ЧУЖАН СИКТЫН

 

1

 

Син водзӧ кольӧма челядьдырся куслытӧм серпас: тулыс, шонді, гожӧм, джуджыд лӧз енэж, пывсян горулын Эжва юлӧн лӧз шӧвк вӧнь, ю сайын пом ни дор веж парма; сійӧ, кыдзи мича асывъясӧ, мамӧлӧн пӧжасигкості, асылӧ бана сарай пос вывсянь сёрнитлі Пургашор сайсянь шыасьысь йӧлӧгакӧд, кывзысьлі ыб вылын вундан машинаяслӧн сяркӧдчан шыясӧ, колхоз гумла дорын нянь вартысьяслӧн гажа зык-шумӧ. То друг, вӧтын моз, син водзӧ сувтас лӧнь да небыд, веж да мелі шоныд тувсов асыв. Ме пукала кӧбрег судта Серко вӧв вылын, ичӧт кабыръясӧн мый вынысь чабырта Серколысь чорыд бурысьсӧ. Батьӧ нуӧдӧ вӧвсӧ дом поводӧд, и муыс, тыдалысь ыбъясыс, вӧрыс копрасьӧны меным, кыдзи копрасьӧ воськовтігас багатырскӧй Серко вӧв. Бать мунӧ тувсовъя гӧрны Митрей Вась йӧрӧ, пӧльысӧн на вӧчлӧм йӧрӧ. Йӧр гӧгӧрыс сука быдмӧны ньӧр кодь на пожӧмъяс да козъяс; йӧрсянь лэччысь нюкысын, ӧтар да мӧдар нӧрыс пӧлӧныс уна коткодзувкар, пув да чӧдлач коръяс, сьӧлаоз кустъяс; оз-оз да вежӧдӧм йӧрӧ бырснитлас чошкӧдӧм пельяса кӧчильӧй, пӧлӧс синъяснас видзӧдлас менӧ гӧрны лӧсьӧдчысь батькӧд да руд гӧра кодь Серко вӧвкӧд, сэсся друг сюйыштас юрсӧ голяас да бӧр тювыштас потшӧс сайӧ, коткодзувкаръяса, пув коръяса понӧля нӧрысӧ. А йӧр весьтас, джуджыд нӧрыс весьтас енэжыслӧн лӧз саридз, лӧз да югыд, аскӧдыс ылӧ чуксалысь...

Либӧ син водзӧ сувтас праздник лун.

Менам синъясӧй ёна мӧдлісны дзирдавны, кор ичӧт дырйи, праздникъясӧ ӧтлаӧ чукӧртчывліс миян рӧдлӧн паськыд вужйыс — дядьяс да чожъяс, ичиньяс да чожиньяс, пӧльяс да пӧчьяс.

Унджыкысьсӧ праздникыс кольліс лӧня, зык-шумтӧг. Тыдалӧ, яндӧваысь чужва сурыс да гӧрд винаӧн кытшлалысь вӧсни кока румкаыс эз ёна ышмӧд дядьясӧс да чожъясӧс, чожиньясӧс да ичиньясӧс. Но вӧвлі и сідзи, кор гӧститӧм бӧрын пачводзлань вештывлісны пызан и джодж шӧрӧ кытшӧ сувталасны гӧстьяс да неуна пӧлынясиг, кокъяснас зымкнитавліг ветлӧны кытшын ӧти-мӧд бӧрсяыс тальянкалӧн куннар-куннар шыяс улӧ. Сэки збойджык сьӧлӧма рӧдня зувкнитас сойнас вывланьӧ, ӧтчыд, мӧдысь, да горӧдас: «Пер рӧд — бур рӧд!..»

Йӧктысьяс нӧшта тшапджыка мӧдасны кытшлавны, юрнысӧ вылын кутӧмӧн, а том дядьяслы да чожъяслы телепит петны улич вылӧ да венласьны вынӧн кутшӧмкӧ мӧд рӧдкӧд.

Менӧ, рӧдня вылӧ пӧлатьсянь видзӧдігӧн, пыр шызьӧдліс горӧдӧмыс: «Пер рӧд — бур рӧд!» Меным сэки чайтсис, мый му вылас ми медся главнӧй олысьяс, ми медся шаньӧсь, ёнӧсь, некор кувлытӧмӧсь...

— А тӧданныд коді Перыс лоӧ? — торйӧдчис кыдзкӧ йӧктысьясысь ӧти дядь да юаліс миянлысь, пӧлатьсянь мыччасьысьяслысь. — Перыс лоӧ тіянлы витӧд пӧль! Витӧд. Первой — Пер, сэсся Педот да Митрей, сэсся Вась да Иван, сэсся тіян батьныд Педот, сэсся вӧлись нин ті — Пер рӧд посни улов. А тӧданныд, кор сійӧ овліс? А овліс сійӧ матӧ кыксё во сайын, Кутузовкӧд, Напольёнкӧд ӧти кадӧ. Пер пияныс, а гашкӧ, и ачыс на Перыс, тышкасисны Напольёнкӧд, Роч му дорйисны. А тӧданныд, кымын Пер рӧд талун му кузя тшолкъялӧ? — юаліс да зептас кисӧ сюйис дядь, кыскис нёль пельӧ кусыньтӧм бумага лист, восьтіс сійӧс да водз чуньсӧ гӧбӧч выв йиркӧдз чутӧдӧмӧн висьталіс: — 2175 морт!

Кыдзи рӧдлысь та ыджда лыдсӧ артыштіс дядьыс — ме ог тӧд, но лыдпасыс да рӧднас ошйысьӧмыс ёна шызьӧдліс менӧ.

Миян сиктӧ кежӧ мир туйсянь туйвеж. Пер туйвеж. Тайӧ туйӧдыс ветлывлӧма аслас кыйсян керкаӧ кыксё во сайын овлӧм миян Пер пӧль. Сэки Пер туйвеж пӧлӧн вит джуджыд нӧрыс вылын шувгылӧма пожӧма вӧр, мича яг, а шор бокын, коді и ӧні на гажаа сялькӧдчигтыр гӧнитӧ яг нӧрысъяс пӧлӧн да верст горулын усьӧ Эжваӧ, тайӧ шор дорын вӧлӧма Пер пӧльлӧн нӧрыс бокӧ кодйӧм му чомйыс.

Ӧні Пер туйвеж мир туй кодь жӧ паськыд. Туйвеж пӧлӧн, ӧтарас и мӧдарас, Пер рӧдлӧн олан керкаяс, школа, клуб, ясли, магазин, кузнеча, скӧт картаяс, кералӧм яг нӧрысъясыс — нянь быдтан гырысь ыбъяс, вӧрыс — посньыдик козъяс, льӧм, лежнӧг, ӧмидз да сэтӧр кустъяс — кольӧмны сӧмын ыб костъясын, ва визя нюкысъясын.

Ичӧт дырйи ме унаысь да дыр сулавлывлі Пер туйвеж заводитчанінын. Сэні сулалігас меным чайтсис: ме кӧ дыр сулала тані лӧня, сэки верма кывны Пер пӧльлысь кыксё во сайӧ кольӧм кок шысӧ. Сӧмын ёна колӧ лӧньны, дзикӧдз-дзикӧдз, да топӧдчыны ӧти бан бокнад туй бердас. Позяс туявны пӧльлысь кок туйсӧ, а сэсся и аддзывны асьсӧ. Меным висьтавны позьтӧма окота вӧлі тӧдны, кутшӧм вӧлі Пер пӧльыс — ыджыд-ӧ тушаыс, паськыд-ӧ пельпомъясыс. Ме лӧня-лӧня, сьӧлӧмлысь тіпкӧмсӧ полӧмӧн кылігтыр, малалі ки пыдӧсӧн туй пӧлӧн кольӧм важ мыръяс да мыр туйяс, кодъясӧс, тӧдӧмысь, аддзывліс на менам ылысса пӧль, гашкӧ, шойччывліс на вылӧ пуксьӧмӧн вӧрысь сьӧкыд нопсӧ петкӧдігӧн.

Меным вӧлі долыд, мый ме — Пер рӧд.

Меным чайтсис, мый лоа ме шудасьыс-шуда, мый ставыс, мый ме думышта, збыльмас: и кымӧрӧдз быдма, и некор ог кувлы. И мыйкӧ вӧча бурӧс.

Ме ог тӧд, сюрлі-ӧ Эжва йылӧ овмӧдчӧм Пер вокъяслы да налӧн пиянлы тышкасьны Наполеонлы паныд, но бать-мамлӧн да менам олігӧн нин вӧлі эз ӧти война, наысь эз кольны бокӧ Пер рӧдысь паськалӧм пиян. Отечественнӧйын уси менам ыджыд вок, дас ӧкмыс арӧсӧн, Чудовскӧй районын, Ольхово деревня дорын гуыс. Усины куим воча вок да куим дядь, ӧти воча вок бергӧдчис стеклӧысь вӧчӧм синъясӧн. Дас ӧкмыс арӧсӧн. А Пожӧг сиктсӧвет улысь эз воны гортаныс Великӧй Отечественнӧй вылысь куимсё сайӧ морт...

