ШОГ АСЫВ


«...Бара тэ сувтін мем син водзӧ,
сюрс ӧкмыссё дас ӧкмысӧд воӧй.
Кенясьӧм дойясыс сьӧлӧмлӧн
морӧсысь воссисны бӧр...»

Вый тупыль моз войтыштіс-сылі вӧр пу сайӧ кын сьӧвмӧса тӧвся шонді... Кӧдзыд югӧрӧн резыштіс медбӧръясьыс пу йывъясті и кусі. Рӧм уси му вылӧ. Сӧмын вылын енэжас кольыштісны сер-сер кымӧр визьторъяс, вижовгӧрд рӧмӧн пӧртмасяна.

Кулі дженьыдик тӧвся лун. Паськыд пемыд бордъя пӧтка-вой ӧвтыштіс бордъяснас да шлывгысис-пуксис му вылӧ. Сьӧкті, личкысис му бердас уліник енэж.

Лӧнис П-н сикт вылын. Надзмисны сёрнияс ывлаын. Шочаммис ветлӧдлӧм йӧзлӧн. Сӧмын корсюрӧ печкана ань керка кост вуджӧртлас. И бара — вуджӧр ни лов. Югдылісны ӧшиньяс гажаа сартаса биӧн, но регыд кежлӧ: ӧтар сикт помсянь мӧд помӧдзыс муніс патруль, и бияс вочасӧн, поліга, синлапъяс куньлалігтыр, кусалісны...

Унмовсис сьӧкыд сӧран унмӧн мудз уджалысь йӧз. Уналӧн чорыд дум водігӧн юрас бергаліс: ловйӧн-ӧ, кулӧмӧн суас аски лун... Этша-этшалӧн узьсис долыда сійӧ войнас, быдӧн мӧвпаліс-шогсис. (Ок, сійӧ ноябрлӧн дас коймӧд лун! П-н сиктса уджалысь йӧзлӧн некор оз вун!)

Лов эз коль ывлаын. Би ни ва керкаын. Сӧмын исполком керкаын, сайӧдӧм ӧшиньяс сайын, дыр на, асъя вой кадӧдзыс, чусаліс дзузгана би, да кузь войбыд омлялісны-увтчисны сикт вылын некорсӧ ойбыр тӧдлытӧм понъяс, лёк луна-воя олӧмъяс туналісны...

Тайӧ вӧлі шог асывкӧд паныд.


* * *

А сэк кості войвывсянь, Печӧра туй кузя, гусьӧн, кыйӧдчигтырйи локтісны-кыссисны капиталлӧн медалӧм йӧз, мича паськӧм вылӧ, чӧскыд сёян вылӧ ыштӧм йӧз... Подаяс, вӧлаяс, унаӧн... Ичӧтик сикт вылӧ грӧзбаӧн. Грӧзбаӧн сы понда, мый найӧ олӧны Сӧвет дор, гӧрдъяскӧд ӧтвылысь тшӧтш. Кыскисны ӧружйӧ-гӧстинеч водзӧс эжваса уджалысь йӧзлысь нянь сёйӧм пыддиныс. Гургисны пуля шӧтан лыйсянъяс, гӧрисны туй визьсӧ пушкаяс, гындісны-сьӧдӧдісны сӧстӧм небыд выль лымсӧ кӧрт бӧрляа кокнаныс...

Локтісны. Код вылӧ локтісны, на вӧсна оз зэв и тӧждысьны, мыйӧн нӧ водзсасьны кутасны найӧ. Асьныс эз повны. Мый нӧ повныыс да яндысьныыс на воклы вӧлі — сы вылӧ петӧмаӧсь да! А вермӧмыс — тӧдӧны вӧлі: эжваса водзсасьны нинӧмӧн оз вермыны — пушка ни пищаль йӧзыслӧн абу. А мый нӧ налы рота джын караул кутысь китӧм-коктӧм инвалидыд да ветымын винтовкаыд?!

Локтісны петкӧдлыны асьнысӧ, ассьыныс некод ошкытӧм морттуйнысӧ. Матыстчисны, сувтісны лыян выйӧ да кутісны гымгыны пемыд горув, тӧдтӧмашӧр.


