор, мый сылы колӧ, олӧмыс сылӧн бурмас, кокнялас.

Кутшӧм ёна кольччӧма Россия мукӧд йӧзысь, петкӧдлӧны со татшӧм лыдпасъяс. 1000 морт пӧвстын дзик велӧдчытӧмъяс: Бельгияын — 2, Германияын — 21, Швецияын — 21, Англияын — 80, Францияын — 150, Россияын — 788.

Та серти аддзанныд, кутшӧм пемыдын видзӧма сарскӧй правительство унджык йӧзсӧ. Революция бӧрын, тӧдӧмысь, важ моз оз вермы кольны. Колӧ ӧдйӧджык бырӧдны пемыдлунсӧ Сӧветъяс Республикаын.

Россияын унджык йӧзыс уджалӧны му. Мукӧд государствоясын серти муыс уналаын абу омӧльджык, сэні серти уналаын абу кӧдзыдджык, позьӧ уна сикас кӧдзаяс, пуктасъяс вӧдитны. А артыштан да, мукӧд государствоясын муыс сетӧ миян серти куим пӧв унджык. Война водзвылын бӧръя сизим во чӧжыс ӧти десятина вӧлі сетӧ:

Государство

Рудзӧг

Зӧр

Картупель

Россия

Германия

Бельгия

51,3 пуд

115,9“

147,4“

52,3 пуд

128,4“

159,9“

477,4 пуд

994,0“

1191,5“

Мыйла нӧ Россияын сэтшӧм омӧля воӧ урожайыс? Германияын, Бельгияын йӧзыс велӧдчӧмаӧсьджык, тӧдӧныджык миян дорысь, кыдзи колӧ му уджавны, тӧдӧны книгаясысь. Миян велӧдчытӧм крестьянин книгатӧ эськӧ оз нин куж лыддьыны дай агрономъястӧ оз кывзы: велӧдчытӧм мортыд полӧ быд выльторйысь, полӧ важ оласногсӧ вежны.

Прӧстӧ оз шуны: кӧні велӧдчытӧмлӧн ӧти шеп, велӧдчӧмалӧн — кык. Лыдпасъясыс зэв бура висьталӧны: Россияын 1000 морт пӧвстын грамотнӧйыс 212, десятина му сетӧ 51 пуд нянь. Германияын 980 морт велӧдчӧма, и урожайыс — 116 пуд. Бельгияын, позьӧ шуны, став йӧзыс грамотнӧйӧсь — 998 морт и муыс сэні сетӧ 147,5 пуд быд десятина вылысь. Мыйла тайӧ сідзи? Со мый вӧсна: мукӧд государствоясын муыс кӧть этша, но уджалан ногыс бур. Сэні мусӧ уджалӧны машинаясӧн: кӧдзӧны, вундӧны, ытшкӧны, вартӧны — став уджсӧ вӧчӧны машинаясӧн. Мусӧ киськалӧны аслыс сикас порошокъясӧн. Сыысь муыд лоӧ зэв вына. Васӧдінъяс косьтӧны, косінъясӧ — васӧ вайӧдӧны. Та вӧсна сэні ставыс бура быдмӧ. Миянлы, асланым гӧля олӧм вӧсна, кужтӧм-тӧдтӧм вӧсна, став уджъяссӧ лоӧ вӧчны ки помысь. Важ пӧльяслӧн моз пу гӧр да кузь кӧрт тувъясысь (унджыкысьсӧ и пу тувъясысь) вӧчӧм пиня — со и му уджалан став машинаясыс миян.

Мутӧ ог кужӧй уджавны дай скӧттӧ этша вермам видзны. 1918 воын 1000 морт вылӧ вӧлі воӧ: Россияын 260 мӧс, Германияын — 354, Финляндияын — 350, США-ын — 840. Скӧтыд эськӧ этша нин дай сэк жӧ зэв жеб, омӧлик. Роч степнӧй ӧш веситӧ 18 пуд, роч крестьянскӧй ӧш — 7 пуд, германскӧй — 29, французскӧй — 30, французскӧй мӧс — 20, США-ын — 36 — 38 пуд. Бара жӧ скӧтыд жеб миян велӧдчытӧм вӧсна, тӧдтӧм вӧсна. Ог тӧдӧй ми, кыдзи колӧ кӧдза вежлавны, нянь бӧрын кӧдзны турун. Огӧ бура тӧдӧй, кыдзи скӧтсӧ видзны, рӧдсӧ бурмӧдны, лечитны.