Важӧн абуӧсь мам и бать, налӧн тшӧтшъяяс: век кежлӧ водісны пожӧмъяс да вотӧсъяс подулӧ. Волісны, олісны, вӧчисны ассьыныс удж и мунісны: пӧрисны муӧ, быдмӧгъясӧ, лысваӧ.

Ӧдйӧ котӧртӧ ӧти морт нэмыс. Сӧмын кольӧ казьтывлӧм.

Ӧдйӧ котӧртӧ и менам морт нэмыс. Мукӧд дырйиыс чайтсьӧ: кодкӧ шенасьӧ ме водзын еджыда-турунвижа флагӧн: тӧв — гожӧм, тӧв — гожӧм. Ме весиг аддза, кыдзи дӧзмӧмпырысь сійӧ шеналӧ менсьым вояссӧ, быттьӧ менам нинӧм нин абу кольӧма вӧчны вӧльнӧй светас, нем бурла меным сетны кузь тӧвсӧ да гожӧмсӧ...

Рыт вайысь рӧмыдыс шытӧг тубралӧ ывла вывсӧ. Ӧшинь пыр оз нин тыдав Вомынбӧж сикт. Нёль верст ылнаын сійӧ Кекурсянь, Эжвалӧн веськыд кивыв берегын. Паськыд мылькъяслӧн мича морӧс вылын. Емель Ӧльӧксей кильчӧ вывсянь луннас бура тыдалӧны Вомынбӧжлӧн шифер вевта керкаясыс, дзирдыштлӧны найӧ югыд киньӧн, кор шондіыс инмӧдчылас зарни син лысъяснас шифер вевтаныс. Войдӧр, помнита, Вомынбӧжыс эз тыдав Кекурсянь... Гашкӧ, сайӧдісны берегпӧлӧнса бадь кустъяс, вӧр діяс. Ӧні Кекурсянь Вомынбӧжӧдз синмыдлы ставыс восьса, сиктсянь сиктӧдз нёль верст кузя паськыд шыльыд видз. Ён машинаясӧн видз вӧчысьяс — ПМК-са уджалысьяс, на лыдын и менам сиктса да мекӧд тшӧтшъя механизатор Клим Вась Иван Ӧльӧксей, кералӧмаӧсь бадьяссӧ, вӧр діторъяссӧ, косьтӧмаӧсь Шахсикт нюр, вӧчӧмаӧсь кыксё гектара ӧтторъя видз. Видз вылас ӧні, тайӧ арся лунӧ-рытас, сярвидзӧ тракторӧн кыскӧм вылӧ чӧвтӧм уна сё зорӧд. Рыт вайысь рӧмыдыс Вомынбӧжсянь Кекурӧ локтігмоз вевттялӧ жӧ найӧс руд шебрасӧн. Миянті векньыдик нин Эжва ю сайын, мӧдлапӧв кыр йылын тыдалӧ на сьӧд мыгӧрыс тшынасьысь балоклӧн. Сэні бара жӧ ПМК-са уджалысьяс. Найӧ эштӧдӧны Кекурса скӧт видзысьяслы мӧдлапӧв нюрын сизимдас гектара видз. Выль видзсӧ сдайтӧмаӧсь нин совхозлы, но, тыдалӧ, уджыс кольӧма на. Но видз вӧчысьяслӧн техникаыс мӧд нюрын нин — Лёкшор нюрын, сэні бара босьтчӧмаӧсь лӧсьӧдны Кекурсалы паськыд да шыльыд видз.

Вот и воӧмаӧсь миянланьын видзьяс вӧчӧмӧдз. Этша мӧй та йылысь сёрнитлісны-вензьывлісны во 20–25 сайын колхознӧй собраниеяс вылын. Бадьсялісны, вӧрсялісны коркӧя видзьясыс уна во чӧж некодӧн керыштлытӧгыд. Ставӧн тӧдісны видзьяс весавны коланлун йылысь. Помнита, мыйкӧ мыда босьтчывлісны керасьыштны, чер да пила помысь кузя восьтісны мӧдлапӧв ва дор берегсӧ ёна да джуджыда паськалӧм баддьысь. Но эз на тырмы сэки колхозлӧн выныс ни сьӧмыс, медым орӧдчывлытӧм вылӧ босьтчыны видз-му вӧчан удж дінас. Унатор на сэки эз тырмы.

Ме гортын. Чужан Кекур сиктын. Тані ме медводдзаысь шензи югыд шонділы, кельыд тӧлысьлы, медводдза чардыштӧмлы да гымыштӧмлы, медводдза веж петаслы, тані чужис да сӧвмис помтӧм-дортӧм олӧм дорас менам радейтӧм. Мекӧд орччӧн, пызан пельӧсын, пызан пӧвйӧдзыс гӧрбыльтчӧмӧн пукалӧ ачыс керка кӧзяиныс Емель Ӧльӧксей — Алексей Емельянович Шахов, Кекурсалы прӧстӧ — Емелёв. Сійӧ уна чукырӧ зэвтлӧ куш плешсӧ, гашкӧ, менам лӧня, жугыля пукалӧмыс майшӧдлӧ сійӧс да оравлытӧг тіньӧдӧ-гольӧдӧ паньнас чай юан стӧканын.

Гӧтырыс Павел Наста — Анастасия Павловна Шахова, — гӧбӧч вылын пукалӧ, чышъянсӧ ныр тшупӧдӧдзыс водзсяньыс лэдзӧма — юрыс висьӧ, давление. Сійӧ видзӧдӧ, кыдзи верӧсыс чукралӧ плешсӧ, нӧк гудралысь моз бергӧдлӧ и бергӧдлӧ паньнас стӧканас, кӧні юанторыс кык войт нин и кольӧма. Наста шыасьӧ:

— Дугды гольӧдны! Пель сьӧдмис!

— Кыдзи нӧ дугда, тшай юа да... — шензьӧ верӧсыс.

— Стӧканыд тыртӧм нин, играйтчан сэні...

— Играйтча пӧ... Воккӧд пукала да ог жӧ играйтчы! Тшай юа да!.. Интереснӧ тэ сёрнитан, Наста Павловна.

— Содты васӧ стӧканад, гольгӧмыс озджык кыв.

— Содтыны — другое дело. А то — «играйтчан»! Шуан нинӧм абусӧ.

Пызансянь бокын, ӧшинь дорын, пукалӧ Ӧльӧксейлӧн мамыс, менам Паладь ичинь, батьӧ воклӧн гӧтырыс. Сылы ӧкмысдас арӧс. Арся лун кодь жӧ руд лоӧма, ичӧтмӧма. Пукалӧ вӧрзьӧдчывтӧг часысь дыр нин, сӧмын ӧшиньланьӧ вӧрзьывлас, видзӧдлас, коді ӧшинь увтіыс мунӧ: Клим Вась Иван Ӧльӧксейлӧн нылыс, Столе Ёгор ли, Опонь Анна ли, гашкӧ, Ӧльӧксан Ольга видлыны локтӧ, пукавны тадзи жӧ вӧрзьӧдчывтӧг да гежӧдика мыйкӧ висьтавны гора гӧлӧсӧн.

То ли эз кывлы, эз казявлы Паладь ичинь пиыс дорӧ моньыслысь шыасьлӧмсӧ, сійӧ юалӧ меліа:

— Мыйла нӧ, Ӧльӧксей, куш стӧканад паньнад гудралан?..

Ӧльӧксей виччысьтӧмысла чатӧрмунлӧ, кузь лыска синкымъясыс качлӧны вылӧ.

— Выйла! — аслыс шуӧ Ӧльӧксей да содтӧ мамыслы вылӧ: — Тшай юа да гудравтӧг ог ов! Абу ме кага велӧднытӧ, квайтымын сизим арӧснас!

— Содты тшайтӧ да винанад сорышт да сідзи гудрав. Эн гольӧд кушсӧ.

Ӧльӧксей бара на тшӧкмунлӧ мамыслӧн тадзи тшӧктӧмысь, гашкӧ, веськыдтор шуис мамыс, мый йылысь и ачыс Ӧльӧксей мӧвпалӧ, и ме ог вермы — серамӧй петӧ. Кӧть и рытъя да арся рӧмыд, — керка пытшкыс быттьӧ биасьтӧг югыдджык лоӧ, сы понда мый сералӧ гӧбӧч вылын Наста, ӧшинь дорын вашмунӧма Паладь ичинь. Оз вермы кутны да дзебны серам петӧмсӧ и ачыс кӧзяин — Ӧльӧксей.

— Петя талун первойысь на серӧктіс, жугыль мыйлакӧ, мукӧд дырйиыс гажа овлан-а, — бара на небыда шыасис ичинь — абу весь пукалӧма, ставсӧ видзӧдӧма-думыштӧма.