* * *

Водз садьмӧны уджалігӧн коми аньяс. Водз. Да кодыр нӧ овлӧ уджтӧм дырыс налӧн? Во гӧгӧр эштывлытӧм удж! Тулыс — кӧдза-пуктас. Гожӧмбыд страдна. Арын — вартӧм, куйӧд петкӧдӧм, пыш-шабді вӧчӧм... Помтӧм пыр удж. Мужикъяс вӧрынӧсь кыйсьӧны, мукӧдыс — кер дорын. Став уджыс нывбаба вылын — турун и пес. Он зэв узь.

Пемыд на асывнад, а кӧнкӧ кылӧ нин «швач, швач, швач... Швач, швач, швач...» — няръян шы тэрыба; мӧдлаын «чап-чап...» — вартан шы кын гумла под вылын гольскӧ. Коймӧдлаын — карта ӧдзӧсъяс гурйыв восьтӧма, куйӧд нин кыскӧны...


* * *

Асыв. Пемыд на. Муртса югдыны вӧрзьӧ. Сиктын асъя биаӧсь. Пачьяс ломтысялӧны — труньгӧ трубаясысь сюръяӧ н тшын. Вочасӧн пальӧдчӧ йӧз, удж вылӧ зэвтчӧ. (Лёк вӧтӧн шобрӧдлан пемыд вой эськӧ бара на коли. Асывнад, кӧть код тай, быдӧнджык долыда ас вынтӧ кылан. Да он тӧд тай мортыд, кодыр сир курыд шогыд, лунын-ӧ, войын-ӧ, суас. А шогыд тай сэні и вӧлӧма бӧрвылад, уджалан туй вылад).

Сьӧлӧмысь, удж йылысь тӧждысигтыр, разӧдчӧ удж вылӧ йӧз: рӧдтӧны вӧлаяс видз вылӧ, вӧрӧ — турунла, песла; карта ӧдзӧсъяс гурйыв восьсаӧсь — петӧны картаысь медводдза куйӧд доддяяс... Мырсьӧ-уджалӧ йӧз.

Ывлаын лӧз тӧдчӧ. Лӧӧӧнь. Тӧврутор абу. Сулалӧ-вугралӧ вӧр-пуыс, узьӧ на сынӧдыс сикт гӧгӧр, чӧв...

Друг, тӧдтӧмашӧр, кытӧнкӧ «зззым!» кыліс. Сэсся тай — «шшвач!» гораа матын. Мӧдысь: «зззым! ззым!..» Мый нӧ тайӧ?!

(Эз тай ков некодлы висьтавны — мый, быдӧнлӧн сьӧлӧмыс тӧдіс.) Усины киясысь вилаяс, черъяс, нянь тыра зыръяс... Пукса усины сувтсаяс, вирскӧб чеччисны узьысьяс. Кынмисны сьӧлӧмъяс, сувтлісны лов шыяс... Сӧмын син лапкер, ӧти син куньӧм дыра кежлӧ лолі сэтшӧм кын шемӧсыс йӧзлӧн. Сэсся тай: «ой-йооой!» — сикт кузя муніс лёк горшӧн йӧлӧга шы.

— Ой-йой! — еджыдъясыд локтӧны!.. — ӧти вомысь моз горӧдісны быдӧн.

— Пышйӧ-ӧ-ӧй! — горӧдіс кодкӧ.

— Дзебсьӧ-ӧй! — котӧртігтырйи горзӧ кодікӧ мӧд.

— Няньнытӧ дзебӧй, няааньнытӧ! Кӧлуйнытӧ-ӧ-ӧ!

— Эн пышйӧ-ӧ-ӧй! — Пищальяснытӧ, пи-и-ищальяснытӧ босьтӧй!..

— Э-э-э!..

— О-о-о!..

— А-а-а!.. — ӧтарсянь, мӧдарсянь кылӧ. Сикт пасьта зык лыбис. А налы воча:

— Ззым!.. ззым!

— Тра-та-та-та-та-та...

— Дззи-инь...

— Швач! — оравлытӧг кутісны лэдзны.

Путкыльтчисны ӧти здукӧн куйӧд тыра, пес тыра додьяс... Оръясьӧны чер улын гезъяс. Лэдзасьӧны, доддясьӧны, гӧнитӧны... Черӧбсисны вӧвъяс — садьтӧгныс лэбалӧны... Ӧзйисны мортъяслӧн сьӧлӧмъяс, пузисны виръяс... Чепӧсйисны пыдісянь синваяс... Ыджыд ёрччӧм кывъяс кылісны морӧсъясысь...