Велӧдчытӧм да кужтӧг уджалӧм вӧсна Россияын кӧть и войнаӧдз йӧзыс овлісны гӧля. Та йылысь висьталӧны со татшӧм лыдпасъяс. Ӧти морт вылӧ во гӧгӧрӧн со мыйта воӧ сёяныс:

Государство

Нянь

Яй

Сахар

Англия

102 фунт

США

62 пуд

150 фунт

96“

Дания

57“

Франция

34“

Германия

120“

120“

Россия

22“

50“

18“

Лыдпасъясыс петкӧдлӧны, кутшӧм гӧля олӧны миян уджалысь йӧз мукӧд странаясын серти. Велӧдчытӧм вӧсна жӧ найӧ дыр эз вермыны ӧтувтчыны капиталистъяслы да помещикъяслы паныд. Сы вӧсна жӧ озыръяс вермисны нартитны уджалысь йӧзӧс.

Карса уджалысь мортлы велӧдчӧмыд сідзжӧ колӧ, кыдзи и крестьяналы. Россияын войнаӧдз фабрик-заводъясыд этша жӧ вӧлі дай унатор эз кужлыны вӧчны. Мый вӧсна? Этша вӧлі велӧдчӧм йӧзыс. Ӧні ми зілям кыпӧдны фабрикаяс да заводъяс. Миянлы зэв ёна колӧны велӧдчӧм йӧз, уджавны кужысьяс. Сідзкӧ кымын унджык лоӧны велӧдчӧм йӧзыс, сымын регыдджык ми вермам ӧддзӧдны фабрикаяслысь да заводъяслысь уджсӧ, сымын унджык найӧ вӧчасны став коланасӧ. А сэки лоӧ и нянь да мукӧд сёян-юаныс. Му уджалӧм да фабрик-заводъяслысь уджсӧ оз позь торйӧдны. Ӧтиыс кӧ кыптӧ и мӧдыс ӧддзӧ. Ӧні быдӧн нин тайӧс гӧгӧрвоӧны: ӧттшӧтш кӧ найӧ кутасны сӧвмыны-кыпавны, отсавны ӧта-мӧдыслы, — регыдджык ми олӧмнымӧс бурмӧдам. Колӧ сӧмын быдӧнлы, карса уджалысьлы и крестьянинлы, велӧдчыны грамотаӧ, сы бӧрын воссяс туйыс водзӧ, тӧдӧмлунъясӧ.

Грамотнӧй мортыд вермас ёнджыка и висьӧмъяскӧд вермасьны. Дзик велӧдчытӧм мортыд чайтӧ, мый висьӧмъяссӧ ыстӧ ен ыджыд грекъясысь, и сы вӧсна висьӧмысь бурдӧдчӧны молитваясӧн. Велӧдчӧм йӧз Россияын медся этша, а вуджан висьӧмъясысь да омӧль сёян вӧсна йӧзыс кулӧ медся уна.

Лыдпасъясыс со мый висьталӧны. Быд тысяча мортысь велӧдчӧны: Россияын 36 морт, Германияын — 158, США-ын — 230. Сэк жӧ вуджан висьӧмъясысь да омӧль сёйӧм вӧсна (вуджан висьӧмъясыс сы вӧсна жӧ) 10000 мортысь быд во кулӧны: Россияын — 635 морт, Германияын — 102, Англияын — 78, Францияын — 36, Норвегияын — 14 морт. Норвегияын моз кӧ эськӧ вӧлі миянын, быд во эськӧ ловйӧн колины 1 миллион 600 тысяча морт. Татшӧм со доныс велӧдчытӧмлӧн да олӧмсӧ кужтӧма котыртӧмлӧн.

Грамотнӧй морт бурджыка тӧдӧ и ассьыс правасӧ. Кутшӧм вот да уна-ӧ сылысь перйӧны, кодлы кутшӧм кокньӧд сетсьӧ, кутшӧм закон мый висьталӧ. А тайӧ вермас лоны сӧмын сэк, кор став йӧзыс лоӧны грамотнӧйӧсь, кутасны тӧдны ассьыныс праваяссӧ да кужасны колана ногӧн пӧльзуйтчыны праваяснас. Сӧмын велӧдчӧмӧн ми вермам кыпӧдны ассьыным овмӧс, бурмӧдны ассьыным став оласногсӧ.

Гижӧд
Велӧдчӧм йылысь
Тема: 
Йӧзӧдан во: 

lkejrlkelkrgner klrjnelknfrkl ekjnrjkenfrej

1