— Сійӧ и эм! — гогйӧдлӧ-дзӧрӧдӧ юрнас Алексей Емельянович. — А то индаланныд: мыйла паньнас куш стӧканас гольӧда, быдторсӧ шуаланныд. Кысь нӧ ме ог гольӧд паньӧн стӧканын, кор вокӧ воис да жугыль пукалӧ: нинӧм оз сёрнит, оз висьтав! Ачым ог тӧдлы, кыдзи гольӧдсьӧ. Мыйла нӧ ӧні ме кута гольӧдны, висьталӧй ті, кор вокӧ сералӧ и быттьӧ шонді петіс! Смела ог гольӧд куш стӧканӧ. Ме ӧні кисьтышта и чай сорӧн вокӧкӧд...

— Аслыд уна эн кисьт, — велӧдӧ Наста, но ӧлӧдӧмыс абу ёна стрӧг.

— Мыйсяма йӧзкӧд ола! Пуксьӧмаӧсь... наблюдательяс моз: ӧтиыс гӧбӧч вылын, мӧдыс ӧшинь дорын да толькӧ индалӧны: быттьӧ ме артиллерия, а найӧ наводчикъяс. То — кисьт, то — эн кисьт!.. Вӧлі артиллеристӧн. Сюрліс лыйсьыны... Наблюдательтӧг да наводчиктӧг.

— Коддзан...

— Кӧсъя вӧлі! Тшай сорӧн юигӧн!

Вок ӧні пӧсь чайӧн чукъя стӧканын паньсӧ бергӧдлӧ, ньӧжйӧджык, мед оз солькъясь, и «наводчикъяс» дугдӧны индавны. Ӧльӧксей инмӧдлӧ вом дорас чая стӧкансӧ да, бурмӧм сьӧлӧма, шыасьӧ ме дорӧ:

— Вот и гортад воин, вокӧ. Серӧктін. Кӧть ӧтчыд да серӧктін. И ставнымлы кокньыд лои, любӧ. Кыдзи нӧ!.. Гортад тэ воин да нинӧм йылысь эн думайт. Карад ёна думайт. А гортад шойччы. Гежӧда волывлан. Вед миянлы деливӧ, кор пызан сайын пукалан да жугыль. Мый ми вермам чайтны? Колӧкӧ, удж вылад абу лючки, критикуйтӧны, колӧкӧ. Тэ вед сэтшӧм жӧ морт, быдсяма ӧшыбкаыс вермас лоны. Колӧкӧ, мӧдтор. Кыдзи нӧ ми тадзи кык вок вермам жугыля, шога пукавны? Кутшӧм сыысь прибыль кодлы лоас? Некутшӧм. Тэ, лёк кӧ сьӧлӧм вылад — висьтав, колӧкӧ — тьфу! — вӧвсе весь жуглясян! Настаыс менам мый вылӧ? Висьталан и сьӧлӧм сетас. Мамыд моз. Вот тэ жуглясян, а менам сьӧлӧмӧй нюкрасьӧ, быттьӧ ме ачым мыйыськӧ мыжа, и нинӧм шуны ог куж. А мый эськӧ кӧсъя шуны, тӧдан он? Он тӧд. Шуа кӧ сійӧс, колӧкӧ, нӧшта ёна жугыльман. Вот видзӧдлы, — индӧ пӧлать сёрыс вылӧ Ӧльӧксей, кӧні пӧлатьыс абу нин, сӧмын сёрыс. — Вот сэні пӧлать пыдди, сёр кузялаыс йиркӧдзыс «Войвыв кодзув». Журнал шусьӧ, — Ӧльӧксей мудера видзӧдлӧ ме вылӧ, кӧсйӧ тӧдны, воӧ оз менам вежӧрӧдз сылӧн мудералӧмыс. — Воас «Войвыв кодзулыс». Восьта. Лыддя. Пыр ӧтитор лыддя. Кхм. Главнӧй редактор. П-ӧ Шахов. Да... Водзӧ?.. Водзӧ вот мый, дона вокӧ. Кырымалан — П. Шахов. Ачыд нинӧм он гиж. Вот кутшӧм делӧ, тӧварыш П. Шахов. А мыйла он гиж — меным тайӧс окота тӧдны. А тэ — кымӧра. Кыдзи нӧ верма юавны, висьтав тэ, татшӧм серьёзнӧйтор, кор тэ пукалан и кымӧр кодь? Ог вермы юавны татшӧмтор. Менам сьӧлӧм эм. Вот пывсяс да Педот локтас, Ӧльӧксей Педот, сусед. Сійӧ кутас Правда йылысь сёрнитны. Кутас юасьны тэнсьыд, кымын прӧцент тіян гижӧдъясын Правдаыс. Тэныд сідзи ковмас вочавидзны, вокӧ. Ме, шу, ог тӧд. Ме, шу, сӧмын П-ӧ Шахов, ог гиж да абу гижысь, и ог вермы тӧдны татшӧмторъяс...

— Вот, вокӧ, абу кӧ гуся — висьтав вокыдлы, мый йылысь тэ ӧнтай думайтін дзонь часӧн-джынйӧн, юртӧ копыртӧмыд да?.. Гашкӧ, чужан сиктад гажтӧм, лёк?.. Гашкӧ, кӧч яя шыдыс, сьӧла шыдыс, сола сирыс, пувъя кисельыс, пӧсь сёркни паренчаыс, Опонь Анна мӧслӧн ваӧн сорлавтӧм йӧлыс абу чӧскыд?.. Пызя шаньгаыс... Абу кӧ — сідз и шу. Ветла лавкаӧ — йӧв порошок ньӧба, консер банка...

— Вай, эн гудрась, — ӧлӧдӧ Настаыс.

— Бара наблюдатель-наводчик. Мый гудрася, а мый ог. Вокӧ торйӧдас. Интереснӧ тэ сёрнитан, Наста Павловна... Мед ставсӧ министр моз стрӧга нуӧді, лишнӧй кывтӧг... Эг во министрӧдзыс, бӧръя чиныс менам уджалан биографияын — скӧт картаын ва шонтысь, кӧрым пӧжны пӧсь ру дасьтысь. Сулалан ва шонтан котёл дорын да он вуграв — пыр стрелка вылас дзорган, мед лишнӧй оз воськовт! Лишнӧй кӧ воськовтас — котёлыс вермас пасьмунны. Бомба моз. Оз ков и война. Чиныс абу ыджыд, а министркӧд сёрнитлі, райкомса секретаркӧд, райисполкомса юралыськӧд. Кодкӧд колӧ — сыкӧд и сёрнитлі. И некод эз шулы, гудрасян пӧ Алексей Емельянович. Ме накӧд делӧ йылысь сёрниті, мед удж вылын, мый ми вӧчам, гӧгӧр пӧрадок вӧлі, мед начальствоыс унджык кылісны да аддзисны. Да аддзӧм бӧрас эз толькӧ блокнотас ручкаӧн гижны, а мера примитісны. Мыйла нӧ ме прӧста кута гудрасьны сюра-тошка мужик? Ачымӧс мед петкӧдлыны?.. Шуан жӧ, Наста Павловна...

Кывза ме семья кост сёрнисӧ, гозъя кост неуна тшӧтитӧмсӧ, и сьӧлӧм вылын лӧнь, да и долыд на мыйкӧ мыда. Ӧльӧксей и Наста колхоз котыртӧмсянь колхозникъясӧн вӧліны. Ок уна, кыдзи и мукӧдлы, сюри сьӧкыдыс. Тулыс-гожӧмын гӧрны-кӧдзны, турун пуктыны, арнас — урожай босьтны, тӧвнас — кузь тӧвбыд — кер дорын. Став уджыс ки помысь. Шойччан лунъястӧг. Ичӧт удждонӧн да гӧль трудоденьӧн. Бур олӧм вылӧ надеяӧн жалиттӧг пӧсьсӧ кисьтӧны. Эз жӧ вӧвлы сідз, мед чӧвтан кӧ вӧлі, юръяс кӧ вӧліны — мед сэки Ӧльӧксей рытъя лысваӧдз зорӧд чӧвтӧмысь эновтчис. Эз вӧвлы сідз. Насталӧн мужичӧйлӧн кодь паськыд да мича вӧлі покосыс, оз вӧлі бадь увсьыд пет, эм на кӧ сэні тылым турун. Да тадзи жӧ и унджыкыс мукӧдыс, кодъяс ӧтувъя удж вылын коса-куран кианыс босьтӧмаӧсь. Эз кужны лёкасӧ уджавны, юръяндзим тышкӧн-мышкӧн уджсӧ вӧчны. И нимкодь меным, мый Ӧльӧксей Наста кодь арлыдаяслы сюрышті на кокньӧда сиктса уджыс, сійӧ удж вывсянь пенсия вылӧ петісны, бур уджнысӧ Рӧдина медальясӧн да орденъясӧн донъяліс, Почётнӧй грамотаясӧн, премияясӧн, ударникъяслӧн значокъясӧн, сё пасибӧ кывйӧн.

Войдӧр эг аддзывлы ме Ӧльӧксей пызан вылысь кӧч да сьӧла яйсӧ, ю черисӧ...