Ад лыбис сиктын. Ставыс ывлаын, туй вылын лои. Жуӧны, гудрасьӧны вежӧн-вежӧн: мортъяс, вӧвъяс, понъяс, пу додьяс, пищальяс, черъяс, вилаяс... Рӧмыд сынӧдын вуджрасьӧны.

— Кытӧнӧсь нӧ? Кӧн-ӧ-ӧсь? Кодарын — мый?

— Вӧльдіны-ы-ын!.. Перевозы-ын!

— Танӧсь ни-и-ин! О-ой!..

— Э-э-эй, мунамӧ-ӧ-ӧй! — котӧртӧны збой сьӧлӧма войтыр, пищальяс киӧ шӧдзыртӧмаӧсь да, еджыдъяслы паныд.

— Кежӧ-ӧ-ӧй! — гӧнитӧны вӧлӧн ӧтка-ӧтка красноармеечьяс ёртъясныслы отсӧг вылӧ.

— Таті видзӧй, та-аті-і-і! Асыввывсӧ-ӧ-ӧ! Мед оз кытшовтӧдны… — лэбзисны-мунісны вермысьяс воча тышкасьны.

А врагъяс Чудин чурк йывсянь лэдзӧны и лэдзӧны, ӧтарӧ лыйӧны, нимкодьпырысь тешитчӧны уджалысь йӧз вылын, куш киа йӧз вылын. Матыстчисны яндысьтӧмъяс. Куим сикт би улӧ босьтісны — мунны ни локны оз позь. Орӧдісны сикт кост туйяссӧ — быдлаын тшын пуркйӧдлӧ, снарад потласьӧ.

Регыд шочаммис миянладорсалӧн лыйсьӧм шы. Этшаник пищальыд некытчӧ эз сибавлы пушка-пулемётъяс дінад. Бӧрыньтчӧны... Доймысьяс-ранитчысьяс кыссьӧны туй кузя... А еджыдъяс ӧтарӧ зырсьӧны. Шӧрсиктӧдз нин снарадъяс кутісны воавны, юр весьтын швач потласьӧ, йӧзыслысь повзьӧмсӧ содтӧ.

Сыысь ёна гудыртчис сиктын. Чепӧсйисны челядьяс ывлаӧ узигкостіныс, котралӧны горзігтырйи гырысьяс бӧрся, бӧрдӧны. Бать-мам идралӧны найӧс лӧнинъясӧ, инмытӧминӧ. Мӧсъясӧс, ыжъясӧс лэдзалісны картаясысь — вӧтлӧны найӧӧс горув керӧс бокшаӧ, — пач чышкан лысъясӧн, нянь зыръясӧн ӧвтчӧны мамъяс (няньяс нӧ пачын сотчан колины).

Паськӧм, сёян-юан дзеблалӧны: нянь мешӧкъяс кӧзӧд гуясӧ шыблалӧны, новлӧны вӧръясӧ, рынышъясӧ, медтыкӧ оз нин ло еджыдъяс туй вылын, кипод улын. Гӧняйтлӧны-лэбалӧны ӧтарӧ-мӧдарӧ вӧлаяс кӧлуй тыра додьясӧн, озтӧдны, кытчӧ мый воштыны-инны... Тэчӧны, сӧвтӧны ассьыныс вир-пӧсьӧн дыр чукӧртӧм жебиник овмӧснысӧ. Кӧлуй — киськасьӧ, жугавлӧ, гылалӧ ортсӧ... Со тонӧ кодікӧ нывбаба додь тырыс сӧвтӧма дозмукъяс, вольпасьяс, мешӧкъяс, туй кузя кыскӧ: гылалӧ коньӧрлӧн кӧлуйыд... Ӧктӧ... ачыс нӧ усьӧ и чеччӧ мудзысла, шогысла; разьсьӧ кӧртӧдыс мешӧклӧн: зарни сю гууузь киссьӧ туй кузя — киссьӧ чукӧртӧм вир-синва тусьясыс сылӧн...

А свинеч-гӧстинеч — «кушманъяс» ӧтарӧ воалӧны: инмӧ ӧтилаӧ, мӧдлаӧ... Пуляяс татшкӧны стенъясӧ: ӧтилаын — «татш!», мӧдлаын — «швач!..».