— Кор нӧ сэк меным вӧрас-ваас петавны? — шензьӧ Ӧльӧксей. Интереснӧ тэ сёрнитан. Вӧлі чӧвта зорӧдӧ 200 юр да унджык, лысваалас, сэсся коса босьта да тӧдса йӧнӧдӧ собита, аслам мӧслы ытшкыны, дзебсясьӧмӧн, мед некод оз тӧд, кысь ытшка, мед арнас колхоз турунӧ оз гижны. Татшӧм сэки вӧлі миян чери-яй кыйӧм-вӧралӧмыс. Ӧні пенсия вылын ветлӧдлышта, пӧрысьӧ-нэмӧ вӧрсьыс-васьыс аддза ог сӧмын мудзсӧ да сола пӧсьсӧ, но морт дінӧ сылысь мелілунсӧ, лышкыдлунсӧ. Эмышт на сэні чериыс и зверыс, и бур вотӧсыс, сӧмын кужӧмӧн колӧ пӧльзуйтчыны.

Найӧ, кодъяс война да войнабӧрса кадӧ ӧтувъя колхознӧй овмӧссӧ асланыс пельпомъяс вылас медся сьӧкыд кадас кутісны, — ӧні шойччӧг вылынӧсь, пенсия вылынӧсь. Лыддьӧдлыны кӧ найӧс Нипӧсиктысь (Кекурыс, кӧть и деревня, бара на сиктъяс вылӧ юксьӧ: ва дор — Нипӧсикт, сэсся Вывлань, Шорсай, Шутьӧм), кыдз он казьтышт ловъяясӧс — Ёгор Матренӧс, Степан Ириньӧс, Ӧньӧ Агнияӧс, Илля Марьяӧс, Опонь Аннаӧс, Миколай Марпаӧс, Ӧльӧксей Секӧӧс, Ӧльӧксан Ольгаӧс, Вась Ириньӧс, Мартин гӧтырӧс, Лазар гӧтырӧс (нимъясныс вуні, прӧститасны менӧ), Степан Марьяӧс да мукӧд нывбабаясӧс, пола нимнысӧ шуны, эг ставнысӧ аддзывлы бӧръя волігъясӧ. Енмӧй! Мыйта найӧ пӧсьсӧ кисьтісны да мудзсӧ тӧдлісны Кекур ыбъяс вылын гӧригӧн да вундігӧн, Кекур видзьяс вылын гӧрбуш-косаӧн ытшкигӧн, вӧр пӧрӧдігӧн-кыскигӧн, кылӧдігӧн!.. Мыйта синва да пӧсь кисьтісны!..

Тайӧ героиняясыслы, война кадӧ коньӧр кагаӧдз воӧм колхозъяснымӧс зумыд кок вылӧ сувтӧдысьяслы — муӧдз век копыр налӧн челядьсянь, пӧчӧн-бабӧн шуысьяссянь, талунъя став том йӧзсянь.

А вот мужичӧй шойччысьясыс Нипӧсиктын талун сӧмын куимӧн: Миколай Микайлӧ, Емель Ӧльӧксей да Иван Ӧльӧксан. Да и Кекур пасьтаыс кӧ лыддьӧдлыны — кык кисьыд чуньыд тырмас: Ӧньӧ Миколай, Ӧльӧш Иван Митрей, Ёгор Педьӧ, Опонь Ёгор, Глеб Лева... Коді ещӧ?.. Кекурсаяс, гашкӧ, шуасны кодӧскӧ. Ставныс найӧ вуджисны война пыр, война дойясӧн гортаныс воисны да эз думыштлыны ӧтувъя уджысь дзебсясьны. Налӧн тшӧтшъяясыс унаӧн эз удитны пӧрысьмыны: ӧтияс би пыр – ва пыр вуджигӧн Чужан му вӧсна тышын юрнысӧ пуктісны, мӧдъяс бергӧдчисны дойясӧн да висьӧмъясӧн да бара жӧ эз овны шойччан арлыдӧдзыс.

Ӧні вель на дыр оз сод пенсия вылын шойччысь мужик уловыс Кекурын: петасны коркӧ шойччыны найӧ, кодъяс война кадӧ челядьӧн вӧліны, на лыдын Ӧльӧксей Педот — Федот Алексеевич Мингалев, Емель Ӧльӧксейлӧн керка мыш сайын олысь суседыс.

 

2

 

Педоткӧд ми тшӧтшъяяс, ӧти классын велӧдчывлім. Начальнӧй школадырся Педотсӧ ог помнит мыйлакӧ. Син водзын витӧд классын война дырйи велӧдчӧм. Да и сэтысь этшаника. Ӧти парта сайын пукалӧм. Урокъяс бӧрын горт сиктӧ нёль верста вӧлӧк подӧн ветлӧм. Торйӧн нин — тувсовъя. Локтан школаысь Шахсикта – Кекура костті. Шондіыс! Лӧньыс! Турунвижнас лудсӧ и бадь кустъяссӧ выя бордӧн мавтыштӧма! Лэбачьясыс сьылӧны! Турияс на кӧнкӧ горзӧны-лэбӧны, чатрасян-чатрасян да аддзан жӧ лӧз енэж чуркйысь ловъя гезсӧ, ок вылі лэбӧны... Татшӧм поводдянад!.. И оз мунсьы водзӧ. Пуксян веж луд вылас да шензян. Татшӧм мича, татшӧм гажа вӧльнӧй светыс, сэтшӧм сійӧ паськыд, помтӧм-дортӧм... И кӧнікӧ, ылын-ылын — война, сэні лыйӧны-виӧны, мучитчӧны йӧзыс, нарошнӧ мучитӧны, ловъя вылысь сотӧны газа пачьясын...

Кыдзи нӧ войнасӧ гӧгӧрвоан да примитан челядь вежӧрӧн, кор верстьӧ мортыс он гӧгӧрво!

Комын вит во Сӧвет муысь йӧз олам войнатӧг. Батьяс мунісны куим война пыр. Ми, налӧн челядьыс, войнатӧг быдтысим. Ӧні сы вӧсна колӧ тӧждысьны, медым и миян челядьыс, да налӧн челядьыс эз паныдасьны войнаыскӧд.

Квайтӧд классын Педот дугдіс велӧдчыны, кӧч кыйны петіс, война на муніс, да сразу и лоис, мед кӧть и том, колхозникӧн. Вӧвлі бригадирӧн, совхоз отделениеса управляющӧйӧн, сиктсӧветса депутатӧн. Пыр сиктын. Чужан сиктын. Войнабӧрса сьӧкыдсӧ гырысьяскӧд тшӧтш ас вывтіыс нуӧдіс. Школа бӧрын ми этшаысь паныдасьлім Педоткӧд, мед бура тӧдны ӧта-мӧднымӧс. Карын олігӧн нин, кор гӧсти воис ме дорӧ воча вок Ӧльӧксей, во дас сайын буракӧ, ме эг вермы кутчысьны — ошйыси:

— Алексей Емельянович! А ме ӧд куритны чӧвті!

Ӧльӧксей вок ньӧти эз шензьы, серӧктыштіс да шуис:

— Педотлӧн тай портсигар и быдтор эм, парашут рисунока, да мортыд шыбитіс жӧ.

Менам портсигарыс эз вӧв. Гашкӧ, сы вӧсна и регыд кежлӧ лои шыбитлӧма куритнысӧ. Парашюта портсигара Педот со пукалӧ пызан дорын да ӧвтчӧ кинас сы дорӧ миянсянь воысь табак тшынысь, абу ӧзтывлӧма папироссӧ куритны чӧвтлӧм бӧрын. Тыдалӧ, и ме коддьӧмлы колӧ войдӧр парашюта портсигар лӧсьӧдлыны да вӧлисти...

— Тэ, Петыр, эн дур портсигар йылысь, — сералӧмӧн ӧлӧдӧ Педот. — Тэ вочавидз, мый юалӧма: кымын прӧчент тіян гижӧдъясын збыльыс, Правдаыс?

Менам портсигар йылысь кывлӧма. Висьмывлі и чӧвті. И портсигарыс тані непричём. Ог бара жалит, мый чӧвті! — и пернапасасис Педот, сэтшӧм, буракӧ, лӧсьыд тшынсӧ ньылавтӧгыс.

Збыль, Правда... Тайӧ кывъяссӧ ӧні, комиӧн кӧть рочӧн, кутшӧминъясын да кодсянь он кывлы! Пожӧгын со, школа дорын, сулалісны армияӧ мӧдӧдчысь зонъяс. Казялісны миянӧс, гижысьясӧс, заводитісны норасьны: лавкаясысь быри «Беломор». И юалӧны; кӧні Правдаыс? Пӧкмелля юралы дас ӧтиӧдз оз сетны вина, и бара шензьӧм: кӧні Правдаыс? Прогулъясысь кондісны премия: кӧні Правдаыс?..

Татшӧм юасьысьяслӧн Правдаас, Збыляс вывті этша тӧрӧ. А эм и ыджыд йӧртӧда Правда, коді бырлытӧм ваа юкмӧс кодь, сійӧ унаӧс юкталӧ, унаӧс ӧтувтӧ. Тайӧ — уджалысь мортлӧн Правда, удж дорӧ матыстчӧмлӧн Правда, кор Збыльыс, Правдаыс петӧ миян уджысь.

— Кыдзи нӧ петас, — шензис Педот миян йылысь, гижысьяс йылысь сёрнитігӧн. — Воас корреспондент: тшулк-тшолк фотоаппаратӧн, чирк-пырк авторучкаӧн, тӧв ныр моз лэбзяс скӧтнӧй дворті, клубті, совхоз контораті, а мӧд луннас газетын ыджыдсьыс-ыджыд портрет том дояркалӧн, дас класс пӧ помалӧма, передӧвӧй доярка. А «передӧвӧйыс» вежонсӧ на оз уджав. И том мортыслы ошкӧмыс лёкӧн лоӧ, ёртъясыс тешитчыны мӧдасны. Либӧ, петіс статья: Кекурын гажа концертъяс, том йӧз тӧкӧтьӧ революция абу вӧчӧмаӧсь Кекурын культура удж пуктӧмын. Ӧти концерт петкӧдлісны и этатшӧм зык-шум. А клубным киссьӧма, пырнысӧ оз шогмы. Тадзи мӧй позьӧ газет пыр ылӧдчыны, этатшӧм кокньыда ставсӧ бурӧ да передӧвӧйӧ вӧчны?..

Дерт жӧ оз позь. И оз ков. Некутшӧм удж оз позь вӧчны кокниа, кыв куттӧг.

— Правда, правда... — шыасьӧ Ӧльӧксей. — Правдаыс асланым олӧмысь сюрас. Вот тӧлкуйт ачыд, Педот, тэ партийнӧй. Коммунизм стрӧитам. Моральнӧй кодекс серти уджавны да овны кӧсъям, мед ставӧн ӧта-мӧдлы друг да ёрт, мед ӧтувъя совхоз овмӧс вӧсна ставӧн ӧткодя висим. А вот сэсся тэныд пример. Босьтам Уляшева Мария Васильевнаӧс, кукань видзысьӧс. Кӧкъямыс челядя мамӧс. Водз асыв и сёр рыт пыр кытчӧкӧ котӧртӧ. Оз, дерт, кытчӧкӧ — удж вылӧ, сы ыджда семьяыд котравтӧг оз пӧт да оз пасьтась-кӧмась. И вот, Марьялӧн куканьяслы (сентябрь помын тайӧ лои) сёӧдчыны турун абу вайӧмаӧсь. Асьныс кукань видзысьяс ытшкӧмаӧсь, а сёӧдчыны нинӧмӧн. И мый думайтан? Тшыг кольны гортса пемӧсъяссӧ? Кыдзи нӧ Марья тшыг вермас кольны ловъя ловъясӧс, кор ачыс сы мыда челядьӧс быдтӧ? Оз вермы Марья кольны. Войбыд нӧбйӧн кыскалас, а вердас. Тайӧ пӧрйӧ тракторӧн ваясны сёӧдсӧ. Но кыдзи? Пуктан кӧ пӧ доз — ваям, он — ог. Совхозса тракторист тадзисӧ. И Марья аслас сьӧм вылӧ ньӧбас трактористлы лавкаысь доз. Мед совхоз куканьяс эз тшыг узьны. Вот и тӧлкуйтӧй, эм абу тані кутшӧмкӧ Правда. А ме пайысь тані кык Правда: Марьялӧн, настоящӧй уджалысьлӧн, Правда, кодӧс смела позьӧ босьтны коммунизмӧ, да тракторист-алкоголиклӧн Правда, коді доз ради нинӧмӧн оз лыддьысь — ни сӧвестьӧн, ни честьӧн. Кыдзи нӧ ми бурасӧ да озырасӧ овмӧдчам, кутасны кӧ кык татшӧм Правда орччӧн ветлыны?..

Вот и воим сійӧ ыджыд Правдаӧдзыс, медшӧр Збыльӧдзыс, кодӧс торкан кӧ — унатор дзугсьӧ, и мортлӧн чужӧ збыльысь юалӧм: кӧні Правдаыс? Кытчӧдз воам татшӧм олӧмнас, уджнас?

Мария Васильевна и сійӧ трактористыс ӧти сиктсаяс. Ӧти школаын велӧдчисны, ӧти учительяс велӧдісны, а вот олӧмсӧ нуӧдӧны оз ӧткодя. И Правдаыс налӧн вежӧн мунӧ ӧта-мӧдсьыс.

Ӧтчыд кӧть да быд во лоӧ чужан сиктӧ волӧмыс. Вежсис чужан сиктӧй. И тӧдтӧммис кодь. Но пыр сійӧ важ моз дона да аслам. И йӧзыс. Важыс и выльыс. Ёна вежис чужӧмбансӧ миян сикт. И, дерт жӧ, тайӧ быдӧнлы любӧ. Во кызь вит сайын, кор на уджалі горт районын, вои командировкасянь Кекурӧ. Тӧвся букыш лун. Пыркӧдчи да пыри гортӧ. Пемыд комнатаын. Мам лэччис гӧбӧч вылысь да зэв шудаа матыстчис порог ув стен дорӧ, точнитӧм кыліс, и пызан весьтын ӧзйис югыд би. Мам сулалӧ ме водзын да нюмыс оз тӧр вомас, сэтшӧм сійӧ шуда, кӧсйӧ, мед и ме юки сылысь радлунсӧ. Кекурса керкаясӧ менам ветлігкоста воӧма электричество. А сэсся и радио воис. Сэки ме, гӧбӧч вылын шонтысигӧн, гижи чужан сикт йылысь неыджыд кывбур, медым радлӧдны мамӧс. Кывбурас висьтавсьӧ, быттьӧкӧ вои гортӧ да быдӧн юасьӧны, мыйла ветла бокын, ог гортын ов, гашкӧ, дзикӧдз вылӧ вои? Сэні вӧлі, помнитсьӧ, строка:

 

Эн кӧ дзикӧдз — кольччы, пиӧ,

Омӧля ог олӧ,

Радио-ӧ, югыд би-ӧ —

Ставыс эм, мый колӧ...

 

Талун, сэксянь кызь вит во мысти, гашкӧ, позьӧ и шуны, мый чужан сиктаным ӧні зэв нин уна эм. Сы мыда выль мича керка лэптісны да овмӧдісны, школаяс да магазинъяс, мукӧдыслӧн пывсяныс куим вежӧса да олан керкалӧн кодь гырысь ӧшиня, ас мотоциклъяс да мотора пыжъяс, машинаяс. А таво воис Эжва йывса керкаясӧ и кызьӧд нэмся дивӧ — телевидение. Точнитасны телевизор кизьӧ — и Эжва йывса керкаын позьӧ видзӧдны да кывзыны, мый вӧчсьӧ-керсьӧ вӧльнӧй свет пасьта.

Гортӧ волігӧн, кыдзи и тайӧ пӧрйӧ, пукала Ӧльӧксей ордын, локтасны орчча керкасаяс — Опонь Анна, Ольга, Секӧ, мукӧдъяс да, дерт жӧ, казьтывлам важсӧ, дивуйтчам сылы, кутшӧма вежсис, кокняммис воддза серти сиктса олӧмыс и кодкӧ, то ли Анна, то ли Ольга, ыджыда ышловзяс да шуас:

— Ещӧ кӧ эськӧ тайӧ бур олӧмнас мичаа овны, сэки сэсся райыд и лоӧ!..

Унаысь ме кывлі татшӧм ышловзьӧмсӧ: «Мичаа овны...»

Вӧлӧмкӧ, кӧть и кокняммис олӧмыд, и озырджыкӧн лоан, и выль керкаӧ петан, и пестӧ-турунтӧ тракторӧн ваян, «Дружбаӧн» пилитчан, картаад и пывсянад югыд би, пыді вежӧсад — телевизор, пызан вылад шобді шаньгаӧн да песок-сакарӧн тасьтіяс, пӧсь пачад ыджыд чугунын яя шыд, ва дорын нёльсё шайта мотора пыж, сараяд бӧчка чук яг выв пув, — вӧлӧмкӧ и тайӧн на мортыд абу тыр шуда, та бӧрти колӧ ещӧ ӧтитор, медым лоны райын моз: мичаа овны...

И кор заводитчас Мича олӧм йылысь сёрниыс да мыйла огӧ мичаа олӧй — воча кывйыс быттьӧкӧ и ӧти: вина юӧмыс помалӧ, сійӧ пемдӧдӧ бур олӧмсӧ. И мӧдасны лыддьӧдлыны бабаяс: сійӧ, коньӧр, квайт челядь лӧсьӧдіс, оз и палявлы, оз и аддзывлы шонді югыдсӧ, кыдзкӧ ещӧ-й удж вылас на петавлӧ... Сійӧ код юрӧн вӧйис... Сійӧ трактор улӧ веськаліс... Ставныс, дитяяс, том йӧз, овны да овны... Войдӧр вӧлі праздник виччысян, сэки вом дорад лавка винасӧ матыстлан, ловзьылан быттьӧ вӧлі... Ӧні праздниксӧ он и виччысь, водзвыв праздничайтӧма: пес вайигӧн, турун вайигӧн, пывсьӧм бӧрын, муса пиыслы арӧс да кык лун тыригӧн, танкист лун, матрос лун, вина юӧмсянь мӧд лун... Кутшӧм та бӧрти праздник виччысян, пыр кода лун да?..