Шочаммӧ сиктын йӧз жуӧм. Гуӧ да, вӧрӧ да, — кытчӧ код веськалі, быдӧн мӧрччӧдчалісны. Со тонӧ дзик матын швач поті, резыштіс снарад... Сюв-сяв ӧтарӧ-мӧдарӧ вошины йӧз. Мӧд уси, коймӧд... Ууна!

Этша морт нин коли сиктын. Сӧмын ӧтка-ӧтка шыӧдчӧмъяс кӧнсюрӧ, сьӧлӧмысь шуана, кылыштлас: «Дзебсьы, инмас!» «Сайӧдчы!..» «Пышйы нин, пышйы, — суасны... Ой, виасны тэнӧ!..» — пессьӧ-чегласьӧ шогысла ыстысь. Мунысьыс нӧ, пышйысьыс, нӧшта на бергӧдчылас да видзӧдлас, котӧртігмозыс синсӧ чӧвтлас медбӧръясьыс став вылас, мыйяс кольӧдӧ ас сьӧрсьыс. (Ок! Сійӧ видзӧдлӧмас — мыйтӧм ӧзъяліс синмас шогыс и лӧгыс!) Тӧждысьысьыс-ыстысьыс (чой-ӧ, гӧтыр-ӧ сылӧн) пукса усьӧ сулаланінас, пыдӧстӧм шогыс сійӧс нюкыртас-личкас му бердас...

Эновталӧны-петӧны горт сиктысь медбӧръя пышйыны лӧсьӧдчысь мортъяс... Вуджӧрсидзласны найӧ керка кост, питшӧгӧ няньтор сюйигтырйи да ки йылын чер либӧ пищаль шӧдзралігтыр; мунігмоз, кодкӧ кӧ пуляысь сайласьысь син вылас усьлӧ, кыв-мӧд вашкылӧн сьӧлӧмсьыс чӧвтыштас, и бара тэрыба водзӧ. Но вошины и найӧ. Лов эз коль сикт вылын.


* * *

Петіс шонді — асыв-лунвылын, гӧӧрд... Тшӧтшыд вӧр-пу йылысь торъялі, чукті... Некод эз тӧдлы, некод эз казявлы сиктын сійӧ асылӧ сылысь ӧмидз ва рӧмӧн ворсан сӧстӧм кыасӧ, зарни бусӧн пуяс костті кыпӧдчигмоз бусалӧмсӧ... Некод жӧ эз аддзыв, сы кындзи, и сиктлысь чужӧмсӧ тайӧ асылӧ шонді петігӧн. Уна, унаысь нин петавліс сійӧ, майбырӧй, тайӧ сикт весьтын пуксьӧм-сулалӧмсяньыс, но некор на эз аддзывлы (гашкӧ пӧ, рӧзбой-ушкуйникъяс ветлӧм-грабитчӧм дыръясӧ тадзияс вӧлі), мый тайӧ асылӧ югыд шонділы син водзас воссис: пӧдса ӧдзӧсъяс, туй шӧрӧ путкылялӧм пес-куйӧд додьяс, гылалӧм кӧлуйяс, киськасьӧм сёянъяс, — морт ни пемӧс лов тыдавтӧм, шыч ни рач олӧм шы кывтӧм... Сӧмын жунякылісны, орйӧдлісны сынӧдсӧ сикт весьтысь инасьтӧм, ылалӧм ӧтка пуляяс.

Пырисны сиктӧ виж паськӧма, чорыд кӧрт кок бӧрляа йӧз... Локтісны лымкӧд тшӧтш ӧткадӧ, медым лымйыскӧд жӧ тшӧтш бӧр ас туйӧдныс пышйыны-сывны лымйыс сылігмоз.

Пырисны ловтӧм сиктӧ. Некод эз пет налы нянь-солӧн паныд. Вӧліны найӧ — некодлы ковтӧм, кортӧм гӧсьтъяс.


Гижысь: 
Гижӧд
Шог асыв
Жанр: 
Ӧшмӧс: 
Пасйӧд: 

* Вашкылӧн (эжвайывсаяс ногӧн) — вашкӧдӧмӧн.
* Шобрӧдлан (эжвайывса сёрниысь) — нисьӧ садь, нисьӧ вӧт олӧм; личкысь ун.

lkejrlkelkrgner klrjnelknfrkl ekjnrjkenfrej

1