Татшӧм сёрниясас синва и серам.

Вина юӧмыс, дерт, ёнджыка вӧляммис. И лёкыс сысянь уна. И кӧть пызан выланым быдӧнлӧн воддза серти частӧджык вина дозыс сулалӧ — абу на сы вӧсна ставӧн усьӧм йӧз, коланаинӧ вина дозыс сідзи жӧ мичмӧдӧ пызан вывсӧ, кыдзи и чӧскыд сёян-юан. Эмӧсь юӧм вӧсна улӧ лэччӧм йӧзыс, но оз найӧ «поводдясӧ» вӧчны миян олӧмын, кӧть и торкалӧны сійӧс.

И Правдаыс, Збыльыс кӧ медводз петӧ уджсянь, тыдалӧ и Мича олӧмыс петӧ медводз сэсянь жӧ. Медся ыджыд радлунсӧ мортлы вайӧ удж, сійӧс сьӧлӧмсяньыд вӧчӧм. Абу ӧтнадлы — уна йӧзлы вылӧ. Тыдалӧ, медым олӧмыс вӧлі Мича, колӧ, медым уджыд кыліс тэсянь ыджыд радейтӧм да мелілун. Сэки и зорӧдыд видз вылӧ коляс сулавны гожся вӧв кодь шыльыд да мича, и бадь кустъяс подувті турунсӧ лоӧ бритӧма, и машина-тракторыд оз порсь кодь сулав канава бокын, и тьӧс-плакаыд оз туплясь няйт гуранын, турун-идзасыд колана кадӧ воас скӧт картаӧ, Ӧльӧксан Митрей весьтысь туй шӧрас метра судна джопканыс оз ло, кодӧс ӧшъяс моз люкалігтыр вуджӧны Кекурсянь Пожӧгӧ мунысь машинаяс; ва дорӧ кольӧм уна дас тонна минеральнӧй удобрение тувсов ваӧн оз кылав...

Ӧд став татшӧм мисьтӧмторсӧ быд лун аддзигӧн (огӧ сӧмын код юраӧс аддзӧм вӧсна!) ми и ышловзям да шуам: озырмим. Ещӧ кӧ эськӧ тайӧ бур олӧмнас мичаа овны!

И тайӧ ышловзьӧм улас медводз вежӧртсьӧ, мый воддза серти кӧдзыдджыка, дурка кутім сибӧдчыны удж дорас, ӧтувъя уджсӧ эгӧ на велалӧй аслыным вылӧ моз вӧчны, ӧтувъя техника-машинаыс кӧзяинтӧм пемӧс кодь мучитчӧ да этша удитӧ мортлы пӧльзасӧ сетны.

Кывзан сиктын талун олысь ёртъяслысь, другъяслысь, тӧдсаяслысь сёрнисӧ и кӧсъян вежӧртны: мый нӧ медся ёна оз тырмы талун Эжва йывса сиктъяслы, тшӧтш и Пожӧг сиктсӧветувса сиктъяслы?.. Ӧтияс шуасны: — Туй, тайӧ лоӧ медшӧр проблемаыс. Туй абутӧм вӧсна тулысбыд, гожӧмбыд да кузь ар торъялӧмаӧсь карысь, сы вӧсна унатор огӧ вермӧй вӧчны.

Мӧдъяс шуасны: этша стрӧитчам. Совхоз вынӧн выльмӧдам производственнӧй, кӧзяйственнӧй стрӧйбаяс, огӧ стрӧитӧй олан керкаяс, клубъяс. Бӧръя кызь вит вонас Пожӧгын лои стрӧитӧма бокысь воӧм специалистъяслы 12 квартираа ӧти керка. Выльӧн воысь учительясӧс, врачьясӧс, мукӧд специалистъясӧс важ моз лоӧ овмӧдны частнӧй керкаясӧ. Ас оланін абутӧм вӧсна воӧм специалистъяс бӧр мунӧны сиктысь.

Тайӧ кык медшӧр проблемаыс ӧти-мӧдыскӧд топыда йитчӧмаӧсь: туйтӧг он вермы капитальнӧя стрӧитчыны, индустриальнӧй ногӧн, карысь дась панельяс, блокъяс да конструкцияяс вайӧмӧн. Медым бырӧдны тайӧ проблемасӧ, колӧны кад да гырысь капитальнӧй вложениеяс.

Талун ми ставӧн тӧдмасим да водзӧ тӧдмасям гырысь могъясӧн, кутшӧмъясӧс сувтӧдӧ страна водзын Сӧветскӧй Союзса Коммунистическӧй партия локтан дас во кежлӧ. «1981 — 1985 вояс вылӧ да 1990 воӧдз СССР-лӧн экономическӧя да социальнӧя сӧвмӧмлы шӧр туйяс» КПСС Центральнӧй Комитетлӧн проектын, кодӧс лӧсьӧдӧма партиялӧн ХХVІ-ӧд съезд вылын видлалӧм вылӧ да йӧзӧдӧма газетъясын став сӧветскӧй йӧзӧн тӧдмасьӧм могысь, шуӧма:

«Ыджыдджык ӧдӧн стрӧитны сиктъясын благоустроеннӧй олан керкаяс, детскӧй дошкольнӧй учреждениеяс, клубъяс да культурно-бытӧвӧй назначениеа мукӧд объектъяс. Та вылӧ капитальнӧй вложениеяссӧ содтыны 25–30 процент вылӧ. Водзӧ содтыны сиктъясӧ централизованнӧй газ да шоныд пыртӧм, лӧсьӧдны водопроводъяс, канализация. Паськӧдны овмӧспытшкӧсса бур туйяс стрӧитӧм.

Ӧддзӧдны сиктса строительстволысь индустриальнӧй база сӧвмӧм».

Сідзкӧ, тайӧ проблемаыс кутас пӧртсьыны олӧмӧ ыджыдджык ӧдъясӧн заводитчӧм 11-ӧд пятилеткаын страна пасьта, а сідзкӧ и миян Эжва йылын.

И та бӧрти воам коймӧд шӧр проблемаӧ, кодӧс олӧмӧ пӧртӧм могысь оз ков ыджыд деньга, быд сикас техника. Тайӧ коймӧд шӧр проблемаыс: Велӧдчыны мичаа овны.

Та йылысь шуӧма жӧ Проектын:

«Паськӧдны позянлунъяссӧ йӧзлӧн мича духовнӧй олӧм вылӧ, культурнӧй ценностьясӧн став населениеӧн тӧдмасьӧм вылӧ, могмӧдны образование да культура водзӧ кыптӧм, ёнмӧдны нравственнӧй воспитание, сӧвмӧдны удж да ӧтувъя овмӧс дорӧ коммунистическӧй матыстчӧм».

Тайӧ ыджыд могыс и Эжва йывса Пожӧг сиктса олысьяслы. Овмӧдчыштім, озырмыштім, а мичаа овнысӧ велӧдчыны, гашкӧ, вунӧдыштім...

Коді велӧдас мичаа овнысӧ?

Велӧдӧны ӧд. Школаын велӧдӧны. Ӧні миян быд нывка да зонка помалӧ этша вылӧ 8 класс, велӧдчигмозыс вуджӧ пионерлысь да комсомолецлысь школа, кӧні велӧдӧны овнысӧ коммунистическӧй нога, мичаа. Велӧдӧ художествоа литература, кино. Велӧдӧны профсоюзнӧй да партийнӧй собраниеяс, бур уджысь наградаяс, лёкысь — выговоръяс да видчӧмъяс. Ставыс тайӧ велӧдӧ и колӧ. И нӧшта унджык колӧ, медым мортыс ачыс быд лун ассьыс юаліс: кыдзи талун оліс? Мичаа-ӧ — мисьтӧма? Мый вӧчис талун тӧдчанасӧ, бурсӧ, орччӧн олысьяслы коланасӧ, аскиа лунсӧ мичмӧдана-кокньӧданасӧ, ассьыс да ёртъясыслысь сьӧлӧм ышӧданасӧ?

И татшӧм юалӧмас колӧ велавны челядьсянь да нуӧдны сійӧс нэм помӧдзыд. Сэки вӧльнӧй светыс лоӧ ёна югыдджык да кыпыдджык, радлуныс, нимкодьлуныс лоӧ унджык да овнысӧ дыр кӧсйӧмыс.

Морт кӧ юасьӧ ассьыс, кыдзи овны, сійӧ — Морт нин, майбыр нин, шуда нин. Он жӧ ӧд мортыд чуж да ов сӧмын мотора пыж ради, мича да шань гӧтыр ради, либӧ, медым лишнӧй румкаысь не кольны...

Кӧть ме и вель нин унаысь гаралі, мый овнысӧ велӧдчыны, гашкӧ и, вунӧдыштім, — югыда олан примерыс эм уна, эм и Пожӧг сиктын. Татшӧм примернас, дерт жӧ, медводз лоӧны найӧ, кодъяслысь мича олӧмсӧ-уджсӧ пасйӧма гырысь правительственнӧй наградаясӧн. «Пожӧгодскӧй» совхоз пасьта кӧкъямыс мортӧс наградитӧма Трудӧвӧй Краснӧй Знамя орденӧн, витӧс — «Знак Почёта» орденӧн, унаӧс «За доблестный труд» ленинскӧй юбилейнӧй медальӧн. А Пожӧгдін фермаса лысьтысьысь Шебырева Анна Корниловнаӧс наградитӧма Рӧдиналӧн медгырысь наградаясӧн — Ленин да Октябрьскӧй Революция орденъясӧн.

Ме пыравлі Анна Корниловналӧн уджаланінӧ, Пожӧгдінса скӧт видзысьяслӧн бригадаӧ. Рытъя лысьтысьны воӧмаӧсь вӧлі дояркаяс. И ставныс том йӧз, нывъяс. Анна Корниловна да Миледа Емельяновна 40 арӧсысь петӧмаӧсь, мукӧдыс кызь арӧсӧ воӧдчӧны. 15 дояркаысь дасыс Пожӧгса шӧр школа помалӧмаӧсь, мукӧдыс — 8 класс. Важӧнсӧ, во кызь вит сайын, вермим-ӧ на веритны, кӧть и мӧвпалім та йылысь, мый воас кад да лысьтысьысьясӧн, сиктса механизаторъясӧн кутасны уджавны дас класс помалӧм нывъяс да зонъяс! Эгӧ на. Во кызь вит сайын дас класс помалӧм ныв либӧ зон, эз кӧ водзӧ мун велӧдчыны, быть эськӧ пырис служитны кутшӧмкӧ контораӧ, лоис эськӧ служащӧйӧн, но эз дояркаӧн, трактористӧн. Видз-му бердын уджсӧ вылӧ лэптан да донъялан тӧлыс кӧть и ветлӧ нин вӧлі сэки, но «сьӧд» уджсӧ кедзовтан вужйыс зэв на пыдын вӧлі. Да и сиктса уджыс сэки збыльысь на вӧлі «сьӧд», скӧт картаад ставыс на — лысьтысьӧмыс, ва да турун пыртӧмыс, куйӧд петкӧдӧмыс — ставыс на вӧлі кипомся да моздора. Скӧт дорын уджалысьяслы уджалан лун дженьдӧдӧм йылысь да шойччан лунъяс лӧсьӧдӧм йылысь сёрни на сӧмын муніс.

Кольӧм кызь вит воыс, став страналӧн видз-му уджъяс кокньӧдӧм да вылӧ лэптӧм вӧсна бырлытӧм тӧждлуныс югдӧдісны «сьӧд» уджсӧ, вежисны сы вылӧ том йӧзлысь видзӧдлассӧ.

И, дерт жӧ, зэв нимкодьтор, мый Пожӧг сиктса фермаясын, бригадаясын том йӧзыс ӧні медшӧр выныс, дас класс помалӧм нывъяс да зонъяс. Сӧмын Пожӧгдін деревняын — абу Пожӧг сикт пасьта, — олӧны да уджалӧны совхозса уджъяс вылын 40 комсомолец да комсомолка.

Сыын, мый том йӧз кольччӧны чужан сиктӧ, сэтысь кӧсйӧны аддзыны ассьыныс уджсӧ да шудсӧ, ыджыд пайыс налӧн бать-мамлӧн да Пожӧгса шӧр школаысь велӧдысьяслӧн, на лыдын Пожӧг школаса ветеранъяслӧн — Дина Николаевна да Жан Валентинович Сумароковъяслӧн, Лия Васильевна да Михаил Ильич Лудыковъяслӧн, кодъяс институт помалӧм бӧрын том комсомолецъясӧн на воисны Пожӧгӧ да велӧдӧны сиктса челядьӧс, нуӧдӧны быд лунъя ыджыд общественнӧй удж комын во чӧж нин!

Эз дась патера вылӧ локны, эз чужан сиктӧ. А вот сяммисны вужъясьны. Велӧдісны челядьӧс, юрнуӧдісны сиктса общественнӧй уджӧн да сэки жӧ и стрӧитчыны ковмис: абу рай кӧзяйка ордын ӧти вежӧса патераын овны. Ӧні асланыс керкааӧсь, жытникаӧсь-кӧбрегаӧсь, пывсянаӧсь-гидаӧсь. Кыдзи мӧд ногыс вужъясян сиктад бокысь воӧм учительыд-специалистыд, оз на стрӧитны налы ваннаӧн да газӧн дась патераястӧ да?..

Налӧн школаса быдтасъяс йылысь, Пожӧгдін фермаса дас куим лысьтысьысь комсомолка йылысь знатнӧй доярка Анна Корниловна шуӧ:

— Зарни нывъяс! Уджаласны кӧть лун и вой. Оз бара мукӧдъяс моз юны да куритны! Тӧрыт свадьба вылын ставныс гажӧдчисны да смела некодлӧн юрыс оз вись! Татшӧм зарниясыдкӧд и ме коддьӧмыс томмылан да шаньмылан, удж вылад нимкодя котӧртан, мед нин ӧдйӧджык аддзӧдчыны шӧвк тугъяскӧд.

Энӧ ошкӧй бур уджысь. Мортлы бура и колӧ уджавны, кыдзи сытӧгыс. А вот уна йӧвсӧ, кӧть вой и лун картасьыд эн петав, он лысьты, абу кӧ кӧрымыд.

А кӧрымнас огӧ бура олӧ Пожӧгдінын. Войдӧр миян фермаын лысьтан мӧсыс вӧлі 150, ӧні — 300. Да куканьяс. Скӧт юр содіс кык пӧв, а йирсянін кыдзи кызь во сайын — сідзи и коли. И видз оз сод. Войдӧр виддзыс унджык вӧлі, быд бадь кост вӧлі ытшкам. Ӧні векняммӧ виддзыс.

А тайӧ зарни нывъясыс, шӧр школа помалӧм комсомолкаясыс — миянӧс бур вежысьяс. Найӧ миянысь бурджыка уджавны велаласны, и налысь морӧсъяссӧ мичмӧдасны орденъяс да медальяс.

— Дерт жӧ тадзи и лоас, — содта ме Анна Корниловна кывъяс дорӧ.

Меным эськӧ тайӧн и окота помавны Пожӧгдінӧ недыр кежлӧ пыравлӧм йылысь, но ме вӧлі ещӧ куканьяс гидын, нуӧдліс сэтчӧ зэв варов, кыпыд чужӧмбана нывбаба Анфиса Яковлевна Ладанова. Нуӧдіс шуалігтыр: выль скӧтнӧй двортӧ лӧсьыд да любӧ, дерт, видзӧдавны. Видзӧдлӧй и лёксӧ, миянлысь гиднымӧс. Век виччысям, мед кӧть «Чушканзі» лэбзьыліс миянӧ, асьным гижны ог кужӧй-а. Скӧт дорын выль уджалысь Арсень Миколай шуӧ, ме пӧ эськӧ кужа «Чушканзіад» гижны да нарошнӧ пӧ ог гиж. Ещӧ и дӧзмӧдчӧ...

Арсень Миколай — Николай Арсентьевич, дерт, шмонитӧ, сералӧ. Тӧд вылын кутӧмӧн: кукань гидъясысь вылынджык мӧсъяслы куим выль гид. Босьтчӧмаӧсь стрӧитны и куканьясӧс выль быдтанінсӧ. А тайӧ важ гидыс олӧ ассьыс нэм помсӧ. И кӧть сійӧ вежнясьӧма, пыклӧма сійӧс быд боксянь — сэні быть на лоӧ уджавны. Выльӧс стрӧиттӧдз. И, колӧкӧ, уджалісны зіль да шань нывбабаяс норасьтӧг, «Чушканзі» виччысьтӧг, да ӧтитор налы чӧвлун оз сет, скӧрмӧдӧ сьӧлӧмъяснысӧ. Гид гӧгӧрыс сы мыда куйӧдыс чукӧрмӧма, мый цинкӧвӧй ворйын выль петкӧдӧмаыс, ас вылын кыскӧмаыс (кор подвеснӧй туйыс оз уджав) бӧр гидас визувтӧ-кыссьӧ. Некытчӧ петкӧдчынысӧ. Вот тані кӧ Анфиса Яковлевна горӧдіс-юаліс: «Кӧні Правдаыс?» — ме эськӧ чӧв олі, нем эг сяммы вочавидзны.

Гӧгӧрвоа: важмӧм скӧт картаяс вермасны на лоны, сразу ставсӧ он выльмӧд. А сійӧс, мый найӧс ешӧ и куйӧд ва пытшкын колӧ пӧдтыны да нӧшта таӧн сьӧктӧдны-сьӧдӧдны сідз нин сьӧкыд да сьӧд киссьӧм гидас нывбабаяслысь уджсӧ — тайӧс гӧгӧрвонысӧ сьӧкыд. Талун ӧд он нин вермы ыстысьны техника-машина абутӧм вылӧ!

Шуасны, гашкӧ: татшӧм гидыс Пожӧгын ӧти и эм, сулалӧ-ӧ сы йылысь сёрнисӧ панны! Гашкӧ и — ӧти. Да сэні ловъя йӧз мый вермӧмсьыс мырсьӧны, том нывбабаяс, лёкинын уджалӧмсьыс содтӧд дон налы оз вештыссьы. Да и тайӧ гид пырыс налы ставнас вӧльнӧй светыс няйтӧн, мисьтӧмӧн чайтсьӧ.

И тані бара огӧ кольччӧй казьтышттӧг. 11-ӧд пятилетка вылӧ могъяс йылысь партиялӧн проектын торйӧн шуӧма: «Водзӧ бурмӧдны уджалысь нывбабаяслысь уджалан да олан условиеяссӧ».

Ми дыр пукалам воча вок ордын. Сёрнитам олӧм йылысь, вензям, и воам быттьӧкӧ ӧти кывйӧ, мый и Правдаыс, и Мича олӧмыс медводз петӧны миян олӧмын — Уджысь. Бура кӧ, честнӧя кӧ вӧчам быдӧн ассьыным уджнымӧс — сэки и Правдаыс ыджыда тыдалӧ, и олӧмас мичаыс унджык.

— А тэ кыдзи олан? — юала ме Федот Алексеевичлысь, менам тшӧтшъялысь.

— Ме? — чуймыштлӧкодь Педот. — Мый ме! Норасьны ог кут: бура ола.

— Кыдзи бурасӧ?

— А мыйла ме йылысь юасян? Тэ ме йылысь эн юась, — сералӧ Педот да ӧвтчӧ дӧзмӧдана табак тшынысь.

— Ковмас кытчӧкӧ пасйыштны, ме ог и тӧд тэ йылысь нинӧм, кӧть и ӧти сиктсаяс да тшӧтшъяяс.

— Мый нӧ тӧднысӧ, — век жӧ висьталӧ Педот. — Кыдзи дугді велӧдчӧмысь война дырйи — пыр сиктын: колхозын да совхозын. Дас нёль во сайын пӧрысьӧ-нэмӧ механизаторӧ карын велӧдчи, ӧні скӧт картаяс техническӧя обслуживайтысь слесарь. Машина та могысь меным сетӧма, ГАЗ-52. Гӧтыр эм, вит челядь. Иван пи катерӧн ветлӧдлӧ карсянь, Ӧльӧксей пи — армияын, Панте — дасӧд классын, Митрей — пятойын, Галина ныв училище помаліс, школаын уджалӧ.

— Ещӧ?

— Мый ещӧ?

— Мый олан.

— Мый пӧ олан? Ставсӧ ли мый лыддьӧдлыны? Мӧс видза, кукань. 8 ыж — витсӧ начка тӧв кежлас. Телевизор «Изумруд» эм, ой-ой мича петкӧдлӧ, «Вихрь» мотора пыж, «Дружба» пила, пон эм, жытник да пӧгреб, пывсян. Пӧтка кыйны лэч туй эм. Талун асывнас, куим часын, утка кыйны пикӧд лэччылі. Ӧтиӧс лыйим. Локті, затрекайті. Кекур фермаӧ ва лэптан насос лӧсьӧдны ветлі.

— Партийнӧй?

— 1965 восянь.

— Награда эм?

— Вай дугды сэсся...

— Эм, эм, — шыасьӧ гӧбӧч вывсянь Наста. — Ӧльӧксейкӧд тшӧтш наградитлісны...

— Эм, — шуыштӧ Ӧльӧксей. — «За доблестный труд». Ленинскӧй. Педотлӧн «Победитель соревнования» знакыд на эм да-й.

— Вай дугдӧй...

— Кӧрымсӧ кытысь скӧтыдлы лӧсьӧдан?

— Кытысь пӧ! Видз вылысь. Кытысь сюрӧ. Совхоз вит во кежлӧ Нипӧ пиян кӧдж сетіс. Дас юр вӧлі чӧвтам. Бадьсӧ кералім челядькӧд да ӧні 30 юр петӧ.

— Важ видзьяссӧ тадзинас совхозыс уна бурмӧдӧ?

— Тайӧс тэ совхозын юась, директорлысь. Ме совхоз пасьта сёрнитны ог вермы. И стрӧитчӧм йывсьыд, куйӧд йывсьыд, и мукӧдтор йылысь... А ачыд мый олан? — серӧктӧ да воча юалӧ Педот. — Миянлысь юасян, вай, ачыд висьтась... Мый гижан, мыйла этша гижан...

И меным, дерт, лоӧ жӧ висьтасьны.

Регыд кежлӧ лои пыравлӧма чужан сиктас. Эг удит сёрнитны «Пожӧгодскӧй» совхозса директор Василий Ильич Поповцевкӧд, коді директорӧн Пожӧгын совхоз котыртӧмсянь да кодӧс ёна пыдди пуктӧны сиктын, кыдзи ыджыд овмӧсӧн бур веськӧдлысьӧс, коммунистӧс. Сёрнитчим юасьны-висьтасьны письмӧ пыр.

 

3

 

Муні ме чужан сиктысь шондіа югыд асылӧ. Мыш сайӧ пыр ылӧджык колис бать-мамӧн лэптылӧм керка, кӧні ми чужим да быдмим, коді коркӧ мичаӧн да кыпыдӧн вӧвлі, а ӧні пӧрысьмӧма, идӧртӧм, сӧмын ӧшинь улас водзӧ кыпалӧ да паськалӧ льӧм сад, кодӧс кызь во сайын Ӧльӧксей воча воккӧд вайлім да садитлім Гумласай нӧрысысь. И кутӧ быттьӧ мыш сайӧ кольысь керкаыс, волі да пос помсӧ эг чышкышт, ӧтик тув некытчӧ эг тувъяв, сӧмын копыртчывлі. Волам на коркӧ, пелькӧдам, выльмӧдам.

Кильчӧ вылас сулалӧмӧн колльӧдӧ Алексей Емельянович. Мыш сайӧ жӧ кольӧ, саяліс. Син водзын паськыда тыдалӧны Эжва ю пӧлӧн уна зорӧдъяса видзьяс, мылькъяс бокын шыньвидзысь сиктъяс. Пер туйвежсянь петӧны мир туй вылӧ велӧдчысь челядь, зэв ыліса Перлӧн да сылӧн вокъяслӧн внукъяс, мича паськӧмаӧсь, югъялысь сумкааӧсь. Мунӧны урокъяс вылӧ Пожӧгса шӧр школаӧ.

Поводдяыс таӧдз мисьтӧм вӧлі. Зэръяс бӧрын лёкмӧм туй вӧсна Помӧсдінсянь Пожӧгӧдз коми гижысьяслӧн группа комын верстсӧ вуджис лунтыр, куим машинаӧн: самосвал вылын, грузовикӧн, сэсся Федот Алексеевич Мингалевлӧн ГАЗ-52 машинаӧн.

Тӧдӧмысь, дас во мысти эжвайывсаяслы оз нин кут татшӧм ёся сулавны туй проблемаыс. Стрӧитсьӧ Сыктывкар–Кулӧмдін–Помӧсдін чорыд веркӧса туй. Тайӧ туй кузяыс дас во мысти кутасны тӧвзьыны грузъясӧн, строительнӧй конструкцияясӧн гырысь машинаяс, автобусъяс, личнӧй машинаяс. Лун и вой, арын и тӧлын, тулысын и гожӧмын.

Лоасны выль клубъяс, керкаяс, гырысь кӧзяйственнӧй стрӧйбаяс. Но бырлытӧмӧн, ямлытӧмӧн коляс тӧждысянатор, медым тайӧ керкаясас, машинаясас олісны да пукалісны мича сӧветскӧй йӧз, мичаӧсь сьӧлӧмнас и ловнас, кӧсйӧмъяснас.

И та вӧсна миянлы колӧ тӧждысьны быд лун, дугдывлытӧг. И сӧмын та вӧсна орӧдчывтӧг тӧждысигӧн, мича мортӧс, бур уджалысьӧс быд лун быдтігӧн ми вермам пӧртны олӧмӧ сійӧ гырысь кӧзяйственнӧй, социальнӧй да политическӧй могъяссӧ, кодъясӧс сувтӧдӧ сӧветскӧй йӧз водзын рӧднӧй Коммунистическӧй партия.

И ме эска: менам землякъяс — пожӧгсаяс, кекурсаяс, шахсиктсаяс, вомынбӧжсаяс, пожӧгдінсаяс да полльӧсаяс — пуктасны ассяньыс бур пай тайӧ ытва кодь паськыд да тувсовъя енэж кодь сӧстӧм уджас.

Гижысь: 
Жанр: 
Йӧзӧдан во: 

lkejrlkelkrgner klrjnelknfrkl ekjnrjkenfrej

1